Hoe ontplofte house in Nederland?

11 minuten leestijd

Hoe ontplofte house in Nederland?

Podium

Je leest nu

Hoe ontplofte house in Nederland?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 62
  • 20233
Bekijk de collectie Top 200012 verhalen

House, techno en andere elektronische muziekstijlen zijn niet meer weg te denken uit ons land. Elke zomer stromen de festivals vol en ‘onze’ dj’s zijn al jarenlang succesvol in het buitenland. Het is tegenwoordig moeilijk voorstelbaar, maar de eerste dj’s die house draaiden joegen de mensen juist weg. Repetitief gebonk, was het oordeel. Hoe brak housemuziek door in Nederland?

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Wanneer werd muziek elektronisch?

Je kunt het begin van de elektronische muziek heel ver terug leggen. Vanaf het eind van de negentiende eeuw worden elektronische muziekinstrumenten ontwikkeld. Bij toeval vindt de Amerikaanse ingenieur Elisha Gray de eerste elektrische synthesizer uit. Gray wordt door sommigen beschouwd als de ‘echte’ uitvinder van de telefoon, omdat Alexander Graham Bell – die er uiteindelijk met het patent vandoor gaat – enkele ideeën van hem gejat zou hebben. Eigenlijk is die eerste synthesizer van Gray, de ‘Musical Telegraph’, een soort bijproduct van Grays werk aan de telefoon. Hij ontdekt dat hij geluid kan halen uit een elektromagnetisch veld en maakt een zogeheten oscillator: een elektronische schakeling om muzikale trillingen op te wekken. 

Deel alinea

Het signaal van een oscillator.

Al snel komen er veel apparaten bij, zoals het telharmonium (een vroeg elektrisch orgel) en de theremin, een apparaat waarbij de oscillatoren niet worden aangestuurd door pianotoetsen – zoals altijd gemeengoed zou blijven in het ontwerp van de synthesizer – maar door antennes die de positie van de handen van de bestuurder ‘voelen’. Zie onderstaande video voor een demonstratie:

De geschiedenis van de theremin en de ontwikkeling van elektronische muziekinstrumenten tot en met de analoge Moog-synths van Emerson, Lake & Palmer.

Na jarenlang geëxperimenteer volgen in de jaren vijftig van de vorige eeuw de eerste elektronische composities. Een vroeg Nederlands voorbeeld is Song of the Second Moon van Tom Dissevelt & Kid Baltan (Dick Raaijmakers), in 1957 opgenomen in het Philips Natuurkundig Laboratorium (Natlab) in Eindhoven. Een baanbrekend werk, dat vooral in het buitenland gewaardeerd wordt nadat Philips het plaatje wereldwijd weggeeft aan zakenrelaties "with compliments of Philips Electron Tube Division". In 1960 wordt de muziekstudio gesloten door het management van Philips dat weinig onder de indruk is van de sonische experimenten van Raaijmakers en Dissevelt.

Voor het eerste gebruik van elektronische instrumenten in de populaire muziek moeten we vooruit spoelen naar de Moog-synthesizer, die in 1964 op de markt komt. Niemand minder dan The Beatles kopen er een. Op het beroemde album Abbey Road is de Moog goed te horen, bijvoorbeeld in ‘Here Comes The Sun’ (vanaf 1 minuut 42). In 1970 volgt de Mini Moog, een eenvoudiger te bedienen versie van de complexe synthesizer. De Mini Moog kan gemakkelijk op het podium gezet worden en wordt gebruikt door pioniers in de elektronische muziek als Emerson, Lake & Palmer en Kraftwerk.

Leo Blokhuis bezoekt voor de docu Planet Elektro over de oorsprong van de elektronische muziek de fabriek van Moog, de "moeder van de analoge synthesizers".

Eind jaren zeventig introduceert de Italiaanse producer Giorgio Moroder de Moog in de disco, zodat elektronische muziek op de dansvloer terechtkomt in songs als ‘I Feel Love’ van Donna Summer. Ook komen eind jaren zeventig de eerste samplers op de markt, waarmee opgenomen geluiden digitaal kunnen worden afgespeeldMuziekinstrumenten, menselijke stemmen, pannendeksels, fragmenten uit eerder opgenomen liedjes of wat dan ook, kunnen nu dus worden opgenomen en door middel van een sampler met een druk op de knop digitaal worden afgespeeld. Dit vergroot de mogelijkheden voor het creëren van verschillende geluiden enorm. Bovendien kun je voor het eerst met een elektronisch apparaat bijvoorbeeld echte drums nabootsen. .

