Wat zijn de politionele acties?

8 minuten leestijd

Wat zijn de politionele acties?

Canon

Je leest nu

Wat zijn de politionele acties?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 45
  • 16574
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

De politionele acties zijn onderdeel van een bloedige oorlog die Nederland tussen 1945 en 1949 voerde in Indonesië omdat het de zelfstandigheid van de voormalige kolonie niet wilde erkennen. Tot op de dag van vandaag blijft de oorlog de gemoederen bezig houden, vooral omdat Nederlandse soldaten oorlogsmisdaden pleegden.

Door Laurens Bluekens

Wat heeft Nederland met Indonesië te maken?

Eind zestiende eeuw komen er voor het eerst koopvaardijschepen van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de eilandengroep die we nu Indonesië noemen. De specerijen en andere exotische producten die er te krijgen zijn, zoals koffiebonen, tabak, kruidnagel, nootmuskaat, peper en steranijs, zijn in het thuisland zeer gewild.

Specerijen waren een luxe, dat zie je ook aan hoe ze bewaard werden.

Deel alinea

De ligging van Indonesië.

In 1602 wordt de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) opgericht, een handelsonderneming die van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden het alleenrecht krijgt om te handelen in Azië. De VOC krijgt van de staat ook een aantal bijzondere bevoegdheden, zoals het sluiten van verdragen met inheemse volken, het bouwen van forten, het installeren van lokale besturen en het voeren van oorlog. Daardoor weet de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de zeventiende en achttiende eeuw een stevige greep te krijgen op belangrijke delen van Indonesië, met name op de Molukken en Java.

Hans Goedkoop op zoek naar overblijfselen van Nederlands-Indië. De hele aflevering zien? Kijk op VPRO.nl.

In 1798 gaat de VOC failliet. Door de Franse bezetting van Nederland en allerlei politieke veranderingen is Nederland de controle over de Indonesische regio een aantal jaren kwijt. In 1816 worden de gebieden weer overgedragen aan het Verenigd Koninkrijk der NederlandenZo heette Nederland tussen 1815 en 1830. . Vanaf dan spreekt iedereen van Nederlandsch-Indië. Tot aan de Tweede Wereldoorlog breidt Nederland zijn invloed op de Indonesische eilanden gestaag uit. Handel blijft voorop staan, daarnaast wordt ook het ‘beschaafd’ maken van de inheemse volken belangrijk – bijvoorbeeld via onderwijs en het aanleggen van infrastructuur.

Op 7 december 1941 valt Japan, dat in de Tweede Wereldoorlog aan de kant van Duitsland staat, de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor in Hawaï aan. Als reactie daarop verklaart Nederlands-Indië de oorlog aan Japan. Begin 1942 valt dat land Nederlands-Indië binnen en na amper drie maanden weet de Japanse krijgsmacht de Nederlandse troepen te verslaan. De koloniën komen onder Japans bestuur te staan en veel Nederlanders komen terecht in Jappenkampen.

De aanval op Pearl Harbor.

Mede door het Nederlandse 'beschavingsoffensief' in eerdere jaren, krijgen veel Indonesiërs nationalistische gevoelens. Ze worden zich bewust van hun jarenlange onderdrukte positie onder de Nederlanders en verenigen zich in verschillende nationalistische bewegingen, die oproepen tot zelfbestuur en een zelfstandig Indonesië. Door de Japanse heerschappij worden die gevoelens nog versterkt. Wanneer de Japanners hun nederlaag in de Tweede Wereldoorlog aan zien komen, openen zij de besprekingen met Indonesische nationalisten over een onafhankelijk Indonesië.

De belangrijkste groep is de Indonesische Nationalistische Partij van Soekarno. Hij roept op 17 augustus 1945, twee dagen na de overgave van Japan in de Tweede Wereldoorlog, de onafhankelijkheid van Indonesië uit: de Republiek Indonesië is geboren. Met Soekarno aan het hoofd bouwt het land in ramp tempo een krijgsmacht op. Ook andere nationalistische bewegingen en groepen jonge revolutionairen – pemoeda’s – bewapenen zich.

Soekarno roept op 17 augustus 1945 de onafhankelijke republiek Indonesië uit.

