Heeft Amerika de wereld na 9/11 onveiliger gemaakt?

10 minuten leestijd

© ANP

Heeft Amerika de wereld na 9/11 onveiliger gemaakt?

Keerpunten

Je leest nu

Heeft Amerika de wereld na 9/11 onveiliger gemaakt?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 46
  • 5368
Bekijk de collectie Amerika6 verhalen

"We zijn in oorlog." "De wereld zal nooit meer hetzelfde zijn." De aanslagen van 11 september 2001 zijn zo spectaculair en zorgen voor zo’n enorme schok in de wereld, dat er bijna alleen met grote woorden over wordt gesproken. Maar wat zijn precies de gevolgen van 9/11? En heeft de Amerikaanse reactie op de aanslagen de wereld veiliger of onveiliger gemaakt?

Samengesteld door Hans Jaap Melissen

Wat gebeurt er op 11 september 2001?

Voor de meeste mensen is dit een belachelijke vraag - al zullen mensen die in complottheorieën geloven dit een prima vraag vinden: zij menen dat we nog steeds niet weten wat er precies is gebeurd op 9/11. En het is ook best mogelijk jonge mensen te vinden die heel lang moeten nadenken: Eh... 11 september? Maar verder kan iedereen zich levendig herinneren waar ze waren toen de vliegtuigen zich in de torens van het World Trade Center in New York boorden. 

De iconische videobeelden van de aanslagen van 9-11.

Hoe zijn de reacties op de aanslagen?

Twee vliegtuigen crashen in New York, een derde stort neer op het Pentagon in Washington en een vierde boort zich voortijdig in de klei van Pennsylvania. Lang blijft die dag onduidelijk of er nog meer toestellen zijn gekaapt of nog gekaapt zullen worden. Zo gauw mogelijk legt de overheid al het vliegverkeer in de Verenigde Staten stil. Ook vliegt er enkele dagen lang helemaal geen vliegtuig van en naar de Verenigde Staten. De wereld is in rep en roer, die elfde september. Er heerst ontzetting, ook in politiek Den Haag. Ontzetting die zich vertaalt in grote woorden. 

Nederlandse politici reageren diep geschokt op de aanslagen in de VS.

Laten we ook nog even naar de premier van toen kijken, Wim Kok. Hij spreekt zijn vrijwel onvoorwaardelijke steun uit aan de Amerikanen.

Premier Kok waardeert hoe de Amerikanen en hun president hebben gereageerd op de aanslagen.

Zijn er ook relativerende reacties?

Er zijn in die dagen na 11 september weinig mensen die een andere toon aanslaan. En als ze dat wel doen, worden ze niet begrepen of liever niet gehoord. Iemand die wel met andere teksten komt, is Amerika-deskundige Maarten van Rossem van de Universiteit Utrecht. Hij gaat niet mee in alle heftige reacties. Van Rossem relativeert niet de ernstige gevolgen van de aanslagen, de duizenden doden en gewonden. Wel waarschuwt hij voor te veel retoriek en slecht doordachte acties, die de terroristen alleen in de kaart zullen spelen. Terroristen hebben volgens hem iets te winnen bij chaos, bij een overreactie. Hij vindt het dan ook belachelijk om te spreken over een oorlogssituatie. De presentatoren die hem interviewen zijn zichtbaar ongemakkelijk met zijn commentaar.

Was 9/11 minder bijzonder dan het leek?

9/11 is weliswaar een grote, spectaculaire aanslag, het is niet het beginpunt van islamitische terreur tegen Amerikaanse doelen – hoewel tot dan toe die doelen zich meestal buiten de Verenigde Staten bevonden. Zo waren er in 1998 zware aanslagen op Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania. In 2000 was er een aanslag op een Amerikaans marineschip, de USS Cole, in een haven in Jemen. Toch deden terroristen zelfs al een eerdere poging het WTC in New York op te blazen. Op 26 februari 1993 ontplofte in de parkeergarage van een van de torens een autobom. Daarbij vielen zes doden. De daders hadden gehoopt dat door de explosie een WTC-toren zou omvallen en de andere zou meesleuren. De schade van toen valt in het niet bij wat uiteindelijk op 9/11 wel lukt.