In Engeland laten muzikanten als Gary Numan, Orchestral Manoeuvres in the Dark, Ultravox en New Order elektronische muziek versmelten met punkEen in de jaren zeventig ontstane vorm van ruwe, felle, basale rock met vaak een politieke boodschap. en indieDe term indie slaat oorspronkelijk op alle bands en artiesten die onafhankelijk (independent) van een groot platenlabel werken, maar wordt vooral gebruikt voor een subgenre alternatieve rock van bands die experimenteel en eigenwijs te werk gaan. . Herbie Hancock doet in de Verenigde Staten hetzelfde met jazz en elektronische instrumenten. Het Japanse bedrijf Roland brengt drumcomputers op de markt die later gebruikt gaan worden door hiphop-, house-, en technoproducers.

© EPA

New Order tijdens een optreden in Berlijn (2016).

Sinds wanneer spreken we van house en techno?

In Chicago ontstaat onder invloed van al deze apparaten en innovaties de housemuziek. De van oorsprong New Yorkse dj Frankie Knuckles draait in maart 1977 op de openingsnacht van een nieuwe club in een voormalig pakhuis: The Warehouse. Vanaf begin jaren tachtig komen er steeds minder nieuwe discoplaten uit en begint Frankie Knuckles eigen ‘edits’ te maken van discotracks. Hij verlengt de intro’s en de instrumentale gedeeltes om meer herhaling en daardoor een langere spanningsboog te creëren, waarmee hij de mensen op de dansvloer als het ware kan hypnotiseren.

In een interview met journalist Gert van Veen in ‘dance-bijbel’ Mary Go WildEen boek uit 2013 waarin in bijna zeshonderd pagina’s 25 jaar dancegeschiedenis wordt verteld. In 2014 wint het project de Pop Media Prijs.  haalt Frankie Knuckles herinneringen op: “Het allerbeste aan The Warehouse was het gevoel van verbondenheid in het publiek – de unity. Rond een uur of twee ’s nachts kwam alles op de dansvloer letterlijk samen. Iedereen danste in hetzelfde ritme, iedereen zat op dezelfde golflengte.” In platenzaken komen mensen vragen om de muziek die ze in The Warehouse hebben gehoord en zodoende ontstaat de term house.

Halverwege de jaren tachtig ontstaat in Detroit de techno, een genre dat minstens zo invloedrijk zal blijken. Waar house invloeden haalt uit funk en soul en doorgaans warm klinkt, is techno de duistere variant met meer nadruk op herhalende, langzaam verschuivende ritmes en bewust kille computerklanken zoals in de muziek van Kraftwerk (een belangrijke inspirator voor technoproducers). Drie technopioniers van het eerste uur zijn Juan Atkins, Derrick May en Kevin Saunderson.

Hoe klinken de drie hoofdstromingen uit de begintijd van de house?

Deel alinea

Het eerder genoemde bedrijf Roland heeft ook een bas-synthesizer op de markt gebracht: de 303. Dat apparaat slaat totaal niet aan. Het belangrijkste probleem: het ding klinkt totaal niet als een basgitaar, wat wel de bedoeling was van Roland. Daarom is de 303 voor een prikkie op de tweedehands markt verkrijgbaar. Zo krijgt producer DJ Pierre van de groep Phuture een 303 in handen. Hij heeft geen idee hoe hij het ding moet bedienen maar gebruikt de snerpende, bliepende sound waardoor de 303 aanvankelijk een flop is, juist in zijn voordeel. Phuture maakt in 1987 met ‘Acid Tracks’ de meest bizarre, spacy housetrack tot op dat moment. Een nieuw subgenre is geboren: acid house. Het publiek in de Music Box (de latere naam van The Warehouse) vindt het – al dan niet onder invloed van LSD – prachtig.

Phuture-lid Spanky (in 2016 overleden) vertelt over hoe de groep Acid Tracks aan de man kreeg. “In een hoek stond een gast op zijn handen te dansen en de longen uit zijn lijf te schreeuwen."

Een jaar later slaat de acid house over naar Engeland, de stijl wordt met name in Londen en Manchester een groot succes. De zomer van 1988 komt bekend te staan als de second summer of love, een verwijzing naar de oorspronkelijke summer of love in 1967, het hoogtepunt van de hippietijd. Vooral op het Spaanse eiland Ibiza wordt die tweede zomer uitbundig beleefd, in een chemische waas van de nieuwe partydrug xtc. 

Beelden van Ibiza tijdens de second summer of love

Sloeg house meteen aan in Nederland?

