Wie is Herman Koch?

8 minuten leestijd

© ANP

Wie is Herman Koch?

Personen

Je leest nu

Wie is Herman Koch?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 28
  • 10333

In de jaren negentig krijgt Herman Koch landelijke bekendheid als een van de drie leden van Jiskefet, het populaire absurdistische tv-programma van de VPRO. Als schrijver breekt hij door met Het diner (2009), waarvan wereldwijd twee miljoen exemplaren worden verkocht. Collega Ronald Giphart zet het leven en werk van Koch op een rij.

Samengesteld door Ronald Giphart

Herman Koch, ooit vooral bekend als humoristisch radio- en tv-maker, is tegenwoordig een zeer succesvol schrijver. In 2013 haalt de Amerikaanse vertaling van Het diner de hoogste positie op de bestsellerslijst van een Nederlandse schrijver ooit. Kochs eerdere boeken worden na het succes van Het diner herwaardeerd en zijn latere boeken staan steevast in de CPNB Top 60. In 2017 schrijft Koch het Boekenweekgeschenk:

Koch over de uitnodiging om het boekenweekgeschenk van 2017 te schrijven.

Hoe is de jeugd van Herman Koch?

Herman Koch wordt geboren in Arnhem op 5 september 1953. Al snel verhuist het gezin naar Amsterdam. Kochs vader komt in de directie van Het Vrije Volk en is een tijdje ad-interimdirecteurEen directeur voor een tussenliggende periode, bijvoorbeeld bij tijdelijke afwezigheid of in een overgangsperiode.  van uitgeverij De Arbeiderspers. In zijn vrije tijd schrijft vader Koch jeugdboeken. Hij heeft vier kinderen uit een eerder huwelijk. Hermans bijna twintig jaar oudere halfzus Else (1934) zal later onder het pseudoniem Els Pelgrom kinderboeken gaan schrijven. Marijke Koch (1938) wordt vertaalster en vaste meelezer van haar jongere halfbroer.

Hermans moeder is edelsmid. Ze kan erg goed tekenen, een vaardigheid die ze doorgeeft aan Herman. Al op jonge leeftijd schrijft hij verhalen en tekent hij gretig strips. Herman is een notoir verlegen jongen. Zijn ouders sturen hem naar het Montessori Lyceum in Amsterdam-Zuid, maar hij heeft moeite te aarden. Hij is dun, kan niet voetballen, is slecht in gymnastiek, maar ook in rekenen. Hij is — zoals hij later optekent — “nergens goed in.”

Herman wordt een leerling met twee gezichten. Als overlevingsmechanisme cultiveert hij zijn gevoel voor humor. Waar hij namelijk wel goed in blijkt te zijn: grappen maken. En schrijven. Docenten Nederlands zijn onder de indruk van zijn opstellen en verhalen. Van zijn humor houden ze minder. Herman zit vaak achter in de klas en regelmatig roept hij iets om zijn verlegenheid te maskeren. De schoolleiding beschouwt hem als een leerling met een negatieve invloed op de rest van de school en stuurt hem naar een psycholoog. Van hem hoort Koch dat hij vooral moet doorgaan met het schrijven van verhalen. Als de situatie in de klas onhoudbaar wordt, stuurt de leiding Herman van school, waarna hij wordt aangenomen op het Spinoza Lyceum.

Deel alinea

Herman Koch in zijn woning te Amsterdam.

Kochs moeder overlijdt als hij zeventien is, na een ongeneeslijke ziekte, een gebeurtenis die grote indruk maakt. Herman gaat door met het schrijven. In 1972 doet hij eindexamen, maar hij verknalt zijn opstel. Zijn leraar Nederlands laat de gecommitteerde die het examen moet beoordelen vijf andere teksten van Koch lezen als bewijs dat zijn leerling echt kan schrijven.

Koch blijft een magere jongen, zo dun dat hij wordt afgekeurd voor militaire dienst. Hij  doet een poging om een verhaal gepubliceerd te krijgen in het tijdschrift Soma, maar dat mislukt omdat hij zijn bijdrage per se persoonlijk wil afleveren en drie verschillende redacteuren niet thuis zijn.

Om iets te doen gaat hij een jaar lang naar Finland, waar hij hard moet werken op een boerderij. Koch zoekt bezigheden die niet bij hem passen, juist om datgene te doen wat hij niet kan of durft. Nadat hij terugkeert uit Finland houdt hij zich onder andere in leven met het vertalen van detectives, maar hij durft niet te werken aan zijn debuutroman. Als hij vijfentwintig is overlijdt zijn vader. Koch komt hierna terecht in Londen, waar hij doorgaat met vertalen en samenleeft met een geliefde. Hij is ongelukkig en gaat gebukt onder stress en aanvallen van hyperventilatie. Op de dag dat zijn vriendin de relatie beëindigt krijgt hij te horen dat een literair tijdschrift een verhaal van hem gaat plaatsen.