Het World Trade Center in New York was in 1993 eerder doelwit van terroristen.

Hoe reageert president George Bush?

In de weken na 9/11 blijven de grote woorden komen. Op 20 september houdt de Amerikaanse president Bush een toespraak waarin hij de wereld in twee kampen indeelt. Hij spreekt er zijn "Either you’re with us, or you are with the terrorists" uit: "Wie niet voor ons is, is tegen ons."

Bush zet de Taliban onder druk. De Taliban zijn aan de macht in Afghanistan en zij bieden onderdak aan het al-Qaida van Osama bin laden, dat verantwoordelijk wordt gehouden voor de aanslagen.

President Bush wil dat de Taliban Osama bin Laden uitleveren.

De Taliban luisteren niet naar Bush. Dus na de grote woorden komen de grote daden. In de oorlog tegen terreur is de Amerikaanse aanval op de Taliban de eerste zet. Die aanval begint op 7 oktober 2001.

Welke maatregelen nemen de Verenigde Staten in het binnenland?

In oktober 2001 treedt in de Verenigde Staten een nieuwe wet in werking die de inlichtingendiensten meer en ruimere bevoegdheden geeft: de ‘Patriot act’. Een andere maatregel die na 9/11 genomen wordt, is het openen van een speciale terreurgevangenis op Guantanamo Bay in Cuba. Dat gebeurt in januari 2002. Op Guantanamo Bay worden honderden van terreur verdachte gevangenen vastgehouden, buiten de Amerikaanse wet om.

"Wie niet voor ons is, is tegen ons"

George W. Bush

Waarom vallen de Amerikanen Irak binnen?

In 2003, terwijl Osama bin Laden nog niet is opgespoord, verleggen de Amerikanen hun focus. De oorlog in Afghanistan is nog volop bezig wanneer de Verenigde Staten besluiten Irak binnen te vallen. De officiële reden is dat het land massavernietigingswapens heeft en banden onderhoudt met al-Qaida.

Amerika valt in maart 2003 Irak binnen.

Al gauw blijken beide beweringen niet te kloppen. Saddam had opgeschept over hoe groot en sterk zijn wapenarsenaal was, terwijl de gevaarlijkste wapens al vernietigd waren. Al-Qaida komt juist naar Irak omdat de Amerikanen er een makkelijker doelwit vormen dan in het verre New York. 

De Verenigde Staten lijken vooral bezig in een Irak een oude rekening te vereffenen. Tijdens de Golfoorlog van 1991 hadden de Amerikanen besloten de troepen van Saddam Hussein alleen te verdrijven uit Koeweit, maar hemzelf niet aan te pakken. Daarvan had een deel van de Amerikaanse regering spijt. Een paar van de bewindslieden van toen zitten ook in het kabinet van Bush junior. Zij sturen aan op een oorlog. Duizenden Amerikaanse soldaten sterven in Irak: bijna 4500. In Afghanistan staat de teller inmiddels op bijna 2400. Ter vergelijking: bij de aanslagen van 11 september 2001 kwamen bijna 3000 mensen om.

Er komt in de loop van de maanden na 9/11 steeds meer kritiek op het handelen van de Verenigde Staten. De solidariteit die Europa voelt, maakt plaats voor scepsis: men vraagt zich af of 9/11 een soort vrijbrief is voor de Amerikanen, om wetten en andere landen te passeren bij ingrijpende maatregelen.

Ook als het gaat om de binnenlandse maatregelen tegen terreur, komt er in de loop van de tijd kritiek. Ze zouden te zwaar zijn en de privacy te veel aantasten. Pas na de onthullingen van Edward Snowden is duidelijk hoever sommige bevoegdheden gaan. De klokkenluider onthult op welke schaal er zowel binnen de Verenigde Staten als daarbuiten wordt afgeluisterd.

