Wat is de PvdA?

15 minuten leestijd

Wat is de PvdA?

Binnenland

Je leest nu

Wat is de PvdA?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 17
  • 6963
Bekijk de collectie Nederlandse politiek18 verhalen

De Partij van de Arbeid wordt in 1946 opgericht als brede volkspartij, nadrukkelijk open voor alle gezindten. Veel arbeiders voelen zich thuis bij ‘de rode familie’. De laatste jaren verkeert de PvdA in een identiteitscrisis en zijn de kiezers weggelopen: de partij krijgt in 2017 maar negen zetels in de Tweede Kamer. Ook in 2018 blijft de partij op dit niveau steken in wekelijkse peilingen. Kan de PvdA weer een brede 'rode familie' worden?

Samengesteld door Leonard Ornstein

In de peilingen voor de verkiezingen van maart 2017 staat de PvdA er beroerd voor. Hoe de partij kiezers terug wil winnen, legt het programma Nieuwsuur met dit korte filmpje uit:

Het mag niet baten. De PvdA behaalt maar negen zetels in de Tweede Kamer. Sinds hun start, kort na de Tweede Wereldoorlog, is de partij niet zo klein geweest.

Wat heeft de Tweede Wereldoorlog met de geboorte van de PvdA te maken?

De idee voor de PvdA ontstaat in de Tweede Wereldoorlog. Nederland lijdt onder de vijfjarige, Duitse bezetting en wordt door elkaar geschud. Ook in politiek opzicht: de regering wijkt uit naar Londen, samen met koningin Wilhelmina. Politieke leiders worden opgepakt en een Duits bewind onder leiding van Rijkscommissaris Seyss-InquartArthur Seyss Inquart (1892-1946) was een Oostenrijks politicus en een nazi. Hij wordt in 1940 door de Duitsers benoemd tot ‘Rijkscommissaris’ van Nederland: dit was de hoogste bestuursfunctie, en blijft dit tot het einde van de oorlog. Seyss-Inquart wordt later tijdens het proces in Neurenberg als hoofdverantwoordelijke aangemerkt voor het wegvoeren van het merendeel van de Joden uit Nederland. Hij krijgt in 1946 de doodstraf en wordt opgehangen. bestuurt het land.
NSBDe Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland (afgekort 'NSB') was een Nederlandse politieke partij die van 1931 tot 1945 heeft bestaan. De NSB was op nationaalsocialistische leest geschoeid en fungeerde ten tijde van de Tweede Wereldoorlog als collaboratiepartij. -leider Rost van Tonningen probeert op gezag van de Duitse bezetter om de SDAP – de voorloper van de PvdA – te winnen voor samenwerking met de nationaalsocialisten, maar SDAP-leider Koos Vorrink wil er niks van horen en wijst hem de deur.

© ANP

Portret van SDAP-leider Koos Vorrink (1935). 

In 1942 sluiten de nazi’s een grote groep politici, wetenschappers, musici, burgemeesters en andere vooraanstaande Nederlanders op in kamp Beekvliet in Sint Michielsgestel. In dat kamp spreken politieke en maatschappelijke gevangenen van verschillende signatuur met elkaar over de toekomst. Er ontstaan allerlei clubjes die nadenken over de naoorlogse tijd en zo wordt de PvdA, de Partij van de Arbeid, geboren.
Wat ze voor ogen hebben is een brede, progressieve volkspartij, bestand tegen volksmenners en dwars door alle gezindten heen. Oude partijen zullen verdwijnen. Weg met de verzuiling!Verzuiling betekent het opdelen van de maatschappij op grond van geloofsovertuiging of maatschappelijke opvattingen. Nederland is een groot deel van de twintigste eeuw sterk verzuild in vier hoofdzuilen: de katholieke, de protestants-christelijke, de socialistische en de neutrale of liberale. Iedere stroming heeft daarbij eigen organisaties op alle terreinen van het maatschappelijk leven: politiek, vakvereniging, onderwijs, gezondheidszorg, media, jeugdbeweging en sport.
De ideeën en gedachten uit het kamp over een nieuwe beweging waarin sociaaldemocraten, christendemocraten en liberalen samenwerken, wordt De Doorbraak genoemd. De Nederlandse Volksbeweging (NVB) wordt in mei 1945 opgericht en moet een nieuwe, progressieve partij gaan vormen. Een politieke partij waarin confessionele en niet-confessionele burgers gaan samenwerken.

Wanneer wordt de partij officieel opgericht?

Op 9 februari 1946 krijgt de Doorbraak zijn politieke gestalte met de oprichting van de Partij van de Arbeid. Drie partijen worden één: de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (de SDAP), de Vrijzinnig Democratische Bond (VDB) en de Christelijk-Democratische Unie (CDU). Tot daarvoor is de socialistische beweging een bonte verzameling van stromingen, na de oorlog wordt de noodzaak tot eenheid zeer gevoeld. Sociaaldemocraten, vrijzinnig-democraten en progressieve christenen verenigen zich dus in de PvdA.

