Wat is groene energie?

9 minuten leestijd

© ANP

Wat is groene energie?

Groen

Je leest nu

Wat is groene energie?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 25
  • 6014

"Europa heeft haar eerste klimaatvluchtelingen, in Noorwegen." "Droogte mede oorzaak van oorlog in Syrië." "Door hoge temperaturen zijn in Siberië meer dan 80.000 rendieren gestorven." Zomaar wat nieuwsberichten, die de gevolgen aangeven van klimaatverandering. Over de grootste oorzaak zijn bijna alle wetenschappers het eens: fossiele brandstoffen zoals gas, kolen en olie. De roep om het alternatief – groene, duurzame energie – wordt steeds groter. Maar wat is dat eigenlijk, groene energie?

Samengesteld door Janneke Juffermans

Wat is het verschil tussen ‘groene’ en ‘grijze’ energie?

Groene energie wordt opgewekt met behulp van schone, onuitputtelijke bronnen. Bronnen als wind, zonlicht of warmte uit de aarde. Dat is hard nodig, want de meeste energie die we nu nog steeds gebruiken is zogenaamde 'grijze energie'. Grijze energie is vuile energie. Deze wordt opgewekt door aardolie, aardgas of steenkool, ofwel fossiele brandstoffen, te verbranden. Fossiele brandstoffen bevatten koolstof uit planten van miljoenen jaren geleden. Door de verbranding komt de koolstof vrij in de vorm van CO2, een schadelijke stof voor het milieu. Sinds de industriële revolutie is dat in een flink tempo gebeurd. Fabrieken, energiecentrales, huizen en vervoer, allemaal dragen ze hun steentje bij aan de hoeveelheid CO2 en dat wordt alleen maar meer.

Waardoor warmt de aarde op?

CO2 zorgt samen met andere gassen voor het zogenaamde broeikaseffect. Door de laag gassen (merendeels CO2, maar ook bijvoorbeeld methaangas uit de winden en boeren van koeien en varkens) in de atmosfeer blijft de warmte van de zon op aarde hangen en verdwijnt niet in de atmosfeer. Het wordt daardoor warmer. Het is nu gemiddeld 0,9 graden warmer dan 140 jaar geleden. Van de laatste zestien jaar waren er veertien warmer dan ooit gemeten. De gevolgen hiervan zijn overal ter wereld merkbaar.

Wat zijn de gevolgen van opwarming?

Om te beginnen stijgt de zeespiegel. Dat komt doordat gletsjers en ijskappen op Groenland en Antarctica smelten. De afgelopen dertig jaar is de helft van het zee-ijs rond de Noordpool verdwenen. Onderzoekers verwachten dat de zeespiegel rond het jaar 2100 in ieder geval 25, maar misschien zelfs tachtig centimeter gestegen zal zijn.
Meer water dus en meer overstromingen in rivierdelta's en aan de kust. Maar door de toegenomen warmte wordt het in een ander deel van de wereld juist droger en dreigt een gebrek aan water. Zonder irrigatie geen eten, ofwel honger en ondervoeding. Geen wonder dat steeds meer oorlogen mede in verband worden gebracht met klimaatveranderingen.

Dat geldt bijvoorbeeld voor de huidige oorlog in Syrië. Het land werd tussen 2007 en 2010 getroffen door de ernstigste droogte ooit in dat land gemeten. De oogsten mislukten jaar na jaar en boerengezinnen trokken naar de steden in de hoop op een beter leven. Ze troffen daar werkloosheid, corruptie en een falend overheidsbeleid. Een explosieve mix die zich ontlaadde bij de opstand tegen president Assad. Dit was het begin van een bloedige oorlog die inmiddels al meer dan 200 duizend doden heeft gekost en miljoenen vluchtelingen heeft opgeleverd. En het einde is voorlopig niet in zicht.
Maar ook zonder oorlog zijn de gevolgen van droogte ernstig. Biodiversiteit neemt af. Planten en dierensoorten sterven uit. Er komen meer bosbranden, er ontstaan meer woestijnen en er zijn meer en langere hittegolven. Niet iedereen krijgt in gelijke mate last van de klimaatverandering. Vooral dichtbevolkte kustgebieden en mensen rond rivierdelta's in de tropen zijn kwetsbaar voor overstromingen, terwijl mensen rond de evenaar nog meer warmte en droogte te verduren krijgen. De mensen in deze gebieden hebben gemeen dat ze niet de middelen en de technologie hebben om zich op klimaatveranderingen voor te bereiden. De rijke, veelal westerse landen hebben dat wel.

Wat kunnen we tegen opwarming doen?