Hoe komt Herman Koch bij radio en tv?

Via Michiel Romeyn, een jeugdvriend. Begin jaren tachtig gaat Romeyn werken voor het absurdistische VPRO-radioprogramma Borát van presentator Rik Zaal. Romeyn introduceert Koch, omdat hij vermoedt dat de humor van het programma hem wel ligt. De idiote potpourri van onzinnigheden genaamd Borát loopt tot 1989.

In 1990 worden Koch en Romeyn gevraagd mee te werken aan het humoristisch tv-programma Jiskefet. Het wordt de landelijke doorbraak van het trio Kees Prins, Michiel Romeyn en Herman Koch. In Jiskefet — Fries voor asbak — kan Kochs humor excelleren. Hij speelt onder andere een corpsbal (‘hé lullo, heb je nog geneukt?’), een kwezelige kantoorpik (‘goeiemorgen deze morgen’), een autistische dierenverkoper (‘een ggggems’) en Tampert, een broer van de Duitse commissaris Derrick (‘ja, wie sage ich das jetzt?’). Veel van de typetjes raken ingeburgerd bij het grote publiek.

"Goeiesmorges Jos! Goeiemorgen deze morgen Edgar."

Na vijftien jaar stopt het programma ermee, al maken de heren af en toe nog hun opwachting. In 2010 treden zij zes avonden achter elkaar op met de ‘Heb je nog geneukt?’-tour en in 2011 brengen zij Goeiesmorgens - De Musical.

Deel alinea

Goeiesmorgens - De Musical.

Is het voor Herman Koch niet moeilijk om schrijven en tv-maken te combineren?

Nee. Sterker nog: hij noemt het een ideale combinatie. In een interview zegt hij: "Ik zou het een niet willen inruilen voor het ander. Alleen wijst de praktijk uit dat ik nog maar weinig aan schrijven toekom. Dat vind ik niet zo erg." Humor en schrijven komen bij Koch voort uit dezelfde bron. Hij legt uit: "Dat je dingen net iets anders ziet. De werkelijkheid net even verschuift. Dat je een verbinding maakt die een ander niet heeft opgemerkt."

"Zit die bekende televisiepersoonlijkheid de schrijver in de weg?"

In meerdere interviews vertelt Koch over zijn schrijfschema. ’s Ochtends leest hij eerst de krant en doet zich te goed aan koffie. Daarna schrijft hij van negen tot elf uur. Zo lang duurt zijn concentratie. De rest van de dag gaat hij andere dingen doen. Koch schrijft het liefst zo comfortabel mogelijk: onderuitgezakt op een sofa. Bij het schrijven denkt hij hooguit dertig bladzijden vooruit. Een einde heeft hij altijd wel voor ogen, maar niet meer dan de laatste scène.

Deel alinea

Hoe verloopt de literaire carrière van Herman Koch?

In 1985 debuteert hij met de geheel verzonnen verhalenbundel De voorbijganger, in 1985 gevolgd door zijn deels autobiografische debuut Red ons, Maria Montanelli, een niet al te dikke novelle over een zestienjarige weerbarstige leerling van het Montessori Lyceum. Het boek wordt over het algemeen lovend besproken en Kochs stijl doet denken aan die van Reve, Céline en J.D. Salinger.

In 1996 verschijnt de roman Eindelijk oorlog, een ‘ironisch zelfportret’. Er volgen meer boeken: de verzamelbundel Geen agenda (1998), de bundeling satirische Volkskrant-columns Het evangelie volgens Jodocus en de roman Eten met Emma (beide 2000), de verhalenbundel Dingetje (2001), de roman Odessa Star (2003) en de roman Denken aan Bruce Kennedy (2005).

© ANP

Enorme verkoopsuccessen worden zijn boeken niet. Daar komt verandering in met de roman Het diner (2009), over twee echtparen die uit eten gaan en over alles praten, behalve over een afschuwelijke daad van hun kinderen. Het boek is een instant succes en zal uiteindelijk een van de meest succesvolle naoorlogse romans blijken, met vijfenvijftig buitenlandse vertalingen, lovende buitenlandse kritieken, vele internationale toneelbewerkingen en een Nederlandse, een Italiaanse en een Amerikaanse verfilming. Die laatste wordt geregisseerd door Cate Blanchett, met hoofdrollen voor onder andere Richard Gere en Laura Linney (medio 2017). Zelf is Koch overigens zwaar teleurgesteld over de derde verfilming van zijn bestseller.

Deel alinea
"Het is geen film die ik mijn vrienden zou aanraden. Wie naar The Dinner gaat heeft gewoon een verloren avond."