In Nederland gaat het aanvankelijk moeizaam. Hans Kuipers, oud-directeur van de Amsterdamse club RoXY, haalt herinneringen op in Andere Tijden (zie onderstaande video). De RoXY gaat in 1987 van start als extravagante, exclusieve club waar vooral disco wordt gedraaid. Huis-dj's Eddy de Clercq, Joost van Bellen en Dimitri staan bekend als pioniers. De Clercq begint op vrijdagavonden acid house te draaien, maar niemand begrijpt het volgens Kuipers. “Het personeel niet, de klandizie niet en het is in de beginperiode regelmatig voorgekomen dat – terwijl we een vergunning hadden tot vier of vijf uur – ik om twee uur de zaak dichtgooide en we met zijn allen naar huis gingen omdat er geen hond meer in de tent was.”

Andere Tijden over het begin van house in Nederland. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Deel alinea
"De oudere generatie snapte rock-’n-roll in de jaren vijftig ook niet."

Joost van Bellen

De Clercq heeft zelf gezien wat house in de Verenigde Staten en Engeland veroorzaakt en blijft in de muziek geloven, maar de RoXY gaat er financieel bijna aan onderdoor omdat hij de bezoekers blijft wegjagen. De dj krijgt een ultimatum van nog twee maanden. En dán, twee weken voor de deadline, gebeurt het. Ineens komen er mensen binnen met smileys op hun kleding, de code van liefhebbers van acid. In de nazomer van 1988, de nasleep van de second summer of love, gaat Nederland alsnog om.

Joost van Bellen zegt daarover: “Mensen kwamen terug van vakantie. Sommigen hadden house ontdekt op Ibiza, anderen in Engeland. Er hadden ook al een aantal artikelen in Britse bladen als ID en The Face gestaan en in de Nederlandse media was er opeens ook veel om te doen. Zelfs de negatieve stukken, zoals ‘De terreur van het niets’ van Fons Dellen in Het Parool, hadden effect. Daardoor voelde house als revolutionair. De oudere generatie snapte rock-’n-roll in de jaren vijftig ook niet.”

Een housefeest met duizenden bezoekers in Sporthal Quelderduyn in Den Helder (1992). 

Binnen een paar weken is house niet meer weg te denken uit het uitgaansleven. Een jaar later krijgt de Roxy concurrentie van de iT, een binnen de kortste keren zeer succesvolle club bij het Rembrandtplein waar onder meer DJ Jean doorbreekt.

Minstens zo belangrijk als het keerpunt in de RoXY is het eerste grote illegale housefeest in Nederland, ook in september 1988. Dat feest vindt plaats in een loods op het KNSM-eilandEen schiereiland in het IJ waar tot 1977 de Koninklijke Nederlandse Stoomboot-Maatschappij gevestigd was. In de jaren tachtig werden de havengebouwen en loodsen overgenomen door krakers en kunstenaars. Na een herontwikkeling in de jaren negentig is het gebied tegenwoordig een keurige woonwijk. en is georganiseerd door drie Engelsen onder de naam Soho Collective. Maz Weston, die later programmeur van Paradiso wordt, vertelt erover in Andere Tijden. “We dachten dat er een paar honderd mensen zouden komen (…) uiteindelijk waren het er tweeduizend. Er was niks te drinken, er brak brand uit in een schip dat tegen het gebouw stond, er was geen kassa, geen entree, geen garderobe. Het was een ramp, maar iedereen binnen had een fantastisch feest. Bij veel mensen is het blijven hangen als het begin van de house in Nederland.” Illegale feesten blijven in de jaren negentig ontzettend populairEen bekend voorbeeld zijn de beruchte feesten die organisator MultiGroove geeft in een loods aan de Elementenstraat in het Westelijk Havengebied met dj’s als Dano en Abraxa. .

"We dachten dat er een paar honderd mensen zouden komen (…) uiteindelijk waren het er tweeduizend. "

Maz Weston

Hoe belangrijk was xtc voor de doorbraak van house?

Al vanaf het begin van de house wordt een directe link gelegd van de euforische muziek naar een nieuwe, minstens zo euforische drug: ecstasy. De hele nacht gelukzalig dansen zonder kater of verslavingsrisico: men denkt na alle misère van cocaïne, heroïne, speed en andere middelen eindelijk de perfecte drug te hebben gevonden. “Ecstasy is zowel de katalysator als de feestlijm tussen uitgaansculturen die daarvoor nog grotendeels gescheiden zijn,” schrijft drugsonderzoeker Ton Nabben. Hij legt de populariteit als volgt uit: “Xtc is compleet anders dan welke andere drug ook (…) niet verslavend zoals heroïne, en in plaats van de korte kick van coke staat één pil garant voor urenlang feestplezier.”