Het oprichtingscongres van de Partij van de Arbeid in hotel Krasnapolsky in Amsterdam (februari 1946). 

Het oorspronkelijke idee van De Doorbraak is dat er helemaal geen verzuiling meer zou zijn. Dat is te optimistisch gedacht: de oprichting van de Katholieke Volkspartij (KVP) en de terugkeer van vooroorlogse partijen - Anti-Revolutionaire Partij (ARP) en de Christelijk-Historische Unie (CHU) - betekenen dat een groot, gelovig deel van de Nederlandse bevolking toch weer in een eigen partij (zuil) zit 'opgesloten'. Met de PvdA is er een volkspartij gekomen, maar minder breed dan gehoopt. Koos Vorrink wordt de eerste voorzitter.

Wanneer ben je lid van ‘de rode familie’?

Vrijblijvend lid worden van de partij is er niet bij. Wie tekent voor lidmaatschap van de socialisten, wordt lid van die befaamde 'rode familie'. Dat houdt in dat niet alleen de krant (Het Vrije Volk), omroep (VARA) en vakbeweging (NVV: Het Nederlands Verbond van Vakverenigingen) al vaststaat, maar ook dat het broodbeleg bij de coöperatie wordt gekocht en de verzekering afgesloten bij De Centrale Arbeiders Levensverzekeringsbank. Rode sportverenigingen, de jeugdbeweging Arbeiders Jeugd Centrale en zangkoren zijn er voor het vermaak na school of na gedane arbeid. Het 'wij-gevoel' van wieg tot graf. Ons soort mensen, maar dan avant la lettre. De band tussen al deze instituten is stevig, tezamen vormen zij de socialistische zuil. En het is niet alleen socialisten bij socialisten, het geldt net zo goed voor andere politieke stromingen: communisten bij communisten, katholieken bij katholieken enzovoorts.

© ANP

Wim Kok: "Alles wat in de rode familie thuishoorde, zat als het ware in één pakket."

Er heerst in de Nederlandse politiek na de oorlogsjaren een vrij brave en gezapige cultuur. De politieke eenheid moet gekoesterd worden, de angst is dat verdeeldheid de beweging niet ten goede komt. Oud-partijleider Wim Kok (geboren in 1938) komt uit een typisch arbeidersnest, zijn vader was timmerman. Hij zegt over zijn jeugd: "Mijn ouders waren getekend door de crisisjaren. Mijn vader werkte voor de oorlog in de bouw en in november werd hij ieder jaar de laan uitgestuurd, mocht hij zijn hand ophouden voor een schamele uitkering van de steun en als in maart het zonnetje weer ging schijnen, werd hij weer aangenomen. Daar heb ik geleerd dat de kern van het bestaan voor zeer veel mensen bestond uit de vraag of ze werk hadden (…). Mijn vader was lid van de partij, van de bond, van de VARA. Alles wat in de rode familie thuishoorde, zat als het ware in één pakket."

Is de PvdA meteen een groot electoraal succes?

Nee! Na de Tweede Wereldoorlog kunnen er niet meteen verkiezingen worden gehouden. Eén maand na de bevrijding benoemt koningin Wilhelmina een noodkabinet dat eerst orde op zaken moet stellen. Het moet de wederopbouw ter hand nemen, het economisch herstel bevorderen en nieuwe verkiezingen voorbereiden. Dit noodkabinet bestaat eigenlijk uit een allegaartje aan ministers: het kabinet Schermerhorn-Drees heeft ministers van de SDAP, de CHU en vijf partijloze ministers. Willem Schermerhorn, die tijdens de oorlog ook in gijzelingskamp Sint Michielgestel zit, wordt benoemd tot minister-president. Hij is initiatiefnemer van de Nederlandse Volksbeweging en medeoprichter van de PvdA.

© Wikimedia/Spaarnestad

Oud-premier Willem Schermerhorn.

Op 16 mei 1946 zijn de eerste verkiezingen waaraan die nieuwe volkspartij, de PvdA, meedoet. Oud-SDAP’er Willem Drees wordt lijsttrekker. Hij gaat er niet vanuit dat de partij meteen bij de eerste verkiezing al een meerderheid haalt. Hij zegt: "Wij gaan in ieder geval de verkiezingsstrijd in met de wil de leidinggevende kracht in onze staatskunde te zijn." De partij heeft kortom een hoger doel. Drees heeft een vooruitziende blik, want de verkiezingsresultaten vallen enigszins tegen: 29 zetels behaalt de PvdA, twee zetels minder dan de partijen in hun oude samenstelling hadden vergaard. De KVP van de katholieken wordt de winnaar met 32 zetels. Samen vormen ze het kabinet-Beel, genoemd naar Louis Beel, de minister-president van katholieke huize. Het is de eerste 'rooms-rode' samenwerking, katholieken samen met socialisten. Er zullen er nog vele volgen: tussen 1945 en 1958 vormen beide partijen vaak de kern van een kabinet, andere politieke partijen sluiten zich er soms bij aan. Willem Drees is de constante factor in al die rooms-rode kabinetten.