Soekarno tekent de onafhankelijkheidsverklaring.

Wat zijn de politionele acties?

Nederland erkent het onafhankelijke Indonesië niet. Maar het is zelf in het najaar van 1945 nog zwaar gehavend door de Duitse bezetting en is niet in staat actie te ondernemen om Indië weer onder controle te krijgen. Ondertussen is het in Indonesië ontzettend onrustig. Nationalistische groeperingen en revolutionaire jongeren rekenen af met alle buitenlandse inmenging. Deze zogeheten Bersiap-periode – Indonesisch voor ‘wees paraat’ – kost het leven aan duizenden Nederlanders, Indische Nederlanders en pro-Nederlandse Indonesiërs en Chinezen. De regering van Soekarno heeft geen controle over de situatie en ook de Britten falen in een poging om een einde te maken aan de chaos in de Republiek Indonesië.

Pas met de terugkeer van Nederlandse troepen in 1946 kan de rust deels worden hersteld. Maar omdat het zelfstandige Indonesië inmiddels zelf ook een krijgsmacht heeft opgebouwd, weet Nederland niet alle gebieden te heroveren. Daarom besluiten Indonesië en Nederland met elkaar te onderhandelen in het plaatsje Linggadjati. De uitkomst is een staakt-het-vuren waarbij de gebieden die op dat moment in handen van de Nederlanders en van het onafhankelijke Indonesië zijn, opgaan in de Verenigde Staten van Indonesië. Samen met Nederland, Suriname en de Antillen zou dat land onderdeel van de Nederlands-Indonesische Unie worden.

Meer dan zeventig jaar na dato is de herinnering aan de strijd springlevend.

Deel alinea

Omdat beide partijen eigenlijk niet tevreden zijn met de overeenkomst van Linggadjati en daarom allerlei extra eisen stellen, erkennen beide regeringen de afspraken uiteindelijk niet. Daardoor loopt de spanning tussen Nederland en Indonesië op en besluit Nederland met een militaire actie orde op zaken te stellen: de eerste politionele actie begint op 21 juli 1947 en is erop gericht de delen van Java en Sumatra te heroveren die zijn ingenomen door de troepen van Soekarno. Die opzet lijkt te slagen, maar zowel in Nederland als vanuit de Verenigde Naties klinkt flinke kritiek op het militaire ingrijpen. In Amsterdam vinden zelfs enkele massale demonstraties tegen de acties plaats. Onder druk van de Verenigde Naties wordt op 5 augustus 1947 een wapenstilstand afgekondigd.

Nederlands troepen beginnen aan de eerste politionele actie.

Nieuwe onderhandelingen tussen Nederland en de regering van Soekarno leveren niets op. Ondertussen blijven verschillende gewapende nationalistische groepen de Nederlandse troepen in Indonesië bestoken met guerrilla-actiesEen manier van oorlogvoeren waarbij de zwakkere partij de directe confrontatie niet aangaat maar op onconventionele manieren probeert de tegenpartij uit te putten. . Omdat de internationale gemeenschap zich nu definitief achter de Republiek Indonesië schaart, besluit Nederland nog een offensief te beginnen: de tweede politionele actie, die begint op 19 december 1948. Soekarno en andere leiders van het onafhankelijke Indonesië worden in de actie gevangen genomen, maar Nederland moet de actie onder druk van de Verenigde Naties op 5 januari 1949 afblazen. Op 27 december 1949 erkent Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië.

Nederlanders demonstreren tegen de politionele acties.

Waarom worden de militaire acties ‘politionele acties’ genoemd?

De twee politionele acties zijn in feite onderdeel van de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog, die Nederland en de Republiek Indonesië uitvechten tussen 1945 en 1949. Maar de Nederlandse regering wil in de jaren veertig niet spreken van oorlog en kiest voor het veel vriendelijker klinkende ‘politionele acties’, alsof het gaat om een actie van de politie om Nederlands-Indië weer in het gareel te krijgen. Daarmee werkt de term als eufemisme om een pijnlijke realiteit weg te moffelen: een bloederige, door Nederland begonnen koloniale oorlog.

'Als je ziet hoe dankbaar de inlanders zijn voor een beetje eten of een sigaret.'