Voormalig RoXY-directeur Hans Kuipers vertelt over zijn eerste xtc-ervaring in Andere Tijden. Ook spoort het programma 'Robert' alias 'De professor' op, een van de eerste producenten in Nederland. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Al snel blijken er wel degelijk keerzijden aan xtc-gebruik te zitten. Een belangrijk risico is dat gebruikers de ervaring van de eerste keer nog eens willen beleven, en daarom steeds meer slikken. Nabben noemt dat de wet van de afnemende meeropbrengst: “Hoe meer pillen, hoe fletser de euforie.” Sommige feestgangers staan begin jaren negentig compleet strak en willen ook steeds hardere muziek om op los te gaan. Dj Paul Jay memoriseert een feest in Koog aan de Zaan waar hij draaide. “Het ging lekker, maar naast me stond zo’n jochie met ontbloot bovenlijf, de kaken stijf op elkaar: ‘Harder! Sneller! Harder! Sneller!’ Wat ik ook deed, het was eigenlijk nooit goed. Het moest alleen maar harder en sneller.”

Deel alinea

Gabbers.

"Gabbers hoeven niet gezien te worden"

DJ Rob

Waar komen de gabbers vandaan?

Gert van Veen linkt deze ontwikkeling aan het ontstaan van hardcore: een soort doorgefokte harde techno waarin het aantal bpm (beats per minute, slagen per minuut) drastisch wordt opgevoerd. “Wat er in 1990 gebeurde is dat een relatief kleine groep zó stijf stond, dat ze naar de dj toegingen en ‘Sneller! Sneller!’ zeiden. Ze hadden zoveel energie in hun lichaam; dat moest gewoon beantwoord worden met muziek die veel sneller ging dan dat ze kregen," zegt hij in onderstaande video.

Een nieuwe subcultuur ontstaat: gabber. Liefhebbers zijn te herkennen aan hun kaalgeschoren hoofden, Australian-trainingspakken, Nike Air Max en niet te vergeten hun maniakale dansstijl (hakken). “Gabber is een typisch Nederlands fenomeen, en in dat opzicht opzienbarend want het is nog nooit eerder vertoond dat een jeugdcultuur in Nederland ontstaat,” zegt sociaal wetenschapper Stijn Verhagen in onderstaande video. Bovendien wordt gabber al snel een exportproduct. “Gabberhouse, de muziek, de kleding, de dj’s, de feesten, zijn vanuit Rotterdam, vanuit Nederland getransporteerd naar Japan, Italië, Duitsland en de Verenigde Staten.”

Wat typeert de gabbers? 


Deel alinea

De Rotterdamse grondleggerHij creëerde begin jaren negentig een agressief housegeluid waarbij hij snelle ritmes uit een drumcomputer live combineert met platen draaien.  DJ Rob legt uit wat gabber is in VPRO’s Loladamusica: “Ik denk dat gabbers heel anders denken dan dat mensen over hun denken. Ze gaan uit om hun problemen te vergeten, niet om gezien te worden zoals in de clubs gebeurt. Daar willen mensen gezien worden. ‘Kijk hoe mooi ik ben’. Gabbers hoeven niet gezien te worden. Ze gaan in een hoek staan en hebben het naar hun zin, gaan volledig uit hun dak op de muziek.”

DJ Rob is vanaf de opening in december 1989 een vaste dj in discotheek Parkzicht in Rotterdam. 


Copyright: LOLADAMUSICA, regie: Ari Versluis, regie-assistentie: Ellie Uyttenbroek (VPRO 1995)

Hoe werd Nederland groot in dance?

Gabber begint als een smalle subcultuur binnen de housescene, met relatief kleinschalige feesten in bijvoorbeeld discotheek Parkzicht in Rotterdam. Al snel wordt het een massale beweging met feesten in de Energiehal en de RAI waar duizenden gabbers op af komen. In diezelfde periode versmelten house en Top 40-pop, door acts als 2 Unlimited en later Vengaboys. Hardcore-dj Paul Elstak, zelf met ‘Love You More’ niet vies van een mainstream-hitMainstream slaat op muziekstromingen- of trends die op dat moment populair zijn bij een grote massa mensen. Vaak wordt de term negatief gebruikt: iemand die ‘mainstream’ is hopt van trend naar trend om erbij te horen, zonder zelf een eigen smaak te ontwikkelen. Het tegenovergestelde van mainstream is underground, een cultuuruiting die (nog) maar weinig mensen aanspreekt omdat hij bijvoorbeeld nieuw of heel radicaal is. , verwoordt het als volgt in onderstaande video: “Wat is commercieel? Nirvana is ook heel heftig, maar eigenlijk ook commercieel omdat het veel verkoopt. Hardcore, gabber, is ook commercieel. Er wordt ontzettend veel geld mee verdiend, er zijn feesten waar zevenduizend man komen. Dat is geen underground.”