Premier Willem Drees met helm en oliejas, symbool voor de wederopbouw van Nederland.

Waarom willen de bisschoppen niet dat gelovigen zich aansluiten bij de PvdA?

Het is vooruitstrevend van de founding fathers van de PvdA om al in de jaren veertig van de vorige eeuw mensen op basis van hun maatschappelijke levensbeschouwing te willen verenigen, en niet op basis van geloof. De Doorbraakgedachte roept ook tegenkrachten op. Eén daarvan is het bisschoppelijk mandementHerderlijk schrijven van de bisschoppen aan de gelovigen. De omschrijving `herderlijk` verwijst naar de Bijbel, waarin staat dat Jezus zijn volgelingen leidt zoals een herder zijn kudde. van 1954, waarin wordt voorgesteld wat de rol is van een katholiek in het openbare leven. Het is niet de bedoeling dat gelovigen en ongelovigen mengen in het dagelijks leven. De bisschoppen vinden dat een katholiek geen lid kan zijn van een socialistische vakbeweging, geen socialistische vergaderingen mag bijwonen en geen gebruik mag maken van socialistische media, zoals luisteren naar de VARA. De sanctie die erop staat is niet mals: de ongehoorzame katholiek wordt de sacramenten onthouden. Dit zijn rituelen die de verbintenis van de gelovige met de kerk vastleggen, zoals het sacrament van het doopsel (gedoopt worden) en het sacrament van het huwelijk. Met het mandement hopen de bisschoppen de Doorbraak te stoppen. Zij zien socialisme, onkerkelijkheid, humanisme en materialisme als bedreigingen.

De bisschoppen vinden dat het voor een katholiek verboden is om lid te zijn van socialistische verenigingen, zoals de VARA en de PvdA. 

Deze bisschoppelijke uitspraken hebben enorm veel impact. Het leidt tot een breuk tussen de PvdA en de KVP. En ook op persoonlijker vlak werkt het door. Neem Sjeng Tans (1912-1993), een 'rode' leraar in Maastricht. Hij krijgt vanwege het bisschoppelijk mandement een brief van zijn schoolbestuur. Er wordt van hem verwacht dat hij zijn partijlidmaatschap opzegt. Tans was een gedreven lid van de PvdA en steunt volop de Doorbraakgedachte. Hij is een bekende christensocialist in het door en door katholieke Limburg, en is een geliefd man. Tans verscheurt de brief en blijft lid. Zijn gezin en hij worden daarop met de nek aangekeken door de kerk en de katholieke gemeenschap. Buurtkinderen mogen niet met zijn kinderen spelen, de katholieke kerk noemt Tans een 'ketter'. Hij houdt echter voet bij stuk en blijft katholiek en PvdA’er. In 1954 gaat Tans voor de PvdA de Tweede Kamer in en ruim tien jaar later, in 1965, wordt hij zelfs partijvoorzitter. Ook voor de stad Maastricht betekent deze rebelse katholiek veel: hij is medeoprichter van de Universiteit Maastricht. Eind goed, al goed: de stad Maastricht eert hun eerst zo omstreden onderwijzer met de gouden eremedaille en maakt hem ereburger van de stad. 

Het partijbestuur van de PvdA met in het midden voorzitter Sjeng Tans.

Wie is vadertje Drees?

Iedereen boven de vijftig jaar die de naam Drees hoort, vult in gedachten 'vadertje' aan: Vadertje Drees, dat is de troetelnaam van Willem Drees (1886-1988). Hij krijgt die bijnaam omdat hij symbool staat voor de opbouw van de sociale verzorgingsstaat, met name de AOW. Als een 'vadertje' zorgt hij voor zijn burgerkinderen. Maar wel een strenge: zunig wordt hij ook genoemd, vanwege zijn sobere financiële beleid. Tien jaar is hij minister-president in vier opeenvolgende kabinetten: van 1948-1958. Drees is populair onder het volk. Hij neemt de wederopbouw van Nederland voortvarend ter hand. Tien jaar na de oprichting van de PvdA komt dan toch het grote, electorale succes. In 1956 wint de PvdA voor het eerst de Tweede Kamerverkiezingen met de slogan 'Drees lijst 2 uw vertrouwen waard'. De Tweede Kamer is uitgebreid naar 150 zetels en de socialisten winnen vijftig zetels.

