Hoe erg is overgewicht?

11 minuten leestijd

Hoe erg is overgewicht?

Voeding

Je leest nu

Hoe erg is overgewicht?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 52
  • 27970
Bekijk de collectie Gezondheid28 verhalen

Kijk eens om je heen in de bus of in de supermarkt. Grote kans dat je omringd bent door mensen met wat kilootjes te veel. Wereldwijd én in Nederland hebben we steeds vaker last van overgewicht. In de jaren tachtig had een derde van de Nederlanders overgewicht, nu is de helft te zwaar. Hoe erg is dat eigenlijk?

Samengesteld door Eva Munnik

Hoe zwaar zijn Nederlanders?

Wie te zwaar is, heeft te veel vetweefsel in zijn lichaam. Als je meer dan twintig procent zwaarder bent dan iemand van hetzelfde geslacht met vergelijkbare lengte en een normaal gewicht, heb je overgewicht. De Body Mass Index (BMI) is een methode om te berekenenJe deelt je gewicht door de lengte in het kwadraat. Bij een normaal gewicht komt daar een getal van 18,5 tot 25 uit. Dus als je zestig kilo weegt en je bent 1.70 meter lang, dan deel je zestig door (1.70 maal 1.70) 2.90, de uitkomst is je BMI: 21, normaal dus. Je BMI berekenen kan ook online. of iemand te zwaar is. Bij een BMI van 25 tot dertig spreekt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) van overgewicht en een BMI boven de dertig wijst op obesitas. Naast overgewicht en obesitas is er nog morbide obesitas, dat is een zware vorm van overgewicht. Het BMI is dan boven de veertig.

Overigens is een gezond BMI per bevolkingsgroep verschillend. De meeste Aziaten zijn bijvoorbeeld kleiner en hebben een tengerder lichaamsbouw dan Europeanen. Daarom heeft iemand uit Japan al ernstig overgewicht als zijn BMI boven de 25 is. Het Voedingscentrum adviseert Nederlanders die van origine uit Zuid-Azië of Afrika ten zuiden van de Sahara komen, om hun BMI onder de 23 te houden. Mensen uit deze delen van de wereld kunnen al met een lager overgewicht last van hun gezondheid krijgen.

Jaap Seidell, hoogleraar voeding en gezondheid, legt uit wanneer overgewicht een probleem wordt.

Deel alinea

Overgewicht kan allerlei oorzaken hebben, maar meestal ligt het aan wat je eet. Overgewicht ontstaat als je meer voedingsstoffen binnenkrijgt dan je nodig hebt. Je lichaam haalt energie uit je maaltijden door de voedingsstoffen te verbranden. Wat je lichaam niet nodig heeft – veel mensen krijgen bijvoorbeeld iedere dag te veel suiker binnen – wordt indirect opgeslagen in de vorm van vet. Kortom: als je meer eet dan je nodig hebt, heb je meer lichaamsvet.

Maar ook te weinig bewegen is een factor, een derde van de wereldbevolking sport niet genoeg. Verder kunnen psychische problemen meespelen, sommige mensen eten als ze verdrietig of depressief zijn. Ook erfelijkheid kan invloed hebben. De een heeft meer aanleg om aan te komen dan de ander. Tot slot is overgewicht heel soms te wijten aan een medisch probleem, bijvoorbeeld een traag werkende schildklier.

In vergelijking met de rest van Europa doet Nederland het niet slecht. In landen als Griekenland, Spanje, Cyprus, Ierland, Engeland, Duitsland, Schotland en Tsjechië heeft zeventig procent van de mannen overgewicht. Ook obesitas komt in de rest van de Europese Unie vaker voor, vooral in Engeland, Schotland en Griekenland. Daar is een kwart van de volwassenen te zwaar.

Vooral het toenemend aantal kinderen met overgewicht is zorgelijk.

Is overgewicht van alle tijden?

