De dodelijkste psychiatrische ziekte: anorexia nervosa

11 minuten leestijd

De dodelijkste psychiatrische ziekte: anorexia nervosa

Voeding

Je leest nu

De dodelijkste psychiatrische ziekte: anorexia nervosa

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 44
  • 15191
Bekijk de collectie Gezondheid28 verhalen

Maar liefst 1300 vrouwen en zeventig mannen worden ieder jaar gediagnosticeerd met anorexia nervosa. Patiënten zijn steeds jonger en zes procent overlijdt uiteindelijk. Daarmee is deze psychiatrische ziekte de dodelijkste. Wat is anorexia eigenlijk? Hoe ontstaat het? En welke eetstoornissen zijn er nog meer?

Samengesteld door Janneke Juffermans

Afvallen en zo slank mogelijk worden. Vooral niet aankomen. Deze gedachten beheersen het leven van mensen met anorexia. Om hun doel te bereiken gaan ze heel ver. Ze braken hun eten weer uit, sporten overmatig of slikken laxeermiddelen. Vaak gebeurt dit stiekem. Veel mensen met anorexia staan meerdere keren per dag op de weegschaal, schamen zich als ze eten en raken in paniek als ze ook maar iets aankomen. Opvallend daarbij is ook dat hoewel sommige patiënten zo dun zijn dat als ze nauwelijks meer op hun benen kunnen staan, ze zichzelf nog steeds te dik vinden. Mensen met anorexia hebben een verstoord lichaamsbeeld. Dat lichaam wordt steeds dunner en gaat daardoor minder goed functioneren.

Waar leidt anorexia toe?

Veel mensen met anorexia zijn erg moe (al zijn er ook die het idee hebben dat ze vliegen en de hele wereld aankunnen) en de hormoonhuishouding werkt niet meer naar behoren. Het uitblijven van de menstruatie komt daardoor veel voor. Zelfs blijvende onvruchtbaarheid is een van de risico’s. Een opgeblazen gevoel, verstopping en diarree wisselen elkaar af. Veel anorexiapatiënten hebben het bovendien koud en krijgen blauwe handen en voeten. Als er sprake van braken is, krijgen ze last van  eroderende tanden.Tanderosie is slijtage van het tandglazuur door zuren uit eten of drinken, of uit de maag. Bij verdergaande erosie kan het tandglazuur geheel verdwijnen. Het lichtgeel gekleurde tandbeen wordt dan zichtbaar. Tanden kunnen er ook sneller door afbrokkelen. De huid wordt slap, droog en schilferig en in sommige gevallen komt er dons op de armen, benen en rug. Wazig zien, duizeligheid, hartkloppingen, hartritmestoornissen en zelfs een hartstilstand kunnen allemaal voorkomen. In zes procent van de gevallen leidt anorexia tot de dood.

En dan zijn er nog de emotionele verschijnselen. Zo verandert de gesteldheid van anorexiapatiënten. Vaak zijn ze somber en angstig en kunnen ze nauwelijks meer interesse opbrengen voor de dingen die eerst leuk en belangrijk voor ze waren, zoals hobby’s, werk en vrienden. Ze voelen zich alleen en belanden vaak in een sociaal isolement. Voeg daar concentratieproblemen bij, moeite om dingen te onthouden en een constant negatief gevoel over jezelf. Vooral als het niet genoeg lukt om de controle over het eten te krijgen.

Wat kenmerkt de ziekte?

Veel anorexiapatiënten krijgen conflicten met familie en vrienden. De omgeving maakt zich zorgen, terwijl degene met anorexia zelf vaak vindt dat er niets aan de hand is. Vanwege de obsessie met eten wordt het steeds moeilijker om met anderen samen te zijn en worden patiënten steeds eenzamer. Het is allemaal niet niks wat anorexiapatiënten zichzelf aandoen en geeft wel aan hoe ernstig de ziekte is. Gelukkig krijgen de meeste pubers die gaan lijnen de ziekte niet. Het zijn de enkelingen die anorexia ontwikkelen. Maar wie dan en waarom zij? Perfectionisme en weinig zelfvertrouwen, faalangst en het vermijden van conflicten: het zijn de kenmerken van veel anorexiapatiënten. Ook hebben ze vaak moeite om hun gevoelens te uiten. Maar niet elke onzekere perfectionist krijgt de ziekte, uiteraard.

Het hoogste nastreven, een sterke wil, perfectionistisch. Goede eigenschappen die zich ook tegen iemand kunnen keren.