Portret van Willem Drees naar aanleiding van zijn honderdste verjaardag op 9 juli 1986. Twee jaar later zou Drees overlijden.

Een hoofdpijndossier voor Drees is de vrijheidsstrijd die in augustus 1945 losbreekt, als de Nederlandse kolonie Indonesië zichzelf uitroept tot Republiek Indonesië. In eerste instantie wil Nederland niets weten van de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog. Het wil 'orde op zaken' stellen en de opstand onderdrukken. De regering stuurt in 1946 Nederlandse soldaten naar Nederlands-Indië, zoals het land dan heet. Deze gewelddadige inmenging in de Indonesische vrijheidsstrijd wordt 'de politionele acties' genoemd, een nogal eufemistische term, want er is sprake van een gewapende strijd tussen Nederlandse soldaten en Indonesische vrijheidsstrijders. Dit is een kwestie waar de PvdA diep verdeeld over is, met voor- en tegenstanders van de Republiek Indonesië. Meer over deze geschiedenis in het venster Wat zijn de politionele acties?

Besprekingen tussen Indonesië en Nederland over de vorm van de toekomstige onafhankelijkheid van Nederlands-Indië. In het midden minister-president Schermerhorn, rechts van hem Drees, dan nog minister van Sociale Zaken.

Hoe gevoelig ligt de kwestie-Indonesië bij de PvdA?

Heel gevoelig. Op 15 augustus 1945 capituleert Japan. Twee dagen later roept de nationalistische voorman Ahmed Soekarno in Batavia de Republiek Indonesia uit. De PvdA is intern verscheurd over het standpunt ten opzichte van de onafhankelijkheid van Indonesië.
Ook de socialistische media weten niet welke kant te kiezen. Bij de VARA moeten ze vergaderen over de vraag of het Indonesische Kamerlid Palar op de VARA-radio mag worden geïnterviewd over de eerste politionele actie. Nee, besluit het VARA-bestuur.
Het PvdA-Kamerlid heeft begrip voor de onafhankelijkheidsstrijd van de nationalisten, zeker nadat hij in 1947 in Indonesië met enkele prominente onafhankelijkheidsstrijders kennismaakt. Hij dringt aan op internationale bemiddeling in het diepgaande geschil tussen Nederland en Indonesië, maar kan de PvdA-top niet overtuigen. Palar stemt als enige van de PvdA-fractie tegen de politionele actie in 1947 en verlaat in tranen de vergadering van de Tweede Kamer. De PvdA steunt in het kabinet de politionele acties, ondanks grote onderlinge verdeeldheid. Enkele dagen na die beslissende vergadering zegt Palar zijn partijlidmaatschap op. Hij verlaat de PvdA en gaat bij de Verenigde Naties werken als lid van de onderhandelingsdelegatie voor… de Republiek Indonesië.

Na de tweede politionele actie in 1948 zit Nederland voor het oog van de hele wereld in de beklaagdenbank en moet uiteindelijk instemmen in een soevereiniteitsoverdracht: Indonesië wordt een zelfstandige republiek. Pas jaren later volgen spijtbetuigingen van Nederlandse politici als er steeds meer nieuwe feiten over oorlogsmisdaden opduiken: 

"Nederland stond aan de verkeerde kant van de geschiedenis."

Wat is de ideologie van de sociaaldemocratie?

De partij en de idealen stammen uit de tijd van de fabrieken, van de verpauperde arbeiderswijken en diepe armoede: de 19e eeuw. Predikant Ferdinand Domela Nieuwenhuis wordt leider van de in 1892 opgerichte Sociaal-Democratische Bond. Na politieke onenigheid binnen die partij komt er een afsplitsing en dat is de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), onder geringe belangstelling opgericht in 1894. De SDAP is dus de voorloper van de PvdA. De leider van de SDAP wordt de Friese advocaat Pieter Jelles Troelstra.
Wat willen de sociaaldemocraten bereiken? De verheffing van de arbeidersklasse is het grote doel. De socialisten willen het lot van de armste werkenden praktisch verbeteren met de bouw van nieuwe, nette arbeiderswoningen en hun arbeidsomstandigheden in fabrieken verbeteren, onder andere door middel van de invoering van de achturige werkdag. Andere middelen zijn het opzetten van gezondheidszorg en beter onderwijs voor arbeiders.

© ANP

Standbeeld van Pieter Jelles Troelstra op het Oldehoofsterkerkhof in Leeuwarden.