Paul Elstak kijkt terug op de begintijd van gabber en zijn rol daarin.


Copyright: LOLADAMUSICA, regie: Ari Versluis, regie-assistentie: Ellie Uyttenbroek (VPRO 1995)
Deel alinea

Vanaf 1994 wordt duidelijk dat er een enorme industrie rondom hardere dance ontstaat. Het bedrijf ID&T organiseert bijvoorbeeld Thunderdome-feesten die in de jaren negentig 40.000 mensen per jaar trekken. Thunderdome groeit uit tot het bekendste hardcore-merk van Europa met een cd-reeks die garant staat voor miljoenen verkochte exemplaren. ID&T wordt in de jaren negentig de grootste dance-organisator van Nederland. De organisatoren, Irfan (I) van Ewijk, Duncan (D) Stutterheim en Theo (T) Lelie laten zich inspireren door de sfeer van de illegale ravesDe term ‘rave’ ontstaat al in de jaren vijftig om wilde beatnik-feesten te beschrijven. Vanaf de jaren tachtig slaat de term vooral op de subcultuur die uit de acid house ontstaat, een groep die zelf (al dan niet illegale) feesten organiseert zoals het hierboven beschreven feest op het KNSM-eiland.  die ze zelf bezochten en zetten een commercieel uiterst succesvolle versie daarvan in de markt.

Dance-organisator ID&T viert in 2004 zijn twaalf-en-een-halfjarig jubileum. Creatief brein Duncan Stutterheim vertelt over het uit de hand gelopen eindexamenfeest waarmee het allemaal begon. 

Eind jaren negentig – wanneer gabber op zijn eind loopt – speelt ID&T een essentiële rol in de doorbraak van trance: een nieuwe, uit Duitsland afkomstige stijl waarin de nadruk juist op melodie en sfeer ligt. Begin 1999 organiseert ID&T het evenement Innercity in de Amsterdamse RAI, waarbij de nadruk op techno ligt. Maar ook staat de dan nog onbekende dj Tiësto op de line-up, die van Duncan Stutterheim de openingsset mag draaien. Het wordt de avond waarop trance zijn doorbraak beleeft. “Om negen uur gingen de deuren open en een half uur later stonden er 10.000 man voor m’n neus! Dak eraf. Een unieke ervaring om voor zo’n publiek te mogen draaien,” zegt Tiësto.

DJ Tiësto draait tijdens het Amsterdam Dance Event (ADE) 2016 in de Ziggo Dome. 

Later zou hij de eerste dj worden die in zijn eentje een voetbalstadion uitverkoopt (Gelredome in Arnhem) en treedt hij op tijdens de openingsceremonie van de Olympische Spelen. Andere Nederlandse trance-dj’s die wereldberoemd worden zijn Ferry Corsten en Armin van Buuren. Dat geldt ook voor de Sensation-feesten van ID&T die vanaf 2000 in de Amsterdam ArenA plaatsvinden en naar twintig landen geëxporteerd worden. Nederlandse dance is een exportproduct geworden, en dj’s zijn ware popsterren.

In het kort:

  • Onder invloed van een reeks technische innovaties en het gebruik van elektronica in popmuziek, ontstaat eind jaren zeventig de house in Chicago. 

  • Op Ibiza leidt de populariteit van deze dansmuziek tot een 'second summer of love'. In Nederland gaat het moeizaam. Mede omdat dj's als Eddy de Clercq stug doorzetten slaat de house in de nazomer van 1988 tóch aan. 

  • De populariteit van de nieuwe drug xtc speelt een grote rol. Xtc wordt dan nog gezien als een perfecte drug zonder de nadelen van andere middelen.

  • Mede omdat een kleine groep bezoekers van housefeesten enorm strak staat van de xtc, ontstaat rond 1990 hardcoremuziek. Gabbers vormen de eerste in Nederland begonnen jongerencultuur ooit.

  • Dance wordt een enorme industrie met bijvoorbeeld de Thunderdome-feesten van ID&T. Eind jaren negentig is gabber wel over zijn hoogtepunt heen. In de jaren erna wordt trance een enorm succes.

Deel dit venster