De Amerikaanse reality tv-ster Kim Kardashian, bekend om haar wulpse achterwerk, kan nog een puntje zuigen aan de enorme billen van beeldjes uit de prehistorie. Minstens 20.000 jaar oude vrouwenbeeldjes tonen forse dames met enorme billen. Onbekend is of die dikke vrouwen ook echt bestonden of dat de figuren overdreven zijn om vruchtbaarheid te symboliseren. Het laatste lijkt aannemelijk, want overgewicht was toen zeldzaam. Het opslaan van voedsel gebeurt pas als de mens het land gaat bewerken, op z’n vroegst achtduizend jaar geleden. Voor die tijd is eten schaars en is bijna iedereen slank.

Venusbeeldje uit de prehistorie.

Deel alinea

De afgelopen eeuwen schommelt het schoonheidsideaal op het gebied van gewicht  nogal. In de Middeleeuwen moet een vrouw een dikke buik hebben. Dat staat voor rijkdom, want arme mensen zijn dun omdat ze weinig te eten hebben. Ook in de RenaissanceDit is de periode die volgt op de Middeleeuwen en ongeveer van de veertiende tot de zeventiende eeuw duurt. Het einde van de Renaissance luidt het begin van de moderne tijd in. Renaissance betekent letterlijk ‘wedergeboorte’. Deze periode wordt gekenmerkt door grote sociale en culturele veranderingen. Kunst, wetenschap en literatuur komen tot bloei na de donkere Middeleeuwen. In de renaissance staat de mens, het individu, centraal. De mens kan zelf zijn leven zin geven en is ook een inspiratiebron voor kunst, cultuur en wetenschap.    is overgewicht een teken van voorspoed. Overgewicht wordt gezien als statussymbool. In de achttiende eeuw rijgen vrouwen zich weer in strakke korsetten, want de wespentaille is in de mode. In de negentiende eeuw zet de slanke trend zich voort en wordt sporten populair. De Zweedse arts Gustav Zander ontwerpt de eerste fitnesstoestellen, bijvoorbeeld een machine met zadel om binnen paard te rijden. Na de Tweede Wereldoorlog is voedsel schaars en raakt het weer in om iets zwaarder te zijn, want dat straalt uit dat je het goed voor elkaar hebt. Sekssymbool Marilyn Monroe heeft  bijvoorbeeld maat 42.

Marilyn Monroe

In de jaren zestig is de voedselschaarste voorbij en – je raadt het al – slank zijn wordt weer het ideaal. Denk aan stijlicoon Lesley Hornby, beter bekend als Twiggy. Het Britse model wordt zo genoemd omdat ze zo dun als een twijgje is.

Twiggy

Eind twintigste eeuw en begin deze eeuw moeten modellen nog steeds slank zijn. Topmodel Kate Moss gooit in de jaren negentig van de vorige eeuw hoge ogen met haar heroin chicEen populaire look in de modewereld halverwege de jaren negentig van de vorige eeuw. De modellen zijn bleek en erg slank met donkere kringen onder hun ogen. Ze zien eruit als drugsverslaafden, vandaar de naam ‘heroin chic’.  look. Maar terwijl de mode al meer dan een halve eeuw slank zijn ‘voorschrijft’, is overgewicht steeds normaler. In 1997 noemt de WHO obesitas zelfs een wereldwijde epidemie. Slank is in de mode, maar vol is de realiteit.  

Welke bevolkingsgroepen hebben meer kans op overgewicht?

Sommige bevolkingsgroepen hebben meer kans op overgewicht dan anderen. Zo zijn mensen met een lager opleidingsniveau, met een bepaalde etnische achtergronden zoals Turks, Surinaams en Antilliaans, chronisch zieken en kinderen van mensen met overgewicht eerder te zwaar. Van de Nederlanders die alleen de lagere school hebben afgemaakt, heeft 64 procent overgewicht terwijl dat percentage bij Nederlanders met minstens een HBO-opleiding op veertig procent ligt. Waarom zijn lager opgeleide Nederlanders gemiddeld zwaarder? Uit onderzoek blijkt dat in de lagere sociale klassen minder wordt gesport en slechter wordt gegeten. Mogelijk komt dat doordat laag opgeleiden niet zo goed weten wat gezond leven is. In Metro zei Patricia Schutte van het Voedingscentrum onlangs dat de buurt ook een rol speelt. Zo zouden er in achterstandswijken meer snackbars en minder winkels met gezond eten zijn. Doordat er in arme buurten minder speeltuinen en sportfaciliteiten zijn, zouden de bewoners de calorieën uit dat junkfood ook nog eens minder snel verbranden, aldus Schutte.