'Wethouderssocialisme' is een mooie term voor SDAP-wethouders die lokaal aan de slag gaan om de situatie van 'hun' arbeiders te verbeteren: op het gebied van volkshuisvesting en sociale zaken bereiken wethouders als Wibaut (Amsterdam), Brautigam (Rotterdam), Drees (Den Haag) en Rugge (Groningen) veel voor hun kiezers. De Amsterdamse PvdA-wethouder Jan Schaefer met zijn beroemde uitspraak 'In gelul kun je niet wonen' kan ook gezien worden in die traditie.

De crisis in de jaren dertig van de vorige eeuw is een bepalende periode voor het herdefiniëren van de socialistische beginselen. Ook als antwoord op het opkomende nationaalsocialisme komt er in 1937 een nieuw beginselprogramma tot stand: het gaat niet meer alleen om de arbeiders, maar de SDAP richt zich op de belangen van het gehele Nederlandse volk, het aanvaardt de monarchie, kiest principieel vóór democratie en tegen totalitarisme.Totalitarisme is een politiek systeem waarin één ideologie overheersend is en de gehele maatschappij ondergeschikt wordt gemaakt aan dat staatsidee of aan die politieke partij. De staat heeft bijna volledige controle over zijn burgers en op hun dagelijks leven; ze leven in een dictatuur.  

Hoe staat het met de hedendaagse PvdA-idealen? Oud-PvdA-politica Mei Li Vos stelt dat de grootste ongelijkheid van nu waar de socialisten hun tanden in moeten zetten, de verkleuring van kansarmoedeKansarmoede betekent letterlijk vertaald het ‘arm zijn in kansen’: mensen worden structureel beknot in hun kansen. Zij kunnen onvoldoende deelnemen aan onderwijs en arbeid en hebben minder kans op goede huisvesting.   is: het verschuiven van armoede van autochtone naar allochtone Nederlanders, de eerste generatie gastarbeiders en hun kinderen. Ze doelt op de ongelijke positie van allochtonen ten opzichte van autochtonen. Armoede, een laag opleidingsniveau en gebrek aan inspraak komen veel voor onder niet-westerse allochtonen – de traditionele immigranten en hun gezinnen. Net als discriminatie bij het vinden van een stageplek of baan. Discriminatie, weinig zeggenschap en kansarmoede zijn precies die zaken waar socialisten altijd tegen hebben gestreden, stelt Vos. Democratie, gelijkheid en solidariteit zijn idealen waar iedereen, ongeacht waar hij of zij geboren is, recht op heeft. Opkomen voor de kansarmen – of dat de fabrieksarbeiders uit de 19e eeuw waren of 21e-eeuwse Marokkaans-Nederlandse en Turks-Nederlandse gezinnen zonder perspectief – zit in het DNA van de PvdA besloten.

Oud-Kamerleden Mohammed Mohandas en Mei Li Vos in de Tweede Kamer.

"Er waart een spook door Nederland, het spook van de ontevredenheid": dit is de eerste zin van het manifest Tien over rood uit oktober 1966 (met een historisch grapje erin, want het verwijst speels naar "het spook van het communisme dat door Europa waarde", die beroemde eerste regels van het Communistisch ManifestHet Communistisch Manifest (1848) is het eerste politieke, communistische programma waarin in simpele taal de basisprincipes van het communisme worden uitgelegd, bedoeld voor een breed publiek. Daarin worden begrippen als klassenstrijd, revolutie en economie uiteengezet. Het vormt de basis voor het invloedrijke boek Das Kapital van Karl Marx over zijn interpretatie van het communisme: het marxisme.   uit 1848 door Friedrich Engels en Karl Marx). Dit is een pamflet waarmee PvdA-jongeren zich halverwege de jaren zestig roeren binnen de partij met tien voorstellen voor een radicalere koers die de PvdA een nieuw, socialistisch elan moet geven. Zo vindt Nieuw Links dat er meer transparantie, openheid en een directe dialoog tussen burgers en partijen moet komen. Enkele opvallende voorstellen zijn ook de erkenning van de DDR, het afschaffen van het koningshuis, medezeggenschap voor de arbeider en het uittreden uit de NAVO als het dictatoriale Portugal zou toetreden of als het dictatoriale Spanje lid zou blijven.

 

Nieuw Links wil "de PvdA helemaal opstoten in de vaart der volkeren". 

Hun kritiek en voorstellen vertolken een gevoel dat verder gaat dan de PvdA: het is ook een maatschappelijk gevoel, een uiting van de tijdgeest (Niet voor niets komt D66 ook op in dit jaar: 1966). Tegen regenten, tegen achterkamertjespolitiek en vóór versterking van de partijdemocratie. De socialisten hebben verder te lang samen met de katholieken (KVP) geregeerd en zijn ingedut geraakt, luidt de kritiek. Geen rooms-rode coalities meer waarin de eigen idealen verwateren, Nieuw Links wil meer samenwerking tussen progressieve partijen. De daad wordt bij het woord gevoegd: er is samenwerking tussen de PvdA, D66 en PPR tijdens de verkiezingen van 1971. Zij presenteren een gezamenlijk verkiezingsprogramma, Keerpunt 1972.