Herman Koch

Alle romans die Koch na Het diner publiceert halen direct hoge  (internationale) verkoopcijfers: Zomerhuis met zwembad (2011), Geachte heer M. (2014) en De greppel (2016). Op de Frankfurter Buchmesse raadt Stephen King Koch aan als een van zijn favoriete schrijvers, in hetzelfde jaar dat het CPNB bekend maakt dat Herman Koch het Boekenweekgeschenk 2017 mag schrijven.

Herman Koch in 2011 met zijn nieuwe roman Zomerhuis met zwembad.

Hoe gaat Herman Koch om met dit succes?

Hij is er bescheiden en nuchter onder. Het commerciële succes stelt hem in staat zich volledig ongestoord aan het schrijven te wijden. In een interview vertelt hij dat het luxeleventje dat hem als schrijver is overkomen best bevalt: “Mooie hotels, goed eten, vervoer van A naar B, je hoeft nergens over na te denken. Kortom: het filmsterrengevoel. Eigenlijk wel heel lekker.”

Herman Koch vertelt over de invloed van zijn succes op zijn leven en carrière.

Toch besluit Koch na een tour die hem bracht naar Helsinki, Istanbul, Dublin en Londen voortaan niet langer dan vijf dagen van huis te gaan. Ook leert hij niet altijd zijn buitenlandse bewerkingen te bezoeken. Zo komt hij er in 2016 achter dat Angerichtet, de Duitse toneelbewerking van Het diner, drieënhalf uur duurt. Dat is Koch te lang en hij laat de uitvoering aan zich voorbij gaan: “Ik geloof niet dat ik zo’n toneelliefhebber ben.”

Tijdens lezingen in Nederland probeert Koch mensen in de zaal uit te lokken om te zeggen wat ze werkelijk van Het diner vinden. Door bijvoorbeeld te vragen of ze “dat lange stuk in het midden” niet vervelend vonden. Of hij vraagt wie het jammer vindt dat de hoofdpersoon een ziekte had. Koch: “Dan krijg je tenminste discussie.”

Deel alinea

Herman Koch op de rode loper.

Wat weten we van het privéleven van Herman Koch?

Niet veel. Herman Koch vertelt in interviews niet uitvoerig over zijn persoonlijk leven, wat wellicht met zijn nog immer latente verlegenheid te maken heeft.

Op zijn 32ste besluit hij een tijdje in het Barcelona te wonen. Hij houdt zich daar in leven met geld dat hij bij het radioprogramma Borát verdient. Twee keer per week stuurt hij een cassettebandje op naar de VPRO. Via zijn halfzus Els Pelgrom, die inmiddels ook in Spanje woont, leert hij een Argentijnse bijlesleraar Spaans kennen. De man vraagt Koch cadeautjes te bezorgen bij een ex-geliefde van hem, een studente taal- en letterkunde genaamd Amalia Rodrigues. Koch doet dat. Een maand later zien Amalia en Herman elkaar weer. Koch kent slechts vijftig woorden Spaans en wekt de indruk dat hij ‘een vriend’ heeft. Het blijkt een uitstekende versierstrategie. Amalia en Herman zijn inmiddels meer dan dertig jaar samen en hebben een zoon genaamd Pablo (1994).

Deel alinea

In het kort:

  • Herman wordt geboren in Arnhem maar verhuist al snel naar Amsterdam. De vader van Koch schrijft in zijn vrije tijd jeugdboeken en zijn halfzus schrijft kinderboeken.

  • Koch is een dunne, verlegen jongen. Hij is – zoals hij zelf later optekent – “nergens goed in,” maar kan toch goed schrijven en tekenen. Daarnaast cultiveert hij als overlevingsmechanisme zijn gevoel voor humor.

  • Via zijn jeugdvriend Michiel Romeyn komt Koch terecht bij het absurdistische VPRO-radioprogramma Borát. Het programma loopt tot 1989.

  • In 1990 starten Koch en Romeyn, samen met Kees Prins het televisieprogramma Jiskefet. Kochs humor kan hier excelleren en de drie heren breken landelijk door. Humor en schrijven komen bij Koch voort uit dezelfde bron. Hij vindt het een ideale combinatie.

  • In eerste instantie worden zijn boeken geen grote verkoopsuccessen. In 2009 komt daar verandering in met Het diner. Het boek krijgt lovende (buitenlandse) kritieken, vijfenvijftig buitenlandse vertalingen en vele internationale toneel- en filmbewerkingen.

  • Alle romans die Koch na Het diner publiceert halen direct hoge (internationale) verkoopcijfers: Zomerhuis met Zwembad (2011), Geachte heer M. (2014) en De Greppel (2016).

Deel dit venster

collection

Schrijvers

Voor NPO Focus schrijft Ronald Giphart mooie portretten van zijn collega-schrijvers, van Harry Mulisch tot Herman Brusselmans. Ook in de reeks: buitenlandse grootheden als Shakespeare, Tsjechov en Roald Dahl.