Deel alinea

Nederlandse kinderen van Turkse en Marokkaanse afkomst zijn vaker te zwaar dan hun leeftijdsgenoten van Nederlandse komaf. Ook jongeren met Surinaamse of Antilliaanse roots zijn zwaarder. De verklaring daarvoor is deels dat zij meer een ‘eetcultuur’ hebben en slank zijn minder idealiseren, maar het komt ook doordat allochtonen in Nederland vaak lager opgeleid zijn en dus minder kennis hebben van een gezonde levensstijl. In alle rijke landen zijn mensen uit hogere klassen slanker. In ontwikkelingslanden is het overigens precies andersom, daar zijn rijke mensen zwaarder. Dat komt mede omdat het daar een teken van welvaart is om zwaar te zijn, net zoals het vroeger bij ons een symbool van voorspoed was. In sommige Afrikaanse landen komen dunne vrouwen zelfs onmogelijk aan de man.

Uit onderzoek blijkt dat overgewicht vaker voorkomt bij Turkse en Marokkaanse Nederlanders. Vooral vrouwen boven de 35 lijden aan ernstig overgewicht.

"In alle rijke landen zijn mensen uit hogere klassen slanker."

Maken McDonald's, Netflix en magnetronmaaltijden ons zwaarder?

Kunnen we de schuld op genen afschuiven? Heel vroeger was overgewicht een manier om jezelf te beschermen tegen hongersnood, aldus de thrifty gene theory, de dikmakende-genen-theorie. Tijdens voedselovervloed slaan mensen het eten op als vet. Door die vetreserves overleven ze in periodes dat er weinig te eten is. Sommige indianenstammen hebben een sterke aanleg voor overgewicht, omdat ze in vroeger tijden veel hongersnoden meemaakten. Op het geïsoleerde eiland Nauru bij Australië is negentig procent van de bewoners te zwaar. En ook eilandbewoners in de Grote Oceaan zijn vaak zwaarder. Volgens de thrifty gene theorie komt dat doordat ze ooit grote afstanden over zee moesten afleggen om bij hun eilandjes te komen. Daarom sloegen ze voedsel snel op als vet om het vervolgens, tijdens de grote oversteek, langzaam te verbranden. Ook in het westen zou het nog in onze genen zitten om vet op te slaan voor hongersnoden. Maar op deze theorie is ook veel kritiek. Als we allemaal dikmakende genen hebben, waarom wordt de een er dan wel te zwaar door en de ander niet? Volgens de meeste wetenschappers is de rol van genen bij overgewicht beperkt.

Deel alinea

Op het eiland Nauru in de Stille Oceaan is bijna iedereen te dik.

Wat is dan het probleem in het westen? Kort samengevat: eten is goedkoop en makkelijk te krijgen. In de westerse wereld is aan voedsel geen gebrek. De schappen liggen vol en de prijzen in supermarkten zijn de afgelopen decennia gedaald, omdat de landbouw steeds efficiënter wordt. In veel gezinnen werken beide partners en is er minder tijd om te koken. Daarom wordt er regelmatig eten besteld of komen er kant-en-klaarmaaltijden op tafel. En in die gerechten zitten veel zout en vetten en weinig groentes, dus weinig vezels, vitamines en mineralen. Dat geldt ook voor junkfood. Fastfoodrestaurants hebben sinds de jaren tachtig een enorme groei doorgemaakt. De eerste McDonald's in Nederland opende in 1971 in Zaandam, inmiddels heeft de Amerikaanse keten hier 250 restaurants.