De start van Nieuw Links luidt het begin van de polarisatie in en duurt tussen 1966-1980. Niet alleen jongeren zetten een progressieve koers in, ook de vrouwen binnen de PvdA laten van zich horen. Al in 1908 wordt de Bond van Sociaal-Democratische Vrouwenclubs opgericht, waarin voornamelijk arbeidsters en arbeidersvrouwen zitten. Nazaten daarvan zijn de Vrouwenbond van de PvdA en de Rooie Vrouwen (1975), die strijden voor gelijke rechten en gelijke beloning voor vrouwen.  Zij dragen buttons en stickers met de uitdagende tekst: ‘Wij willen ons gelijk!’ Bekende leden zijn Hedy d’Ancona, Liesbeth den Uyl en Jeltje van Nieuwenhoven. De Rooie Vrouwen heffen zichzelf op in 1995, maar er staat alweer een nieuwe vrouwenclub op in de PvdA die streeft naar emancipatie en participatie van vrouwen en mannen in een gelijkwaardige samenleving: VIP, Vrouwen In de PvdA. Ook toegankelijk voor mannen!

© ANP

De Rooie Vrouwen demonstreren op Internationale Vrouwendag bij de Bijlmerbajes voor gelijke rechten en lonen (1978).

Met wie is de verbeelding aan de macht?

Hij leidt het meest linkse kabinet dat Nederland ooit had: het kabinet-Den Uyl, met de leus 'de verbeelding aan de macht'. Joop den Uyl is partijleider tussen 1966 en 1986 en minister-president tussen 1973 en 1977. 'Ome Joop' wordt bewonderd en verguisd om zijn uitgesproken linkse standpunten, zijn drammerigheid en zijn gedrevenheid. Belangrijk ideologisch punt is het eerlijk delen van kennis, macht en inkomen. Inkomensverschillen moeten worden verkleind, en Den Uyl schuwt niet om voor dat doel nieuwe belastingmaatregelen in het leven te roepen. De partijleider komt uit een streng gereformeerd gezin, maar gedurende de Tweede Wereldoorlog valt hij van zijn geloof en wordt agnost. Hij schrijft voor illegale bladen Vrij Nederland en Het Parool en gaat na de oorlog de politiek in. Den Uyl is PvdA-leider in turbulente tijden. Zo krijgt hij te maken met de olieboycot van de Arabische landen na steun van Nederland aan Israël tijdens de Yom Kippoeroorlog.De Yom Kippoeroorlog was een militair conflict tussen enerzijds Israël en anderzijds Egypte en Syrië en brak uit op de Joodse feestdag Yom Kippoer (Grote Verzoendag), op 6 oktober 1973. Andere Arabische landen als Saoedi-Arabië, Marokko, Irak, Algerije en Koeweit kiezen de kant van Egypte en Syrië en mengen zich ook in de strijd. Nederland als steunpilaar van Israël krijgt in 1973 een olieboycot van de OPEC (de organisatie van olieproducerende landen) voor de kiezen. Daarop stelt Den Uyl de autoloze zondag in, om benzine uit te sparen. Zijn regering stelt de autoloze zondag in omdat benzine opeens een schaars goed is geworden.

Trouw-journalist Willem Breedveld en politicoloog Peter Bootsma beschrijven in hun boek De verbeelding aan de macht de jaren 1973-1977, toen het kabinet Den Uyl Nederland regeerde. "Het was een fantastisch leuke tijd."

Ook wordt Den Uyl geconfronteerd met ingrijpende, binnenlandse gebeurtenissen als de treinkaping door Molukkers in De Punt en de gijzeling van een basisschool in Bovensmilde. Het is een kabinet bestaande uit veel partijen: PvdA, PPR, D66, KVP en ARP.  Een kabinet ook waar voortdurend spanningen zijn tussen de bewindslieden. In 1977 valt het vanwege een intern, onoverbrugbaar meningsverschil met de KVP over grondpolitiek. Er komen nieuwe verkiezingen. 'Kies de minister-president' is de leus van de PvdA. Wel met de bedoeling dat de minister-president de minister-president blijft… Het verkiezingsresultaat voor de PvdA is ronduit bemoedigend met een score van 53 zetels: de grootste fractie ooit. Iedereen verwacht een tweede kabinet-Den Uyl. Dit mislukt echter faliekant: CDA-partijleider Dries van Agt kiest voor samenwerking met VVD-fractievoorzitter Wiegel en het kabinet Van Agt-Wiegel is een feit. De PvdA belandt voor lange tijd in de oppositie.

