Wat is D66?

15 minuten leestijd

Wat is D66?

Partijen

Je leest nu

Wat is D66?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 29
  • 17210
Bekijk de collectie Politieke partijen16 verhalen

Dit is de partij die belangrijke idealen en voorstellen haar ‘kroonjuwelen’ noemt. De democraten zijn trots op verworvenheden als het homohuwelijk en de euthanasiewetgeving, waar zij voor gestreden hebben. De politieke partij gaat met verve de strijd aan met de PVV en geeft daarmee zijn visitekaartje af tegen het populisme en vóór waarden als individuele vrijheid en burgerrechten.

Samengesteld door Leonard Ornstein

D66 in anderhalve minuut.

Waarom is D66 opgericht?

De democratie is in slaap gesukkeld en het is de hoogste tijd dat het politieke bestel wordt opgeschud met radicale democratiseringsvoorstellen en vernieuwende standpunten, vindt een clubje onder leiding van Algemeen Handelsblad-journalist Hans van Mierlo en zijn collega, chef buitenland bij  diezelfde krant (en oud-VVD’er!) Hans Gruijters. Wanneer dat is geweest? Dat is duidelijk uit de naam van de partij te herleiden: Democraten ’66 is opgericht in 1966. Eigenlijk doet de partij een kiezersonderzoek avant la lettre naar hun bestaansrecht: ze schrijven een zogenaamd Appèl van acht kantjes, waarin ze vertellen wat ze van plan zijn en waarom D66 nodig is.

Zeer geachte medeburger,

Dit Appèl wordt tot u gericht door een groep landgenoten. Wij hebben met elkaar gemeen een gevoel van hachelijkheid aangaande sommige verschijnselen in onze parlementaire democratie.

(..)

Wij zijn van mening dat ons staatsbestel bedroevend functioneert. Het politieke spel moet nog steeds worden gespeeld volgens regels die dateren uit de vorige eeuw.

Twintigduizend keer wordt dit Appèl gedrukt en verkocht voor een gulden per stuk bij de boekhandel. Eraan vastgeniet zit een adhesiebetuiging: wie het met deze club eens is, moet de betuiging terugsturen. Afhankelijk van het aantal teruggestuurde strookjes zal het initiatiefcomité besluiten tot het oprichten van een politieke partij. De reacties zijn overweldigend en de initiatiefnemers durven het aan om hun partij geboren te laten worden: in een persconferentie op 15 september 1966 presenteert een groep van 36 mensen de nieuwe partij.

Dit eerste campagnefilmpje van D66 wordt in die tijd als modern en vernieuwend gezien omdat Hans van Mierlo de kijker/kiezer rechtstreeks aanspreekt.

De democraten willen een revolutie in de politiek, een nieuwe verhouding tussen burgers en politiek, maar wel op een beschaafde, pragmatische manier. Over de democratisering en de gesloten politiek zegt Van Mierlo: “Er moeten bressen komen in die muur, en die kun je er niet met kanonnen in schieten. We moeten een revolutie maken voordat die uitbreekt, een stille revolutie, die kanalen graaft van de burgers en hun frustraties naar de centra van de macht, en dat met vreedzame middelen. Dát is de grote opgave voor een nieuwe politiek.”

Bij de eerste Tweede Kamerverkiezingen waar D66 aan meedoet, in februari 1967, haalt de partij meteen zeven zetels.

D66-oprichter Hans van Mierlo viert de eerste verkiezingsoverwinning.

Wat is de ideologie van D66?

D66 streeft van het begin af aan staatsrechtelijke hervormingen na, met als doel een directe democratie, met bijvoorbeeld een direct gekozen minister-president en een direct gekozen burgemeester. Ideologisch grondlegger is de Leidse hoogleraar Jan Glastra van Loon. De mens staat centraal in de politiek. De democraten hebben vertrouwen in de beslissingen die mensen nemen ‘over wat hen aan het hart gaat’, staat er in hun beginselprogramma. Ook de emancipatie van vrouwen is van belang. De ideale D66-samenleving is democratisch, duurzaam en open. Waarden als individuele vrijheid en sociale cohesie zijn belangrijk. Huidig politiek leider Alexander Pechtold verwoordt het zo: “Mijn ideaal is dat mensen overal op de wereld gelijke kansen krijgen. Mijn uitgangspunt is dat normaal samenleven met al diegenen die ‘anders’ zijn, de enige begaanbare weg is.” De partij wil actief kansen scheppen voor mensen om hun talenten te benutten en hun kennis toe te passen. De stijl van politiek bedrijven is praktisch en resultaatgericht, natuurlijk met idealen in het achterhoofd, maar wel zonder ‘blauwdrukken of dogma’s’. D66 en democratie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden: de democratie moet controleerbaar zijn en burgers moeten er directe invloed op kunnen uitoefenen door middel van referenda en gekozen politici en bestuurders. Zelf verwoorden ze het zo: “Maatschappelijke besluitvorming moet toetsbaar en transparant zijn.”