Deel alinea

Nederland houdt zichzelf voor dat het gaat om een oorlog waarin Nederland niet agressor, maar bevrijder is. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de woorden die de Nederlandse legercommandant Simon Spoor zijn soldaten op de vooravond van de eerste politionele actie op het hart drukt: ‘Gij rukt niet op om aan dit land den oorlog te brengen, maar om het  vrede te hergeven. Gij komt niet als veroveraar, maar als bevrijder.’

Nederlandse soldaten vertrekken naar Indië.

Waarom liggen de politionele acties zo gevoelig?

De politionele acties liggen gevoelig omdat Nederlandse soldaten tijdens en rondom de acties oorlogsmisdaden hebben begaan. Al tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog zoemen de geruchten daarover rond, maar meestal volgt ontkenning of wordt gewezen op het geweld dat door de Indonesiërs werd gebruikt in de Bersiap-periode. Vlak na de gebeurtenissen, in 1954, ronden de twee juristen Van Rij en Stam in opdracht van de Nederlandse regering een onderzoek af naar de oorlogsmisdaden van Nederlanders in Nederlands-Indië. De regering van minister-president Willem Drees besluit de bevindingen niet openbaar te maken.

In januari 1969 zorgt een uitzending van het VARA-programma Achter Het Nieuws voor grote opschudding. Psycholoog en oorlogsveteraan Joop Hueting vertelt als een van de eersten openlijk over de oorlogsmisdaden die de Nederlanders hebben begaan, zoals martelingen, verkrachtingen, het neerschieten van krijgsgevangenen en het doorzeven met kogels van kampongs.Een kampong is een Indonesisch dorp. De ontboezeming wordt Hueting door andere Indië-veteranen niet in dank afgenomen. Op de avond van het interview wordt Huetings vrouw opgebeld door veteranen, met de mededeling dat zij met machinegeweren aan de overzijde van de straat liggen. Later duiken Hueting en zijn gezin wegens doodsbedreigingen onder op de Veluwe.

"Ga jij maar pissen."

Het interview maakt zoveel los dat de Tweede Kamer de regering om opheldering vraagt. De historicus Cees Fasseur wordt aan het werk gezet om een eerste inventarisatie van de gebeurtenissen te maken. Hij komt in juni met de zogeheten ‘Excessennota’, waarin Fasseur melding maakt van enkele tientallen misstanden. De regering blijft spreken van ‘excessen’ – uitzonderingen – in plaats van ‘oorlogsmisdaden’ en voelt niets voor een diepgravender onderzoek naar hoe systematisch de Nederlandse gewelddadigheden waren. Het onderwerp verdwijnt snel van de agenda.

De discussie laait weer op als historicus Loe de Jong eind jaren tachtig beweert dat de Nederlandse oorlogsmisdaden in Nederlands-Indië geen uitzonderingen waren, maar systematische terreur. De Jong vergelijkt het Nederlandse optreden met het gedrag van de SS in de Tweede Wereldoorlog.

Deel alinea

Herstelt de Nederlands-Indonesische relatie zich nog na de politionele acties?

Nederland ligt lange tijd overhoop met de Indonesische regering. Nederland houdt vast aan 27 december 1949 als officiële onafhankelijkheidsdatum van Indonesië, terwijl Indonesiërs die dag jaarlijks op 17 augustus vieren. Op die dag in 1945 riep Soekarno immers de onafhankelijkheid uit. Pas in augustus 2005 accepteert minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot die dag als onafhankelijkheidsdatum. Ook betuigt het kabinet waar hij van uitmaakt, Balkenende II, spijt voor de gewelddadigheden – in het bijzonder voor het bloedbad in het West-Javaanse dorpje Rawagede. In 2005 woont Bot ook de onafhankelijkheidsviering in Indonesië bij, als eerste Nederlandse bewindspersoon ooit.

"Nederland stond aan de verkeerde kant van de geschiedenis."