Waarom kleven de woorden ‘WAO-crisis’ en ‘Kok’ aan elkaar?

Wim Kok is afkomstig uit vakbond FNV en volgt in 1986 Den Uyl op als partijleider. Hij blijkt een strenge minister van Financiën in het derde kabinet-Lubbers (1989-1994). Er moet veel bezuinigd worden op de sociale zekerheid. Pijnlijk punt voor de oud-vakbondsman is de versobering van de WAO, de Wet op de Arbeidsongeschiktheid, waar veel verzet tegen is, zeker ook in eigen kring. Zelf zegt Kok ook in eerste instantie dat het voor hem onbespreekbaar is om de hoogte en duur van de WAO aan te tasten ("Dat zal ik niet meer meemaken"), maar hij buigt toch, ook onder druk van coalitiepartner CDA. Mensen die al in de WAO zitten worden ontzien, maar nieuwe gevallen komen onder een soberder regime. PvdA-leden zeggen massaal hun lidmaatschap op en voelen zich verraden door Kok.

"Als hier wordt gezegd: die Wim Kok staat luchtfietserij en volksverlakkerij te bedrijven, dan zeg ik met alle respect voor u allemaal: zo wil ik hier niet toegesproken worden."

De woorden 'WAO' in combinatie met 'crisis' kleven sindsdien aan Wim Kok. Arbeidsrechten zijn tenslotte de kroonjuwelen van de PvdA. Toch is er iets in gang gezet in de jaren negentig van de vorige eeuw dat de jaren erna gestaag doorgaat, namelijk de langzame afbraak van de verzorgingsstaat. Net als dat andere fenomeen, het privatiseren van overheidsinstanties als de PTT en de NS. Een nieuw neoliberaalNeoliberalisme is een enigszins omstreden term en wordt veelal gebruikt door critici van het vrije marktdenken. Zij vinden dat de vrije markt is doorgeschoten in Nederland, dat er alleen maar beleid wordt gemaakt op een zo hoog mogelijke economische groei en dat de overheid teveel privatiseert en teveel bezuinigt op sociale voorzieningen. Het klassieke neoliberalisme betekent een heropleving van de klassieke, economische ideeën van het liberalisme. tijdperk is aangebroken.

De welbekende bordesscène op de trappen van Huis ten Bosch. Het kabinet Kok-I (een 'paarse' coalitie tussen PvdA, VVD en D66) presenteert zich aan de verzamelde pers.

Wat zijn de 'paarse' kabinetten?

Een gloednieuwe kleur kabinet ontstaat in de jaren negentig van de vorige eeuw: paars. Als je de kleuren blauw (liberalen) met rood (socialisten) mengt, is de benaming van de twee PvdA-VVD-kabinetten (zonder de christenen, maar met D66) duidelijk. Kok I en Kok II worden no-nonsensekabinetten genoemd, die zonder het CDA erbij meteen beleid maken op controversiële onderwerpen als euthanasie en het homohuwelijk. Ideologisch gezien is de PvdA van koers aan het veranderen. Beroemd en berucht zijn de woorden die PvdA-leider Kok sprak in 1995 bij de Den Uyl-lezing, waarin hij zegt dat het afschudden van ideologische veren voor een politieke partij ook bevrijdend kan zijn. Velen interpreteren dat als het ont-ideologiseren van de PvdA, het vervagen van het rode karakter. De jaren van neoliberalisering en marktwerking hebben ook hun invloed op de PvdA, dat als coalitiepartner meewerkt aan dit beleid.

De kritiek dat de PvdA een technocratischeDit slaat op een systeem waarbij de beleidsmakers beslissen aan de hand van adviezen van deskundigen – bijvoorbeeld wetenschappers of ingenieurs – in plaats van ideologie. Dit kan ten koste gaan van de invloed van burgers.   partij met beroepsbestuurders is geworden die niet meer zo duidelijk zijn tentakels in de samenleving heeft, wordt duidelijk zichtbaar bij de opkomst van Pim Fortuyn rond 2000. Partijleider Ad Melkert (en niet alleen hij, maar ook vele andere gevestigde politici) weten zich geen raad met deze onvoorspelbare en scherp debatterende politicus, die zoveel bijval krijgt in Nederland. Illustratief is het debat na de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002, waarin de PvdA van Ad Melkert veel zetels verliest. Een glorieuze Pim Fortuyn verwacht felicitaties van Melkert, maar krijgt die heel zuinigjes.

De wat pedante, arrogante houding die PvdA-fractievoorzitter Ad Melkert inneemt ten opzichte van de nieuwe uitdager Pim Fortuyn komt de partij duur te staan bij de verkiezingen in 2002. 