Zestig procent van de wereldbevolking beweegt te weinig. Onze banen zijn lichamelijk minder belastend, we werken vaak de hele dag op een computer. Ook hebben we bijna allemaal een auto. ’s Avonds ploffen we neer op de bank om de hele avond te zappen of alle afleveringen van een serie te bingewatchen op Netflix. Onderzoek toont een verband aan tussen het aantal uren televisiekijken en het risico op obesitas. Maar het heeft volgens de Rijksuniversiteit Groningen geen enkele zin om mensen met overgewicht hierop aan te spreken. Tenminste: niet op hun eigen verantwoordelijkheid qua gezond eten en meer bewegen. De Groningers concluderen in 2014 samen met de Purdue University dat te zware mensen juist volharden in hun ongezonde leefstijl als ze gewezen worden op hun eigen rol en het effect op de samenleving. Wat wel helpt is ze te vertellen over externe oorzaken van overgewicht zoals het overvloedige aanbod van (vet) eten. Dat motiveert om voor gezonde producten te gaan, aldus de publicatie in het tijdschrift Psychology and Health.

Discussie over de vraag: 'Is dik zijn je eigen schuld?' De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Zijn mensen met overgewicht ongezond?

De WHO voorspelt dat obesitas de traditionele gezondheidsproblemen zoals ondervoeding en infecties zal voorbijstreven als belangrijkste oorzaak van ziektes. Te zware mensen lopen een veel groter risico op diabetes type 2Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes. Het lichaam kan de bloedsuikerspiegel dan niet goed regelen door een tekort aan insuline. . Ook verergert overgewicht (de kans op) aandoeningen als longemfyseemLongemfyseem is een chronische ziekte waarbij longblaasjes beschadigd raken. Patiënten kunnen moe en kortademig zijn, soms overlijden ze zelfs aan de ziekte. , aderverkalkingBij aderverkalking vernauwen de aders in je lichaam zich. Dit kan leiden tot een hersen- of hartinfarct. , artroseArtrose is een reumatische ziekte waarbij je kraakbeen steeds slechter wordt. , gewrichtsklachten, hoge bloeddruk, kanker en hartfalen. Dikke mannen hebben een grotere kans op hart- en vaatziekten, want het vet hoopt zich bij hen meer op rond hun buik. Verder zijn mensen die te zwaar zijn sneller kortademig en zweten ze meer.

Deel alinea

Overgewicht is dus vaak ongezond, maar toch is niet elk mens met overgewicht ongezond. Forse mensen die regelmatig bewegen en gebalanceerd eten, hebben minder kans op hart- en vaatziekten dan mensen met een normaal gewicht die niet gezond leven. De Franse sociologe Abigail Saguy, verbonden aan de Universiteit van Californië, schreef het boek What’s wrong with fat? oftewel Wat is er mis met vet? waarin ze stelt dat overgewicht niet betekent dat iemand ongezond is. Om lang te leven en fit te blijven, moet je niet diëten, maar regelmatig bewegen en goed eten.

Mensen met een beetje overgewicht worden gemiddeld net zo oud als slanke mensen, zo blijkt uit een onderzoek van het Erasmus Medisch Centrum. Eerder toonde onderzoek door Canadese wetenschappers in 2009 zelfs aan dat iets te zware mensen gemiddeld een paar jaar langer leven. En ook demograaf Mieke Reuser concludeert dat je aan een buikje niet eerder dood gaat. Overigens geldt dat niet voor mensen die echt veel te zwaar zijn en een BMI van 35 of hoger hebben. Zij leven volgens Reuser drie tot vijf jaar korter. In Europa worden zelfs een miljard sterfgevallen per jaar toegeschreven aan overgewicht.

In Trouw zegt voorzitter Paul Rosenmöller van het Convenant Gezond Gewicht dat te zwaar zijn ook een economisch probleem is. Overgewicht en obesitas kosten de maatschappij jaarlijks ongeveer 1,2 miljard euro aan medische zorg en daarnaast nog eens 2 miljard euro omdat heel zware mensen soms minder of niet werken vanwege gezondheidsproblemen. Mieke Reuser stelt in haar promotieonderzoek dat obese mensen de gezondheidszorg duurder maken dan rokers. Rokers gaan namelijk eerder dood, waardoor de zorgkosten beperkt blijven. Bovendien worden die kosten wat gecompenseerd door de hoge accijns op sigaretten.

Onderzoeker Jaap Hanekamp vindt de overheidscampagne die burgers bewust moet maken van de gevaren van vetzucht te generaliserend.

Maakt overgewicht je ongelukkig?

Van oudsher worden mensen met overgewicht bespot. Het vooroordeel heerst dat te zware mensen lui en gulzig zijn of geen zelfdiscipline hebben. Zware kinderen worden vaak gepest op school. Een 42-jarige Enschedese vertelt in de media hoe ze tijdens het hardlopen wekelijks wordt uitgescholden voor ‘vetklep’ en ‘varken’. Je zou dus denken dat te zware mensen daardoor minder happy zijn dan slanke mensen, maar dat is niet zo.

Fat shaming

Bij fat shaming praat je negatief over iemand met overgewicht. Sommige mensen denken hiermee iemand te motiveren om af te vallen, andere mensen doen het om te pesten. Fat shaming werkt in ieder geval averechts en kan ervoor zorgen dat mensen psychische klachten gaan ontwikkelen. 

Deel alinea

In een recente peiling van vrouwblog.nl zegt 86 procent van de negenhonderd reagerende vrouwen met een maatje meer gelukkig te zijn, terwijl dat percentage bij slanke vrouwen 77 procent is. Uit een Canadees onderzoek blijkt dat te te zware mensen minder vaak depressief zijn. Dat komt volgens de wetenschappers uit Canada door het FTO-gen, dat ook wel bekend staat als ‘obesitas-gen’. Het is verantwoordelijk voor overgewicht maar beschermt volgens de onderzoekers ook tegen depressie. Uit het Canadese onderzoek blijkt namelijk dat mensen met het FTO-gen minder vaak aan depressies lijden. Volgens de Canadezen verkleint het gen dus de kans op depressie terwijl het tegelijkertijd het risico op obesitas vergroot. Het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek) bevestigt dat van alle Nederlanders de iets te zware mensen het meest tevreden zijn. Maar mensen met te veel overgewicht zijn volgens het CBS wel degelijk minder gelukkig.

Metropolis bezoekt een Amerikaans restaurant waar ze vinden dat je niet moet zitten met je gewicht. "Iedereen is tegenwoordig 160 kilo." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe kom je van overtollige kilo’s af?

Afvallen is big business. Sonja Bakker werd miljonair met haar dieetboeken evenals de cardioloog die het Atkins-dieetDit dieet houdt in dat je weinig koolhydraten eet. Door producten als brood, pasta, aardappelen en rijst te mijden, krijg je minder calorieën binnen en val je af.  bedacht en zich daarmee tot dieetgoeroe ontpopte. Zoek online naar diëten en je vindt ontelbaar veel hits variërend van ‘afvallen met afslankthee’, ‘zes simpele tips die honderd procent zeker werken’, ‘met appelazijn afvallen in drie simpele stappen’ tot ‘wat zijn goede afslankpillen?’, ‘afvallen zonder sporten’ en ‘afvallen met slim fruit’. Maar diëten zijn moeilijk vol te houden en als er al resultaat bereikt wordt, vallen mensen vaak terug, het zogeheten jojo-effect. Wat werkt nou echt?

Sonja Bakker

Deel alinea

Gezonder en minder eten en meer bewegen werkt, zo is de algemene consensus onder artsen. Als je meer energie verbrandt dan je binnenkrijgt, val je af. Qua voedsel helpt het om voor groente en fruit en volkorenproducten te gaan. Die laatsten geven een vol gevoel waardoor je minder snel teveel eet. Verder adviseren huisartsen magere vlees- en melkproducten, olie en vloeibare boter bij het koken in plaats van harde bakproducten, veel water drinken en weinig alcohol nuttigen. Ook is het advies om op regelmatige tijden te eten en maximaal vier maaltijden per dag te nemen. Huisartsen raden verder aan om elke dag een uur te bewegen: stevig wandelen, fietsen, zwemmen, maar ook de ramen wassen, stofzuigen of tuinieren en de trap nemen in plaats van de lift. Hoe intensiever je beweegt, hoe meer vet je verbrandt.

