Waar komt Zwarte Piet vandaan?

5 minuten leestijd

Waar komt Zwarte Piet vandaan?

Binnenland

Je leest nu

Waar komt Zwarte Piet vandaan?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 112
  • 69617

De hevig opgelaaide zwartepietdiscussie gaat vooral over het uiterlijk van de knecht van Sinterklaas. Met zijn donkerbruine huidskleur, kroeshaar, oorringen en rode lippenstift vinden veel mensen het personage van Zwarte Piet beledigend. Maar waarom ziet Piet er zo uit? En is er een link naar het Nederlandse slavernijverleden?

Samengesteld door Sjoerd Huismans en Saskia Wayenberg

Wanneer doet Zwarte Piet zijn intrede?

De eerste afbeeldingen van de zwarte knecht dateren uit 1850. Onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863) brengt dan het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht uit. Dat is een voor die tijd modern boekje, waarin ineens een pedagogisch verantwoorde sinterklaas opduikt. 

Sinterklaas en Zwarte Piet in het prentenboek van Jan Schenkman

Aan het begin van de negentiende eeuw komt Sinterklaas – toen voor het eerst in tweehonderd jaar weer openbaar toegestaan – vanuit zijn schuilkelders naar boven als een nare, morsige boeman-achtige figuur. Maar dat is in Schenkmans boek verleden tijd: Sinterklaas is, schrijft Frits Booy van het Sint Nicolaas Comité, een “deftig heerschap” geworden. Hij wordt vergezeld door een “donkere dienaar” die in de eerste editie nog een “soort pyjama-achtig kostuum” draagt. Opmerkelijk is ook dat de Sint in het nieuwe liedje ‘Zie ginds komt de stoomboot’ ineens per stoomboot uit Spanje komt (en op 6 december per luchtballon weer vertrekt, een verhaal dat later is verdwenen).

Deel alinea


In de derde editie van Schenkmans boek draagt de donkere dienaar van de Sint (hij krijgt in het boek van Schenkman geen naam) ineens het pakje van een zestiende-eeuwse Moorse page, met pofbroek en baret. Moorse pages zijn Noord-Afrikaanse bedienden van de Spaanse adel die een livrei droegen. Volgens Booy zijn er bewijzen dat dergelijke Moorse pages ook in Nederland woonden en werkten. “Dat heeft tot de afschaffing van de slavernij geduurd.” Het is onduidelijk waar Schenkman (of de onbekende illustrator van zijn boekje) het idee van een Moorse page als assistent van Sinterklaas vandaan heeft. Mogelijk heeft het donkere jongetje dat prinses Marianne van Oranje-Nassau voor 150 gulden kocht op een Egyptische slavenmarkt iets te maken met het sinterklaasverhaal van Schenkman en zijn idee voor een donkere knecht. In een van zijn andere teksten reageert Schenkman op de aankoop door de prinses (die per stoomboot over de Middellandse Zee reisde). 

Historicus Frits Booy legt uit waar Zwarte Piet vandaan komt. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Kunsthistorica Eugenie Boer-Dirks suggereert in het artikel ‘Nieuw Licht op Zwarte Piet’ dat de afbeeldingen in Schenkmans prentenboek geïnspireerd zijn door de schilderkunst. Op veel portretten uit de zestiende eeuw wordt een ‘Moortje’ afgebeeld, “de kleine zwarte bediende die het trotse sieraad uitmaakte van zovele rijke huizen (…) Ook Nederland voegde zich in de internationale mode en heel wat rijke kooplieden, adellijke personen en gouverneurs van koloniën lieten zich met een Moortje afbeelden.” De page is dus bedoeld om Sint Nicolaas extra voornaam en welgesteld af te beelden.

Verwijst Zwarte Piet naar de slavernij?

De knecht van Sinterklaas heeft volgens Frits Booy inderdaad een link met de slavernij: “Niet als personage in het sinterklaasverhaal, maar door zijn uitbeelding als page”. In het artikel ‘Het verhaal van Zwarte Piet’ gaat de publicist er dieper op in: “Het is zeker dat in het Europa van de zestiende tot halverwege de negentiende eeuw de Moorse pages meestal onvrijwillig in dienst van blanke dames en heren waren.” Daarbij tekent Booy wel aan dat ze niet afgebeuld werden op plantages maar lichte werkzaamheden in huis verrichten ( bijvoorbeeld recepties en maaltijden voorbereiden) of paardenknecht waren. Vandaar ook de mooie kleding: die paste bij die functies.

Het prentenboek van Jan Schenkman

Feit is dat het personage in anderhalve eeuw tijd sterk verandert. De zwarte knecht houdt zich op de prenten in Sint Nikolaas en zijn knecht nog op de achtergrond, terwijl Sint Nicolaas stoute kinderen bestraft en in de zak stopt. Na 1890 gaat Zwarte Piet deze taak vervullen: hij rammelt met kettingen en dreigt (en slaat soms) met de roe. In die zin krijgt hij dezelfde rol als de duivelse partners van Sint Nicolaas in andere delen van Europa, hoewel een direct verband nooit is aangetoond. Sint Nicolaas kan zodoende een minzame good cop worden omdat Zwarte Piet als angstaanjagende bad cop fungeert.

Deel alinea

De legende van Wodan en zijn twee raven komt ook in deze Clipphanger naar voren.