Voor de PvdA en voor andere gevestigde partijen breken ingewikkelde tijden aan met kiezers die niet meer klakkeloos elke vier jaar op dezelfde partij stemmen en aan het 'zweven' slaan. Uiteindelijk is er jaren na de paarse kabinetten weer een paars kabinet aan de macht: het kabinet-Rutte II: PvdA samen met VVD (2012-2017). PvdA-leider Diederik Samsom behaalt na een harde, succesvolle campagne tegen alle sombere verwachtingen in 38 zetels, net een paar minder dan de grote winnaar VVD (41). En zo zit er jaren later weer een paars kabinet op het pluche.

Na vier jaar regeren met de VVD staat de PvdA er slecht voor in de peilingen. Niet fractievoorzitter Diederik Samsom moet het tij gaan keren, maar vicepremier Lodewijk Asscher. De leden van de partij hebben hem gekozen als nieuwe lijsttrekker. 

Haalt de PvdA 2025?

Dat is de prikkelende titel van een publicatie uit 2017, geschreven door prominente partijmannen als oud-partijvoorzitter Felix Rottenberg en Bram Peper. De vraag wordt opgeworpen of de PvdA nog een toekomst heeft of dat het einde nabij is. Moet de PvdA voortmodderen met oude vormen en gedachten, of kan zij als politieke partij zichzelf nog eenmaal opnieuw uitvinden op grond van haar sociaaldemocratische beginselen? De meningen daarover zijn verdeeld, blijkt uit het boek. De kiezer is onvoorspelbaar, de samenleving complex en geglobaliseerd, laagopgeleide arbeiders zijn niet meer de harde kern van de PvdA. Opiniepeiler Maurice de Hond constateert dat de PvdA als kiezers alleen nog de groep van hoger opgeleiden, de meer bestuurlijk ingestelde kiezers, heeft overgehouden en een groot deel van haar oorspronkelijke electoraat is kwijtgeraakt aan de SP, PVV en 50-Plus.

Is de PvdA van vandaag nog wel de PvdA zoals die destijds bedoeld was? De PvdA zou een nieuwe invulling van het begrip democratie moeten bedenken en een moderne invulling van 'sociaal' om met de veranderende tijden mee te kunnen gaan, adviseren prominente PvdA'ers. Ook oud-partijvoorzitter Felix Rottenberg hamert op een herkenbare, vernieuwde identiteit: bestaanszekerheid, goed werk, verheffing en verbinding zijn wat hem betreft de thema's. Lodewijk Asscher moet met zijn wijsheid, bindend vermogen en herkenbaar idealisme de PvdA 'weer vleugels geven'. Voorlopig is de toekomst van de PvdA ongewis.

In het kort:

  • Tijdens de Tweede Wereldoorlog ontstaan onder geïnterneerden in kamp Beekvliet in Sint Michielsgestel allerlei clubjes die nadenken over de naoorlogse tijd. Daar wordt de Partij van de Arbeid (PvdA) geboren: een brede, progressieve volkspartij moet het worden, bestand tegen volksmenners en dwars door alle gezindten heen.

  • Toch blijft de verzuiling bestaan en stemmen gelovigen nog steeds op christelijke partijen. Wie zich aansluit bij de PvdA, is lid van ‘de rode familie’. Dat houdt bijvoorbeeld in dat de krant die je leest (Het Vrije Volk) en de omroep waar je naar kijkt (VARA) al vaststaan.

  • Willem Drees (1886-1988) krijgt de bijnaam 'Vadertje Drees' omdat hij symbool staat voor de opbouw van de sociale verzorgingsstaat, met name de AOW. Tien jaar is hij minister-president in vier opeenvolgende kabinetten van 1948-1958.

  • In de jaren zestig roeren PvdA-jongeren zich binnen de partij met tien voorstellen voor een radicalere koers die de PvdA een nieuw, socialistisch elan moet geven: Nieuw Links.

  • Joop den Uyl leidt tussen 1973 en 1977 het meest linkse kabinet dat Nederland ooit had, met de leus 'de verbeelding aan de macht'. 'Ome Joop' wordt bewonderd en verguisd om zijn uitgesproken linkse standpunten, zijn drammerigheid en zijn gedrevenheid.

  • Als je de kleuren blauw (liberalen) met rood (socialisten) mengt, is de benaming 'Paars' van de twee PvdA-VVD-D66-kabinetten in de jaren negentig duidelijk. De PvdA schudt in die tijd zijn 'ideologische veren' af.

  • Na een derde Paarse regering (2012-2017) met de VVD, staat de PvdA er beroerd voor: de partij behaalt slechts negen zetels in de Tweede Kamer.

Deel dit venster

collection

Politieke partijen

Dit venster maakt deel uit van een serie over de politieke partijen van Nederland. Lees en kijk alles over de geschiedenis, de standpunten en de kopstukken van alle partijen die in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn.