Kan IS blijven bestaan zonder een 'staat'?

8 minuten leestijd

Kan IS blijven bestaan zonder een 'staat'?

Oorlogen

Je leest nu

Kan IS blijven bestaan zonder een 'staat'?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 44
  • 11797
Bekijk de collectie Terreur7 verhalen
Bekijk de collectie Midden-Oosten19 verhalen

Met de val van Baghouz in maart 2019 is het laatste bolwerk van het kalifaat van de ‘Islamitische Staat’ opgerold. Maar is het definitieve einde van IS hiermee ook echt nabij?

Samengesteld door Hans Jaap Melissen

Kan IS worden verslagen?

Het kalifaat, de door IS uitgeroepen eigen staat, is vooral een 'failed state' geworden. Terwijl het er in het begin nog zo spectaculair uitzag. Als IS in de zomer van 2014 de Islamitische Staat uitroept heeft de terreurgroep grote stukken van zowel Syrië als Irak in handen. Maar juist die door niemand erkende staat heeft de tegenstanders van IS verenigd. Als die er militair klaar voor zijn, beginnen zij terrein terug te veroveren. Vaak gaat dat gepaard met hevige strijd. In andere gevallen staat IS al in de startblokken om te vluchten. De zwaarste gevechten worden geleverd in en rond de Iraakse stad Mosul en in het Syrische Raqqa, de zelfverklaarde hoofdstad van het kalifaat. Baghouz is het laatste bolwerk dat valt.

"Hier hebben ze twee jaar op gewacht. Ze haten IS."

Deel alinea

Hebben te veel mensen de propaganda van IS geloofd?

Een speciale media-afdeling van IS slingert vanaf het begin de ene propagandavideo na de andere het internet op. Pas als IS al sterk is, nemen sociale mediabedrijven meer maatregelen tegen het uploaden van terreur propaganda. Maar er is nooit onafhankelijke journalistiek mogelijk in het kalifaat. Sterker nog: IS onthoofdt westerse en lokale journalisten en plaatst de video's daarvan online. Heel bewust heeft IS zichzelf steeds als groter en dreigender neergezet, om de vijand uit angst al op de vlucht te laten slaan. Jezelf groter voordoen dan je bent, komt meer voor in de wereld van terreur. Het is de methode van de Gideonsbende, aldus terrorisme-expert Beatrice de Graaf.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Deel alinea

De propagandavideo’s van IS zorgen in eerste instantie voor nieuwe leden. Maar de organisatie verliest door de strijd tegen de groep ook erg veel mensen. IS draagt daar zelf aan bij en laat strijders opzettelijk sterven. Zij worden in bomauto’s of met bomvesten om richting de vijand gestuurd, om zich op te blazen. 
Dat IS inmiddels zoveel terrein heeft verloren laat wel zien dat de organisatie niet zo onoverwinnelijk is als de propagandavideo’s moeten doen geloven. Of kijk naar dit opmerkelijke videomateriaal dat op het lichaam van een dode IS-strijder werd gevonden. Hierop zie je hoe een aantal IS-strijders wordt gedood tijdens een gevecht met Iraakse Koerden.

"De camerabeelden zijn van een IS-strijder die de hele aanval filmt, en de aanval uiteindelijk ook niet zal overleven."

Deel alinea

Is het binnenkort over en uit voor IS?

Het kalifaat is nu grotendeels opgerold. Toch zitten er nog wellicht enkele duizenden strijders op een paar plekken in Irak en Syrië, vooral in het grensgebied van die twee landen. Het lijkt een kwestie van tijd voordat ze die gebieden ook moeten opgeven. Intussen zijn ook veel strijders niet gedood of gevangen genomen. Zij houden ze zich schuil onder de gewone bevolking, in gebieden die ze eigenlijk zijn kwijtgeraakt. Ze plegen daar aanslagen of vermoorden bijvoorbeeld overheidspersoneel. Ze proberen daar de wederopbouw onmogelijk te maken. Ook voeden zij de argwaan die veel inwoners hebben tegen de troepen die IS kwamen verjagen. In Irak bijvoorbeeld zat IS vooral in soennitisch gebied, maar kwamen er vooral sjiitische milities om IS te verdrijven. Veel soennitische inwoners zijn daar bang voor, omdat die milities hen ervan beschuldigen dat ze IS hebben geholpen. Door dit soort spanningen kan IS zich juist weer opwerpen als verdedigers van de onderdrukte bewoners.  

"Veel soennitische bewoners, zeggen ze, heulden met de vijand."

Als de voormalige IS-gebieden geen heropbouw en een betere, veilige toekomst krijgen, zou een nieuwe versie van IS er wortel kunnen schieten. Daarom moeten sommige partijen uit de coalitie die strijdt tegen IS niet de nieuwe machthebbers vormen in het voormalige kalifaat. Ook moet er veel geld beschikbaar komen voor de wederopbouw.

Deel alinea
"Aan deze kant is de menselijkheid. Daar zit de waanzin."

Op welke manier wordt er gestreden tegen IS?

De lijst van vijanden van IS is lang. Laten we het verdelen per land:
In Irak: Koerdische strijders, het Iraakse leger, en sjiitische en soennitische milities die met toestemming van de Iraakse overheid naast het officiële leger mogen opereren. Verder is er de internationale coalitie onder leiding van de Amerikanen die vanuit de lucht, maar ook op de grond (vooral special forces) een bijdrage levert. Ook Nederland doet mee, met F 16 gevechtsvliegtuigen en door het trainen van Iraakse troepen.

Hans Jaap Melissen gaat naar een voormalig slagveld in Irak. "In dat hele gebied zit IS."

In Syrië: Koerdische en Arabische strijders van het ‘SDF’, het Syrisch Democratisch Front - zij krijgen luchtsteun van de internationale coalitie onder leiding van de Amerikanen. Het Assad-regime, gesteund door Russische bommenwerpers en Iraanse en Libanese Hezbollah-strijders.  Arabische strijders die niet door de internationale coalitie worden gesteund, Turkse troepen en door Turken gesteunde milities. 

Deel alinea

Is IS straks alleen nog een guerrillabeweging?

IS is meer dan alleen een kalifaat: het is een gedachtegoed, een merk. IS is uitgegroeid tot een franchiseonderneming met vestigingen in andere landen, zoals Egypte of Libië. Ook heeft IS strijders verplaatst naar Europa, om hier aanslagen te plegen. En de organisatie inspireert mensen die nooit in het kalifaat zijn geweest om in naam van IS ‘ongelovigen’ te doden. Let wel: voor IS is een ongelovige een ruim begrip. Dat kunnen zeker ook andere moslims zijn. Je bent namelijk óf bij IS óf tegen IS. Voorlopig zal IS zich richten op guerrilla, met altijd de hoop op nieuwe kansen voor een kalifaat.

Verslag van de aanslagen in Parijs van 13 november 2015. "De politie omsingelt het gebouw en krijgt de volle laag."

Deel alinea

Kan er een nieuw kalifaat komen?

Een eigen gebied, een kalifaat, creëren kan IS alleen waar een machtsvacuüm is, waar chaos heerst. Inmiddels weet IS ook dat wanneer je een eigen gebied hebt, jouw vijanden je makkelijker kunnen vinden. Dat was ook altijd de reden waarom al-Qaida het uitroepen van een eigen staat niet te vroeg wilde doen: je wordt kwetsbaar voor aanvallen van buiten. Toch zal de droom van een kalifaat niet gauw verloren gaan. 

"De boodschap van IS verspreidt zich ook naar andere landen."

Deel alinea

Wat wil IS bereiken met aanslagen in het westen?

Krijgen ze het kalifaat daarmee terug? Nee. Doden ze daarmee alle mensen die tegen hen zijn? Nee. Maar IS hoopt dat de reacties óp die aanslagen, door ons, het westen, heftig zullen zijn. Ze rekenen erop dat er veel moslimhaat ontstaat en dat er strenge maatregelen komen tegen álle moslims. De gewone, niet extreme moslim zal dan, zo verwacht IS, vanzelf radicaliseren en in de armen worden gedreven van de extremisten.

"31 Franse badplaatsen stelden het boerkiniverbod in omdat het bedekkende badpak een teken van islamitisch extremisme zou zijn."

Deel alinea
"Er is een Terrorisme voor Dummies, een boek dat beschrijft hoe je een succesvolle terroristische beweging opzet."

Is er een handboek voor terroristen?

'Terrorisme voor dummies' zou het kunnen heten, maar de echte naam is Management of Savagery ofwel: Management van de Wreedheid. Het is een handleiding die tot in detail beschrijft hoe je een succesvolle terroristische beweging opzet en beschermt tegen aanvallen van buitenaf. Deze handleiding verscheen ooit op internet als een gids voor wie een lokale al-Qaida afdeling wil opzetten. Veel van wat IS nu doet, is terug te vinden in Management of Savagery. Zo staat erin hoe je door het plegen van gruwelijke daden je vijand kunt intimideren. Of hoe je moet proberen de vijand juist ook in zijn eigen land te treffen met aanslagen op burgers, in de hoop op een veel te zware tegenreactie.

"Als onze eisen niet worden ingewilligd dan zullen de gijzelaars op een verschrikkelijke manier worden vermoord."

Deel alinea

Blijft IS voor eeuwig aanslagen plegen?

'Niets is zo moeilijk als voorspellen, zeker als het om de toekomst gaat.' Deze ironische uitdrukking gaat ook op voor IS. Toch, als je kijkt naar de geschiedenis van terreurbewegingen, zie je dat ze naar verloop van tijd opkomen en ook weer verdwijnen, zoals bijvoorbeeld de IRA of de Rote Armee Fraktion (RAF). Terrorismedeskundige Beatrice de Graaf:

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Deel alinea

Ontdek het verleden, heden en de toekomst van het Midden-Oosten

De afgelopen 100 jaar is het Midden-Oosten drastisch veranderd. Aan de hand van elf keerpunten vertelt de webdocumentaire Focus Midden-Oosten de geschiedenis van deze regio die vandaag de dag vooral bekend staat om haar vele conflicten. De opkomst van IS is een van die keerpunten.

Klik op de afbeelding en ga naar de webdoc om de elf keerpunten in de geschiedenis van het Midden-Oosten te verkennen. 

Conclusie

  • IS is het kalifaat in maart 2019 kwijtgeraakt nadat Koerden in Irak en Syrië, het Iraaks leger, diverse milities en een internationale coalitie de terreurgroep fel hebben bevochten. Toch zijn er nog kleine enclaves waar IS-strijders zitten. 

  • Niet alle IS-strijders zijn gedood of gevangen genomen. Velen houden zich schuil onder de lokale bevolking en proberen met aanslagen op bijvoorbeeld overheidspersoneel de wederopbouw te verhinderen. Ze hopen dat een ontevreden bevolking steun zal geven aan een nieuwe versie van IS. 

  • Wie meer wil weten over hoe IS werkt en denkt kan terecht bij Management of Savagery, een internethandboek voor terroristen, waaruit IS inspiratie haalt.

  • Nu IS het kalifaat grotendeels is kwijtgeraakt, zal de groep nog steeds als terreurbeweging aanslagen blijven plegen. Ook kunnen mensen uit naam van IS dingen doen, zonder een echte link met de beweging. Verder is het mogelijk dat IS-leden proberen elders op de wereld een kalifaat te stichten, als ze tenminste een geschikt, chaotisch gebied vinden.

Deel dit venster