Later verandert dat. Bij de intocht in 1924 is nog maar één Piet te zien. Na 1950 zijn er steeds meer Pieten bij de intochten, die ondertussen een jaarlijks nationaal festijn zijn geworden. Lastige kinderen blijven vragen stellen: is het niet een beetje veel werk voor één knecht? Daarom komt er na 1970 een fijnmazige organisatiestructuur, met een Hoofdpiet, een Wegwijspiet, Luisterpiet, Dichtpiet, enzovoorts. Bovendien transformeert Piet na 1970 in een kindvriendelijk personage dat geen schrik meer aanjaagt. “Deze emancipatie van Zwarte Piet hangt natuurlijk nauw samen met de opvattingen over autoriteit, opvoeding en discriminatie vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw”, schrijft sinterklaasdeskundige Booy. Daarmee wordt bedoeld dat mensen in de jaren zestig veel bestaande conventies overhoop gooien: autoriteit wordt minder gewaardeerd als opvoedkundige methode en er komt meer bewustzijn over racisme in de samenleving.

"Als we in de kritische jaren zestig en zeventig de ware aard van Zwarte Piet hadden geweten, dan was hij reeds lang uit beeld verdwenen."

Jef de Jager (cultureel antropoloog)

Kan Zwarte Piet veranderen?

Toch vindt Booy het “zeer begrijpelijk dat vooral donkere mensen grote moeite hebben met het personage Zwarte Piet, die eruitziet als een Moorse page die in het verleden slaaf was.” De rare capriolen van Zwarte Piet – in dienst van een witte man – worden gezien als stereotyperend en worden geassocieerd met de omstreden vroegere blackface-traditie in de Verenigde Staten: witte artiesten die met zwarte schmink optreden om de spot te drijven met Afro-Amerikanen. Feit is dat Zwarte Piet, bedoeld of onbedoeld, in zijn huidige vorm nog steeds lijkt op een raciale karikatuur, vergelijkbaar met de manier waarop zwarte mensen worden afgebeeld in strips als Kuifje in Afrika en Sjors en Sjimmie (tot 1970).

Studiogesprek over verborgen racisme met Anousha Nzume, Mercedes Zandwijken en Farida Nabibaks. 

Deel alinea

Vandaar dat Zwarte Piet al sinds de jaren zestig ter discussie staat. Soms laait dat debat stevig op, zoals eind jaren tachtig en ook nu weer. Hoe lang Zwarte Piet al omstreden is, blijkt uit onderstaand fragment uit Zondag met Lubach:

Arjen Lubach laat zien hoe lang er al over Zwarte Piet gediscussieerd wordt in Nederland. Het hele fragment zien? Kijk op YouTube.

Waarom komen we niet verder? Cultureel antropoloog Jef de Jager – zelf is hij veranderd van mening over Zwarte Piet – wijt dat aan een gebrek aan kennis over wie Zwarte Piet eigenlijk is. Mensen hebben geen racistische intenties als ze Zwarte Piet spelen, en dus zien ze het personage niet als racistisch. Ouders blijven hun kinderen vertellen dat Zwarte Piet zwart is omdat hij door de schoorsteen komt. Dit verhaal blijft weliswaar trouw aan de sinterklaaslegende (zie het schilderij van Jan Steen) maar klopt volgens De Jager niet: Zwarte Piet is wel degelijk de “kroesharige neger” uit het verslag uit 1828 van schrijver Joseph Alberdingk Thijm. Een schoorsteenpiet zou ook geen kroeshaar, rode lippen en oorringen nodig hebben. 

Dele van der Lingen, die naar Nederland emigreerde, vertelt hoe ze eerst geschokt was door de sinterklaastraditie maar die later deels is gaan accepteren. De hele aflevering bekijk je hier

RTL past het uiterlijk van Zwarte Piet daarom aan naar een 'roetveegpiet': een piet die niet helemaal zwart is maar slechts zwarte roetvegen heeft door de schoorsteen. Het Sinterklaasjournaal toont naast Zwarte Piet, ook 'roetveegpieten' en 'regenboogpieten', pieten in alle kleuren van de regenboog. Maar de 'regenboogpieten' blijken minder aan te slaan en verdwijnen weer uit het Sinterklaasjournaal. Vanaf 2018 zijn in het Sinterklaasjournaal uitsluitend 'roetveegpieten' in allerlei gradaties te zien. 

Vooral de grote steden passen het uiterlijk van de pieten aan bij de intocht van Sinterklaas. Zo krijgen de pieten in Amsterdam het uiterlijk van Spaanse edelmannen en zijn in Den Haag alleen 'roetveegpieten' te zien. Rotterdam wil binnen twee jaar negentig procent van de zwarte pieten vervangen door 'roetveegpieten'. Buiten de Randstad houden de meeste gemeenten vast aan Zwarte Piet, al zijn er uitzonderingen als Meppel (uitsluitend 'roetveegpieten'). 

Volgens De Jager had dat niet zo lang hoeven duren: "(…) als we in de kritische jaren zestig en zeventig de ware aard van Zwarte Piet hadden geweten, dan was hij reeds lang uit beeld verdwenen, of dusdanig getransformeerd dat niemand meer aanstoot aan hem kon nemen."

Gekleurde Pieten in een drumband tijdens de intocht van sinterklaas op Curaçao.

In het kort:

  • In 1850 wordt Zwarte Piet voor het eerst afgebeeld in een prentenboek van Jan Schenkman. 

  • De inspiratie haalt Schenkman waarschijnlijk uit de Moorse pages die bedienden waren van de adel in die tijd. Zij vormen een indirecte link tussen Zwarte Piet en het slavernijverleden van Nederland.

  • Zwarte Piet staat al sinds de jaren zestig ter discussie. De laatste jaren worden de Pieten getransformeerd in Roetveegpieten zodat ze niet meer als aanstootgevend worden gezien.

Deel dit venster