De Nederlandse regering betuigt spijt, maar excuses voor de wreedheden van Nederlandse soldaten blijven uit. Volgens minister van Buitenlandse Zaken Maxime Verhagen zit daartussen een groot verschil. In 2009 zegt hij in een toespraak voor Indië-veteranen dat de Nederlandse spijtbetuiging bovendien niets afdoet aan het respect voor de Nederlandse veteranen. In hetzelfde jaar spannen mensenrechtenadvocaten Liesbeth Zegveld en Anne Scheltema Beduin een rechtszaak aan tegen de Staat der Nederlanden, om namens de weduwen en slachtoffers van het bloedbad van Rawagede een schadevergoeding af te dwingen. De Staat geeft toe dat het om oorlogsmisdaden gaat, maar is niet van plan te schikken omdat de zaak verjaard zou zijn. In 2011 besluit Nederland toch te schikken en wordt een schadevergoeding van 20.000 euro per persoon overeengekomen. Nederland maakt in december dat jaar bij monde van ambassadeur Tjeerd de Zwaan excuses voor het bloedbad in Rawagede. Later volgen ook rechtszaken en schadevergoedingen voor andere bloedbaden.

Deel alinea

Het Nederlandse publiek reageert geschokt op alle verhalen die naar buiten komen, maar velen willen nog steeds niet geloven dat Nederlandse soldaten op systematische basis zulke vreselijke daden hebben begaan. De Nederlandse regering voelt nog steeds niets voor een diepgaand onderzoek naar de misstanden en laat het onderwerp het liefst in de doofpot liggen.

In 2012 doet een aantal belangrijke historici voor de zoveelste keer een oproep om een groot onderzoek te laten uitvoeren. De grootste vraag die moet worden beantwoord, is of het brute geweld van Nederlandse soldaten in Nederlands-Indië structureel was. Terwijl het geweld van de Duitsers in bezet Nederland tot in den treure is onderzocht, ontbreekt het aan een onderzoek naar de grootste oorlog die Nederland zelf ooit startte – zo luidt de kritiek. Een andere belangrijke vraag is waarom Raymond Westerling na de oorlog kon terugkeren in Nederland en tot aan zijn dood een ongestoord leventje kon leiden.

In zijn boek De Brandende Kampongs van Generaal Spoor van september 2016 concludeert historicus Rémy Limpach dat het geweld van het Nederlandse leger zowel ‘excessief’ als ‘structureel’ was. Tot die conclusie komt hij na omvangrijk onderzoek in overheidsarchieven en gesprekken met getuigen. Als reactie op een vooraankondiging reageert de in maart 2016 overleden Cees Fasseur dat ‘iedereen dat al wist, maar je dat in 1969 niet kon zeggen.’ In gesprek met onderzoekers van het Koninklijk Instituut van Taal-, Land- en Volkenkunde in 2014 geeft hij aan dat de Nederlandse regering eerder vooral niet aan een uitgebreid onderzoek wilde meewerken omdat het te gevoelig zou liggen bij de veteranen.

Historicus Remy Limpach: "Geweld Nederlandse leger zowel excessief als structureel."

Excuses, beeldmateriaal en schadevergoedingen: ze zijn er anno 2018 allemaal. Na de verschijning van het boek van Limpach heeft de Nederlandse regering besloten om steun te geven aan een breed onderzoek naar de dekolonisatieoorlog in Indonesië. 

Nederlandse veteranen van de politionele acties.

In het kort

  • Vanaf het einde van de zestiende eeuw tot halverwege de twintigste eeuw is Indonesië een kolonie van Nederland. In 1942 verdrijven Japanse troepen de Nederlanders uit Indonesië.

  • Als nationalistische Indonesiërs in 1945 de onafhankelijkheid van hun land uitroepen, probeert Nederland met twee militaire campagnes, in 1946 en 1947, het land te heroveren: de politionele acties. 

  • Onder druk van de internationale gemeenschap moet Nederland de acties afbreken. Op 27 december 1949 erkent Nederland het onafhankelijke Indonesië.

  • Anno 2018 heeft de Nederlandse regering excuses gemaakt voor het gedrag van Nederlandse soldaten tijdens de politionele acties en zijn er schadevergoedingen uitgekeerd aan de nabestaanden van slachtoffers. Daarnaast steunt de regering een breed onderzoek naar de dekolonisatieoorlog in Indonesië.

Deel dit venster