Voor extreem overgewicht wordt ook wel een operatie gedaan. Na een maagverkleining kun je simpelweg geen grote porties meer eten. Volgens het Medisch Centrum Leeuwarden verliezen mensen na de ingreep gemiddeld ruim dertig kilo. Wel blijven de geopereerden vijf jaar lang onder begeleiding van een diëtist en een psycholoog. Een op de vijf à zes patiënten valt terug, volgens het Leeuwardense ziekenhuis. Een minder ingrijpend alternatief voor een maagverkleining is het laten plaatsen van een maagband. Ook deze zorgt ervoor dat je eerder vol zit.

Bij Wanda Mellema hielpen een maagballon en later een maagverkleining niet.

Buikspieroefeningen 

Worden we steeds dikker?

Slaat de wijzer van de weegschaal steeds meer door in Nederlandse badkamers? In 1981 was een op de drie Nederlanders te zwaar, nu is dat ruim de helft. Ook zijn er veel meer Nederlanders met obesitas dan 35 jaar geleden: zestien procent in plaats van vijf. Zo blijkt uit cijfers van het CBS en het RIVM. Als de trend wereldwijd doorzet, zijn er binnen tien jaar voor het eerst meer mensen met overgewicht dan ondergewicht op de aardbol. Maar de laatste jaren neemt de stijging af. Recente onderzoeken wijzen uit dat overgewicht zelfs in de Verenigde Staten op z’n retour lijkt. Het Center for Disease Control and Prevention ziet dat de jeugd minder calorieën binnenkrijgt. Mogelijk hebben de vele campagnes voor gezonde voeding en genoeg beweging, zoals voormalig first lady Michelle Obama met haar Let’s Move-beweging en Gimme Five-campagne om overgewicht terug te dringen, toch effect.

Amerikanen gezonder maken, dat is een van de speerpunten van Michelle Obama.

Deel alinea

Naar verwachting is bijna negentig procent van de Ieren te dik in 2030 en zie je ook in Oezbekistan tegen die tijd alleen nog maar dikke mensen op straat. De WHO denkt dat het overgewichtprobleem in Europa steeds groter wordt, maar er is ook goed nieuws: wij zijn de uitzondering. In Nederland komen er naar verwachting niet méér dikke mensen, eerder iets minder. Wel stijgt het aantal Nederlanders met morbide obesitas. Op de website Gezondheidenco geeft Jaap Seidell van de Vrije Universiteit een verklaring. De hoogleraar voeding en gezondheid denkt dat Nederland al een goede startpositie heeft omdat mensen hier slanker zijn dan in de rest van Europa. Bewegen zit meer in onze cultuur, we lopen en fietsen veel omdat de afstanden niet zo groot zijn in ons kleine land. Verder voert de Nederlandse overheid vaak campagnes voor gezonder eten op scholen en meer beweging voor kinderen. Het aantal mensen met lichte obesitas daalt iets, maar daar tegenover zijn wel steeds meer mensen met morbide obesitas. In vergelijking met de rest van Europa doen we het goed op de weegschaal, maar feit is wel dat ongeveer de helft van de Nederlanders te dik is en blijft. 

"Hij klapte meteen uit elkaar toen ik m'n reet erin stak."

In het kort:

  • Met behulp van de Body Mass Index berekenen we of iemand te zwaar is. Ruim de helft van de Nederlanders is te zwaar. Dat ligt ver onder het Europees gemiddelde. 

  • Hoewel het schoonheidsideaal vroeger was om wat dikker te zijn, is overgewicht vooral iets van de laatste decennia.

  • Mensen met en laag opleidingsniveau, mensen met een andere etnische achtergrond, chronisch zieken en kinderen van mensen met overgewicht zijn vaker te zwaar.

  • In het Westen is voedsel in grote hoeveelheden verkrijgbaar en door kantoorbanen bewegen we minder. Genen of magnetronmaaltijden zijn onterechte excuses.

  • Er zijn verschillende studies over de relatie tussen gelukkig en dik zijn. Iets te zware Nederlanders zijn tevreden. Hele dikke mensen zijn minder gelukkig.

  • Sinds de jaren 80 zijn we veel dikker geworden in Nederland, maar in vergelijking met andere Europese landen valt het nog mee.

Deel dit venster