Naast de kenmerken van patiënten zelf zijn er ook uitlokkende factoren in de omgeving. Zo kan het ervaren van stress een begin van de ziekte betekenen. Vaak genoemd worden: beledigende opmerkingen over het uiterlijk, mislukken op school, verhuizingen en echtscheiding. Maar zo’n gebeurtenis alleen is niet de boosdoener. De manier waarop iemand met zulke moeilijkheden kan omgaan (copingstijl) speelt een belangrijke rol. Mensen die anorexia ontwikkelen hebben vaak een vermijdende copingstijl. Ze vinden het moeilijk om hun problemen aan te gaan en op te lossen.

Deel alinea

Wat houdt anorexia in stand?

Als de ziekte eenmaal de kop op heeft gestoken zijn er ook psychologische mechanismen die de ziekte in stand houden en herstel belemmeren. Zo is de controle over het gewicht vaak het enige waar anorexiapatiënten enigszins trots op zijn. Het geeft hen een sterk gevoel dat hen wel lukt wat anderen niet lukt, namelijk slank zijn. Ook de niet-realistische blik op het lichaam en het feit dat anorexiapatiënten hun gevoelens vaak moeilijk onder woorden kunnen brengen, helpt niet mee om de ziekte op te lossen.

"Het gaat bij mij helemaal niet om mijn lichaam, maar om de controle, om de angst wie ik ben zonder een eetstoornis."

Sommigen denken dat het slanke schoonheidsideaal dat aan vrouwen wordt opgelegd anorexia veroorzaakt, maar waarschijnlijk is dat niet zo. Dat blijkt uit studies naar anorexia in andere culturen: anorexia komt overal voor, ook in culturen waar dik zijn juist mooi gevonden wordt, zoals in sommige Afrikaanse landen en op Curaçao. Bovendien speelt het ook al in het verleden. Ook in de periode dat de RubensvrouwDe term Rubensvrouw verwijst naar de mollige, ronde dames die door de schilder Rubens op het doek werden gezet. In zijn tijd, de 17e eeuw, was het aantrekkelijk als vrouwen veel rondingen hadden. Ze konden daarmee laten zien dat ze genoeg geld hadden om zich goed te voeden, in tegenstelling tot armere vrouwen. Ook lieten ze met hun vormen zien dat ze niet hoefden te werken en daarom niet gespierd en daardoor slank waren. als meest aantrekkelijk wordt gezien, zijn er vrouwen die lijden aan de ziekte.

Deel alinea
"Het gaat niet om mijn lichaam maar om de controle. De angst wie ik ben zonder eetstoornis."


Maar dat vrouwen in de huidige tijd volgens de damesbladen vooral mooi zijn als ze slank zijn helpt uiteraard niet mee. Bijna alle meisjes en vrouwen zijn daarom weleens met hun gewicht bezig geweest. Bij slechts een klein percentage ontstaat anorexia.

Frankrijk doet ultra-dunne modellen in de ban: in een nieuwe wet staat dat zij voortaan een doktersverklaring moeten hebben om te kunnen werken als gezond model.

Moeten pro-ana-sites verboden worden?

Anorexiapatiënten kunnen er zelf ook wat van als het gaat om het verkeerde voorbeeld geven. De zogenaamde pro-ana-sites - die anorexia verheerlijken - waarop foto's van graatmagere meisjes staan en anorexiapatiënten elkaar tips geven om zo snel en zo veel mogelijk af te vallen, zijn hier een illustratie van. In Frankrijk zijn pro-ana-sites verboden, maar Nederland heeft uiteindelijk besloten ze te 'gedogen' omdat verbieden het probleem niet gaat oplossen. Wel stuit iemand die zo'n site bezoekt op een waarschuwing: "Weet je zeker dat je dit wil doen?"

Selfies waarop je de ribben kan tellen, vrouwen die elkaar opjutten niets te eten: pro-ana-sites zijn moeilijk te weren.

Deel alinea

Behalve persoonskenmerken en omgevingsfactoren denken artsen dat genetische kwetsbaarheid en biologische factoren een grote rol spelen. Deze genetische factoren kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat als een meisje eenmaal gaat lijnen, het evenwicht tussen honger en verzadiging verstoord raakt. Genen spelen waarschijnlijk ook een rol in de enorme bewegingsdrang die veel anorexiapatiënten hebben.

"Vroeger zeiden we dan 'je moet gewoon stil gaan zitten' en volgens mij deden we ze dan echt wat aan."

Wat voor eetstoornissen zijn er nog meer?

Anorexia valt onder de eetstoornissen, maar is de eetstoornis die het minst voorkomt. Andere stoornissen zijn boulimia nervosa en binge eating-stoornis.