De opwarming van de aarde is sowieso niet meer te stoppen. Door de hoeveelheden broeikasgas die de mens al uitgestoten heeft, zal het deze eeuw warmer worden. Maar we kunnen de schade wel beperken. Als de uitstoot van broeikasgassen in dit tempo doorgaat, is het in het jaar 2100 2,6 tot 4,8 graden warmer dan aan het begin van deze eeuw. Dat zou heel veel ellende betekenen. Als we de temperatuursverandering weten in te dammen tot ongeveer twee graden, zullen de gevolgen nog te overzien zijn, denken wetenschappers. Maar dan moet de wereldwijde CO2-uitstoot met zo'n veertig procent omlaag. Dus moet er flink geïnvesteerd worden in groene energie. Bijvoorbeeld in windenergie.

Henk van Butselaar is veehouder in Lunteren, maar voor alles een doe-het-zelf-man: "Als je dus nooit wat aanpakt, dan kom je dus ook nooit nergens."

Windenergie is schoon en komt uit een bron die nooit opraakt. Als een windturbine stroom opwekt, blijft de lucht schoon, het klimaat neutraal en er worden geen grondstoffen gebruikt. Er komt weliswaar wat CO2 vrij bij het bouwen, onderhouden en afbreken van de turbine, maar na drie tot zes maanden draaien is dat al weer gecompenseerd. Sterker nog, tijdens de twintig jaar dat een windturbine meegaat, produceert hij tachtig keer de hoeveelheid aan energie die nodig was om er een te bouwen.
In 2010 stonden er in ons eigen land zo'n 1.880 windturbines op land. Die produceren 4,5 miljard kilowattuur aan groene stroom. Daarmee wekken ze ruim vier procent op van de elektriciteit die we in Nederland gebruiken – genoeg voor ruim 1,3 miljoen huishoudens, maar tegelijkertijd nog veel te weinig.
Hoewel dat nu nog lang niet het geval is, zou windenergie aan twintig procent van de elektriciteitsbehoefte van Nederland voldoen. Om dat voor elkaar te krijgen zouden we kleine windmolens moeten vervangen door grotere en windturbineparken op zee moeten bouwen. Daarvan zijn er nu twee: voor de kust van Egmond aan Zee en voor de kust van IJmuiden.
Maar niet iedereen is blij met windmolens.

Voormalig milieuminister Ed Nijpels borgt tegenwoordig het Energieakkoord en constateert dat bedrijven sneller willen veranderen dan de overheid.

Zonne-energie heeft dezelfde voordelen als windenergie: het is afkomstig uit een oneindige bron, belast het milieu niet en levert veel meer groene energie op dan het kost om zonnecollectoren te produceren. Zeven procent van de Nederlandse huishoudens heeft zonnepanelen op het dak. Zonnepanelen worden ook steeds goedkoper. En op het dak kan de zon niet alleen via panelen stroom opslaan. Er kan ook kraanwater worden opgewarmd met zonnewarmte door op het dak geplaatste zonneboilers en zonnecollectoren. Omdat in Nederland de zon niet zo vaak schijnt, is de opbrengst te wisselend om een huishouden continu op te laten draaien. Maar de zon schijnt hier wel voldoende om de energierekening van een huishouden substantieel te drukken. Een zonnepanelenset levert jaarlijks driehonderd euro op. Na negen à tien jaar heb je de aanschafkosten eruit.

Presentatrice Nienke de la Rive Box verkent de mogelijkheden van zonne-energie: met zonne-auto's over zonnewegen, en een zonnejurk waarmee de mobiele telefoon kan worden opgeladen.

Vergeleken met Nederland ligt in gebieden met veel meer zon uiteraard een enorm potentieel. Het continent Afrika wordt gezien als hét continent waar zonne-energie een enorme vlucht kan nemen. De sloppenwijk Kibera in Kenia bijvoorbeeld, maakt steeds meer gebruik van zonnepanelen voor verlichting, opladen van mobiele telefoon en andere apparatuur, waar de bewoners eerst waren aangewezen op vervuilende batterijen. Marokko opende begin 2016 een van de grootste energieparken ter wereld. Daarmee kan het in 2020 voor veertien procent in zijn energiebehoefte voorzien. Volgens de Franse minister van energie Segolène Royal: “een fantastische boodschap voor Afrika en de wereld in zijn geheel.” Ook dichter bij huis, in Duitsland en Spanje staan zonnecentrales. Zonne-energie wordt niet alleen gebruikt om huishoudens van energie te voorzien. Ook auto's kunnen op zonne-energie rijden. En nu zijn het nog uitzonderingen, maar over tien jaar vliegen we misschien niet alleen meer naar de zon, maar ook met behulp van de zon.

Aardwarmte of bodemwarmte is afkomstig uit de aarde en ook duurzaam. Als de warmte dieper uit de aarde afkomstig is, heet het aardwarmte en anders bodemwarmte. Aardwarmte, dus warmte afkomstig uit het lava in het midden van de aarde, is in Nederland moeilijk bereikbaar en daardoor erg duur. Door de zon veroorzaakte bodemwarmte is wel bereikbaar en komt als woningverwarming onder meer in nieuwbouwhuizen terecht. Aardwarmte en bodemwarmte belasten het milieu niet en kunnen worden toegepast als alternatief voor het stoken van gas en kolen. Want net als zonne- en windenergie veroorzaakt ook het gebruik van aard- en bodemwarmte nauwelijks uitstoot van CO2. Bovendien zijn alle drie de methoden onuitputtelijk. Bodemwarmte wordt tot honderd meter diepte uit de bodem gehaald. Woningen, gebouwen en kassen worden ermee verwarmd. Het water in de aardbodem op twintig tot driehonderd meter diepte is geschikt voor warmte-uitwisseling: we kunnen het oppompen, vervolgens warmte erin stoppen (in de zomer) of eruit halen (in de winter) en dan weer terug pompen. Ook dit heet bodemwarmte. Op zeer grote diepte (vanaf vijfhonderd meter) zit bruikbare aardwarmte. IJsland gebruikt deze voor verwarming, de lava zit daar dichter onder de aardkorst dan bij ons. Aardwarmte is er verantwoordelijk voor tachtig procent van de warmtebehoefte.

Twee straatartiesten op de boulevard van Egmond aan Zee na de opening van de offshore windfarm Egmond aan Zee, dat bestaat uit 36 windturbines.

Het begint saai te worden, want ook voor waterkracht geldt: onuitputtelijke bron, geen productie van schadelijke stoffen. Maar stuwdammen kunnen ecosystemen aantasten en daarmee zorgen voor vissterfte. In bergachtige gebieden stroomt water relatief snel naar beneden. Waterkrachtcentrales maken gebruik van die grote stroomsnelheid. Om zeker te zijn van voldoende aanvoer van water, ook in periodes met weinig neerslag of smeltwater ligt water opgeslagen in aangelegde stuwmeren. Uit die stuwmeren kan een waterkrachtcentrale enkele honderden megawatt aan elektriciteit halen.

Waar ligt de kracht van Nederland?

Nederland heeft vier middelgrote waterkrachtcentrales: Alphen/Lith, Linne, Maurik en Hagestein. Ook op kleine schaal wordt in Nederland met waterkracht elektriciteit opgewekt. Niet het hoogteverschil of de snelheid van water levert de energie, maar de grote hoeveelheid water die in korte tijd passeert.
De turbines maken gebruik van het drukverschil vóór en achter de turbine. In 2012 was de productie 104 gigawattuur. Dat is genoeg om 31.450 huishoudens van elektriciteit te voorzien. Het is iets, maar niet voldoende.
We leggen ondanks tegenstand windmolens aan, hebben waterkrachtcentrales en hier en daar een zonnecollector. De meeste Nederlanders denken dan ook dat wij het best goed doen als het gaat om groene energie. Het tegendeel is waar. We bungelen onder aan het lijstje als het gaat om het aandeel dat we halen uit groene energie.
Daarbij worden we als goedwillende burgers ook nog eens misleid. Dat gebeurt als het gaat om een toepassing van de groene energie, namelijk groene stroom. Bijna twee derde van de Nederlandse huishoudens neemt groene stroom af. Je zou denken: goed nieuws! Toch blijkt uit onderzoek dat de grote Nederlandse energiebedrijven er niet hard aan trekken als het gaat om groene stroom.

Wat is groene stroom?

Groene stroom is afkomstig uit groene energie en wordt dus opgewekt met behulp van zon, wind, waterkracht, biomassa en warmte. Vervolgens zet het energiebedrijf deze milieuvriendelijk opgewekte elektriciteit samen met de 'gewone' stroom op het elektriciteitsnet. Daarna gaat de energie naar de consument. Aan de elektriciteit zelf merk je niet hoe deze is opgewekt. Groene stroom is dus precies dezelfde stroom als grijze stroom. Het groene zit hem in de manier waarop de stroom gecreëerd is. Een certificaat dat de energieleverancier kan overhandigen, zou waarborgen dat de stroom die je gebruikt duurzaam geproduceerd is. Maar, veel van deze certificaten blijken gekocht en waarborgen dus helemaal niets.