De Patriot Act, aangenomen kort na 9/11, wordt in 2015 vervangen door een andere wet: de Freedom Act. Hierin zijn bepaalde bevoegdheden weer teruggedraaid.

NOS correspondent Wouter Zwart over een nieuwe wet: de Freedom Act.

Hoe staat het nu met Guantanamo?

Ook op deze maatregel komt veel kritiek. Op Guantanamo zouden vooral gevangenen zitten die geen top-terroristen zijn, eerder meelopers en zelfs ook onschuldigen. Het bestaan van de gevangenis lokt nieuwe terreur uit. Zo worden meerdere westerse gijzelaars door zowel al-Qaida als IS gedood met een verwijzing naar Guantanamo. De gijzelaars krijgen een zelfde oranje overall als de gevangenen op Guantanamo.

Als president Bush verdwijnt, probeert zijn opvolger, Obama, de gevangenis te sluiten. Het opheffen van Guantanamo blijkt alleen veel ingewikkelder dan Obama had gehoopt.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Heeft de reactie van de Verenigde Staten de wereld onveiliger gemaakt?

Was er zonder invasie in Irak ook een extremere versie van al-Qaida ontstaan, zoals nu met IS? Dat weten we uiteraard niet. Maar Irak had niets met 9/11 te maken en toch werd het aangevallen. Daarvoor haalden de Amerikanen zelfs militairen en middelen weg uit Afghanistan, dat juist wel een duidelijke link had met al-Qaida.


Er is uiteraard geen parallel universum waarin we zouden kunnen zien wat er was gebeurd als de Amerikanen geen ‘oorlog tegen terreur’ waren begonnen, of alleen betere veiligheidsmaatregelen hadden genomen om zichzelf te beschermen. Je kunt wel stellen dat de Verenigde Staten met zowel de invasie in Irak als die in Afghanistan een paar belangrijke doelstellingen nooit hebben bereikt. In beide landen heerst grote instabiliteit. In beide landen is er ruimte voor terreurgroepen om behoorlijk vrij te opereren.

Heeft van Rossem gelijk gekregen?

Te hard reageren op terrorisme is precies wat (moslim)terroristen willen dat hun slachtoffers doen. De brandstof voor terreur is aandacht, voor de aanslagen zelf en ook voor de reacties erop. Deze terroristen hopen op een negatieve spiraal van geweld en strenge maatregelen waarbij uiteindelijk ook meer gematigde moslims zich uit frustratie aansluiten bij terreurgroepen. Een land dat wordt getroffen door terreur moet ook bij spectaculaire aanslagen zoals op 11 september uitkijken dat het niet uit woede of wraak zichzelf in de voet schiet. 

In het kort

  • De aanslagen van 9/11 roepen zoveel emoties op, dat de Verenigde Staten zich genoodzaakt voelen heftig te reageren.

  • De aanval op de Taliban en al-Qaida in Afghanistan wordt in de wereld breed gesteund, maar maakt geen einde aan het bestaan van al-Qaida.

  • De invasie in Irak creëert chaos in het land, waarvan al-Qaida juist gebruik maakt om een Iraaks filiaal te openen dat uitgroeit tot IS.

  • Binnenlandse maatregelen, als meer vrijheid voor de inlichtingendiensten en het openen van een terreurgevangenis op Guantanamo-bay, worden later deels afgezwakt, ook uit angst dat vergaande repressie tot meer terreur leidt.

  • Ruim 15 jaar na dato zijn er nog steeds aanslagen in de Verenigde Staten en elders, die aan al-Qaida kunnen worden gerelateerd of aan het nog extremere IS. De Amerikaanse reactie op 9-11 heeft de problemen met moslimterreur nog niet opgelost.

Deel dit venster