Mensen met boulimia eten onbeheerst enorm veel achter elkaar, zonder er aandacht voor te nemen en iets te proeven. Ze kunnen de koelkast en keukenkastjes in een keer leegeten. Dat doen ze als ze alleen zijn. Daarna braken ze het eten weer uit, slikken ze laxeerpillen of gaan ze fanatiek sporten - zo houden ze hetzelfde gewicht en dus is aan de buitenkant vaak niet te zien dat iemand boulimia heeft. Door het vele overgeven hebben boulimiapatiënten vaak last van hun keel en stem en wordt bovendien hun gebit aangetast. Ze hebben net als anorexiapatiënten een grotere kans dan andere psychiatrische patiënten om te overlijden. Dat kan gebeuren als hun maag scheurt wegens de grote hoeveelheid voedsel die deze te verstouwen krijgt of door een hartstilstand, veroorzaakt door een kaliumtekort.Een kaliumtekort kan worden veroorzaakt door eenzijdige of gebrekkige voeding, overmatig overgeven en/of laxeermiddelen of plaspillen. Behalve misslijkheid, duizeligheid en concentratiestoornissen kan het spierkrampen, verzwakte spieren en verlammingsverschijnselen veroorzaken. Het hart, ook een spier, kan bovendien gaan haperen en bij een ernstig kaliumtekort kan het stoppen met kloppen.

Gezond kan ook ongezond worden, door een obsessie. Met levensbedreigende gevolgen. De ziekte orthorexia nervosa.


Binge eating
lijkt op boulimia nervosa. Mensen met deze eetstoornis hebben regelmatig last van enorme (vr)eetbuien. Na zo’n eetbui braken ze niet en gebruiken ze ook geen laxeermiddelen. Ze zijn vaak te dik, voelen zich schuldig en depressief. Door hun overgewicht kunnen ze lichamelijke klachten krijgen als spataderen, rugpijn en gewrichtsklachten. Ook kan bij meisjes en vrouwen hun menstruatie wegblijven terwijl ze niet zwanger zijn.

De eetstoornis OSFED (Other Specified Feeding of Eating Disorder), voorheen NAO (Niet Anders Omschreven), komt het meest voor. De kenmerken komen deels overeen met die van anorexia- en boulimia: patiënten hebben een verstoord eetpatroon, willen graag gewicht verliezen en zijn bang om aan te komen. Ze kunnen eetbuien hebben of op een ongezonde manier hun gewicht onder controle houden, door bijvoorbeeld over te geven, te laxeren of extreem te bewegen. Maar: de patiënten passen niet precies in het complete plaatje van óf anorexia óf boulimia. De scheidingslijn is de verschillende eetstoornissen is soms lastig te bepalen. Een eetstoornis in het OSFED-spectrum is net zo ernstig als de andere typen eetstoornissen, net als de gevolgen ervan.

Er is nog een andere eetstoornis, die nog niet in het psychiatrisch handboek, de DSM-5DSM is het handboek voor de psychiatrie. In het diagnostische en statistische handboek staan alle aandoeningen die wereldwijd erkend zijn als een psychische stoornis. Het systeem is in de jaren zestig in het leven geroepen om de onduidelijkheid over behandelingen de wereld uit te helpen. staat. Deze stoornis wordt momenteel onderzocht. Het is orthorexia nervosa ofwel een obsessie met gezond eten.

Deel alinea

Waarom krijgen vooral meisjes anorexia?

Het overgrote deel van de anorexiapatiënten is vrouw. Waarom dat zo is, is nog onbekend. Gedacht wordt dat het verschil mede samenhangt met de verschillen in sociale omgeving van mannen en vrouwen. Vrouwen voelen vaak meer druk om slank te zijn, terwijl voor mannen gespierd zijn belangrijk is. Als mannen dan toch willen afvallen dan gebruiken ze andere methoden dan vrouwen. Mannen zullen sneller gaan sporten terwijl vrouwen eerder voor een dieet kiezen. Daarnaast wordt door wetenschappers veronderstelt dat de cijfers over mannen vertekenen omdat de diagnose bij hen moeilijker te stellen is. Het uitblijven van menstruatie komt bijvoorbeeld alleen bij vrouwen voor. Misschien zijn veel mannen ook bang om ermee naar buiten te komen, omdat het gezien wordt als een typisch vrouwenprobleem.

"Ik ben ook bang, heel bang... Verdraag ik echt geen eten meer? Hoe moet het dan verder?"

Er zijn nog andere verschillen tussen mannen en vrouwen met een eetstoornis. Zo heeft 37 procent van de mannen met een eetstoornis een baan, of doet aan een sport, waarbij het belangrijk is om een licht gewicht te hebben. Bij vrouwen is dit dertien procent. Daarnaast begint de eetstoornis bij mannen gemiddeld enkele jaren later dan bij vrouwen.


Deel alinea

Hoe wordt anorexia behandeld?

Anorexiapatiënten zoeken zelf vaak geen hulp, omdat ze niet willen eten en ze weten dat dat de consequentie is van hulp zoeken. Alertheid van de omgeving is dan ook erg belangrijk. Als een kind of tiener niet meer wil snoepen en langzamerhand steeds meer bezig raakt met zo min mogelijk eten en vervolgens ook nog veel afvalt is dat een teken aan de wand. Zo snel mogelijk hulp zoeken is belangrijk.

Heb jij hulp nodig? Of maak jij je zorgen over iemand in je omgeving? Dan kun je (anoniem) contact opnemen met MIND Korrelatie via 0900 1450 (doordeweeks van 09:00 – 18:00). Of kijk op mindkorrelatie.nl voor de mogelijkheid om te chatten, e-mailen of WhatsAppen met een hulpverlener.

Deel alinea

"Cliënten beginnen vaak aan een behandeling met het idee dat het loslaten van de controle en het aankomen het moeilijkst is, maar dat is pas het begin."

Deel video

Er zijn verschillende behandelmethoden. Als het gewicht te laag is, is een (ziekenhuis)opname om bij te voederen noodzakelijk. Is dat niet het geval, dan wordt soms thuis behandeld met regelmatige controle. Sommige behandelingen worden gegeven door ervaringsdeskundigen, anderen door psychiatrische teams of een combinatie van beiden. In grote lijnen bestaan de meeste behandelingen uit op gewicht komen en omgaan met de factoren en gevoelens die door anorexia op de achtergrond zijn geraakt. Door het aansterken van het lichaam komen deze weer in volle omvang naar boven. Voor veel anorexiapatiënten niet makkelijk omdat ze hun gevoelens soms lastig kunnen uiten.

Wat zijn de vooruitzichten?

Hoe eerder de behandeling begint hoe beter. En hoe jonger de patiënt, hoe beter de kans op herstel. Kinderen bij wie de ziekte voor of tijdens de puberteit ontdekt wordt hebben een goede kans om volledig te herstellen. In de meeste gevallen is herstellen van anorexia een langdurig proces. Bij kinderen bijvoorbeeld, die toch een gunstige prognose hebben, duurt het gemiddeld vier jaar voor ze helemaal hersteld zijn. Ongeveer de helft van alle patiënten die aan anorexia lijden herstelt volledig. Bij zo'n dertig procent treedt er verbetering op. Anderen blijven in de greep van de ziekte. Zij blijven professionele hulp nodig hebben. Voor zes procent leidt de ziekte helaas tot de dood, ofwel door uithongering ofwel door zelfdoding.

Klinieken voor eetstoornissen behandelen steeds vaker kinderen tussen de acht en dertien jaar vanwege anorexia.

De groep die niet volledig herstelt wordt lang als chronisch aangeduid, vanuit de gedachte dat verbetering niet meer mogelijk is, omdat de gegeven behandelingen niet tot volledig herstel leiden. Inmiddels zijn deskundigen daarvan teruggekomen. Ook mensen die al tien jaar of langer een eetstoornis hebben, kunnen opknappen en zelfs volledig herstellen. Daarom wordt niet langer van chronische maar van langdurige eetstoornissen gesproken.

Deel alinea

In het kort:

  • Afvallen en zo slank mogelijk worden. Vooral niet aankomen. Deze gedachten beheersen het leven van mensen met anorexia.

  • Anorexia kan tot tal van lichamelijke en psychische klachten leiden, zelfs tot hartstilstand. En bij zes procent leidt anorexia tot de dood.

  • Perfectionisme en weinig zelfvertrouwen, faalangst en het vermijden van conflicten zijn kenmerken van veel anorexiapatiënten.

  • Vaak genoemde 'uitlokkende factoren' zijn: beledigende opmerkingen over het uiterlijk, mislukken op school, verhuizingen en echtscheiding.

  • Het is waarschijnlijk niet zo dat een slank schoonheidsideaal anorexia veroorzaakt. Dat blijkt uit studies: anorexia komt overal voor, ook in culturen waar dik zijn juist mooi gevonden wordt.

  • Hoe eerder de behandeling start, hoe beter. En hoe jonger de patiënt, hoe beter de kans op herstel. Wanneer anorexia in de puberteit wordt ontdekt dan is de kans om volledig te herstellen groot.

Deel dit venster