"We zijn op de goede weg als we de reclamefilmpjes op tv morgen geloven, maar zijn de energiebedrijven zelf eigenlijk wel duurzaam bezig?"

In Noorwegen bijvoorbeeld wordt heel veel groene energie opgewekt. Grote waterkrachtcentrales zorgen daarvoor. In Noorwegen worden lang niet alle verworven certificaten opgemaakt. Die verkoopt men dan ook. Aan Nederlandse bedrijven. Het Nederlandse bedrijf koopt een certificaat en kan vervolgens groene stroom aanbieden, ondanks dat ze deze zelf niet produceert. Voor ieder kilowattuur dat wordt verkocht als groene stroom, moeten energiebedrijven zo'n certificaat kunnen overleggen. Ze hoeven deze groene stroom niet zelf te maken. Zo worden aan heel veel Nederlandse huishoudens groene energie verkocht, terwijl de bedrijven die deze energie verkopen zelf geen duurzame energie produceren.
Nederland loopt zwaar achter, maar heeft zich wel verbonden aan het klimaatakkoord in Parijs in 2015. Dat wordt al een zware dobber.

Nederland heeft zich zelfs aan nog strengere afspraken gebonden binnen de Europese Unie. In 2020 moet onze energie voor twintig procent uit groene energie bestaan, terwijl dat nu nog maar ruim vier procent is. Omdat het zo traag gaat heeft de organisatie Urgenda Nederland voor de rechter gedaagd in 2015 en het proces gewonnen. Desondanks is Nederland haar CO2-uitstoot nog elk jaar aan het vermeerderen.

Milieuactivisten verkleed als superhelden willen een levengrote kurk in de schoorsteen van de E.ON-centrale op de Maasvlakte plaatsen.

Waarom is klimaatbeheersing zo moeilijk?

Sommige bedrijven, zoals energiebedrijven, hebben er veel belang bij om de situatie zo te houden en zelfs nog meer energie uit fossiele brandstoffen te leveren. Dus zijn er ook mensen, zoals de huidige president van de Verenigde Staten, Donald Trump, die niet willen geloven dat klimaatverandering plaatsvindt. Hij trekt de Verenigde Staten in juli 2017 terug uit het zwaar bevochten klimaatakkoord en maakt zijn verkiezingsbelofte waar.

Maar of Trump en de zijnen de opmars van groene energie gaan stoppen is de vraag. Deze lijkt niet te stuiten. Daags na Trumps overwinning maakt een aantal miljardairs onder wie de oprichters van Amazon, Virgin en LinkedIn, onder leiding van Bill Gates bekend dat ze gaan investeren in onderzoek naar en bedrijven gericht op groene energie. Ook Nederlandse grote bedrijven beseffen dat groene energie nu van het grootste belang is.

Is er hoop?

Volgens een rapport van REN21, een internationale groep van organisaties die nadenken over klimaatbeheersing, was 2015 een jaar met een recordaantal nieuwe groene energie-installaties wereldwijd. In 2016 is groene energie niet meer weg te denken op de globale markt en in prijs competitief geworden met andere bronnen van energie. Bovendien worden er veel investeringen gedaan in duurzame energie waarbij ontwikkelingslanden met kop en schouder aan de leiding gaan en de geïndustrialiseerde wereld ver achter zit laten. Daarmee krijgen ook steeds meer mensen die vroeger geen toegang hadden tot elektriciteit, dat nu wel, maar dan opgewekt door groene energiebronnen. Toch, zegt de REN21, moet er nog veel meer in groene energie geïnvesteerd worden als we een te ernstige opwarming van de aarde echt willen voorkomen.

In het kort

  • Groene energie wordt opgewekt met behulp van schone, onuitputtelijke bronnen zoals wind, zonlicht of warmte uit de aarde.

  • Grijze energie is vuile energie. Deze wordt opgewekt door aardolie, aardgas of steenkool, ofwel fossiele brandstoffen, te verbranden.

  • Door de laag gassen in de atmosfeer (met name CO2) blijft de warmte van de zon hangen en warmt de aarde op.

  • De opwarming van de aarde zorgt voor stijging van de zeespiegel, maar ook voor droogte, gebrek aan voedsel en uitstervende bloemen en planten.

  • Opwarming is niet meer tegen te gaan, maar kan geremd worden door wind- en zonne-energie, bodemwarmte en waterkracht te gebruiken.

  • Groene stroom is dezelfde als grijze. Het groene zit hem in de manier waarop de stroom gecreëerd is. Een groen certificaat waarborgt niets.

  • Ondanks druk van bedrijven die economisch op fossiele brandstoffen teren, is groene energie niet meer weg te denken en in prijs competitief.

Deel dit venster