Er is nog een belangrijk thema. Zoals de C van christelijk bij het CDA hoort, zo horen progressieve, ethische kwesties als het homohuwelijk en euthanasiewetgeving bij D66, de partij die trots is op haar vooruitstrevendheid. Recht op zelfbeschikking,  de vrijheid om je leven naar eigen inzicht in te richten, het recht op waardig sterven: onderwerpen waar D66 graag het voortouw in neemt. Een ander etiket dat ze op zichzelf plakken is sociaalliberaal: “D66 wil mensen blijvend in staat stellen hun eigen keuzes te maken. Dat is ons democratisch perspectief, dat noemen wij sociaalliberaal.”

Euthanasiewetgeving is een belangrijk onderwerp voor D66. Pia Dijkstra, Kamerlid voor D66, schreef een wetsvoorstel waarin hulp bij zelfdoding in geval van een voltooid leven wordt toegestaan: “Er zijn voorbeelden te over van mensen die zeggen: ik ben klaar met leven.”

Waarom is het een wonder dat D66 nog steeds bestaat?

In hun boek Redelijk radicaal. Vijftig jaar D66 uit 2016 zijn de D66’ers er zelf ook bijna verbaasd over dat ze nog bestaan. Drie keer heft de partij zichzelf al min of meer op: in 1973 denkt Hans van Mierlo dat het ‘krankzinnige avontuur’ alweer voorbij is. “Alleen om administratieve redenen slaagde de partij er niet in om zichzelf op te heffen,” schrijven oud-politiek leider Thom de Graaf en Eerste Kamerlid Alexander Rinnooy Kan. Na de dramatisch verlopen Provinciale Statenverkiezingen van 1974 wordt een motie ingediend om de partij op te heffen. De motie wordt met 242 stemmen vóór en 188 stemmen tégen aangenomen, maar daarmee wordt de statutair benodigde tweederde meerderheid niet gehaald, dus D66 blijft bestaan.

De partij werkt al eerder (begin jaren zeventig) veel samen met de PvdA, ze presenteren zelfs samen een verkiezingsprogramma. Maar deze samenwerking gaat na verloop van tijd ten koste van de eigen identiteit. D66 is een ‘bijwagen’ van de PvdA geworden, zeggen verwijtende partijleden. En de ‘nieuwigheid’ van de partij is er na zes jaar ook wel af.  De net aangetreden politiek leider Jan Terlouw start een handtekeningenactie: Terlouw doet een gok en zegt dat hij zich alleen verkiesbaar stelt als lijsttrekker voor de verkiezingen in 1977 als er binnen drie maanden 66.000 handtekeningen en 1666 nieuwe leden binnen komen. Ook deze oproep slaat aan: bijna 90.000 handtekeningen ontvangt de partij en 4.410 nieuwe leden mogen ze verwelkomen.

Audiofragment

Jan Terlouw
VARA - In de Rooie Haan, 22 jan 1977

Met deze ludieke actie trekt Terlouw zijn partij uit het dal. Zijn plan is om zijn partij het ‘redelijke alternatief’ te laten zijn voor de andere partijen. De democraten als de ‘vierde stroming' naast de sociaaldemocratie van de PvdA, de christendemocratie van het CDA-in-oprichting en het liberalisme van de VVD. Bij de verkiezingen van 1977 haalt D66 acht zetels en in 1981 17 zetels. D66 is hiermee een vrij grote middenpartij en een machtsfactor. Maar het is maar van korte duur. Een jaar later, in 1982, zijn er alweer Tweede Kamerverkiezingen. Dan jojoot D66 ver terug naar zes zetels.

Jan Terlouw op het D66-congres in Amersfoort in 1982.

In de jaren tachtig zieltoogt de partij ook: de club van Jan Terlouw staat op ‘een enkele’ zetel in de peilingen. Uiteindelijk lukt het comeback kid Hans van Mierlo om het tij te keren. Hij houdt een invloedrijke rede (Een reden van bestaan) en wordt weer partijleider. Dit alles zorgt ervoor dat de partij op – zoals ze zelf zeggen – ‘wonderbaarlijke’ wijze herleeft. 

Huidig politiek leider Alexander Pechtold staat al een tijdje in de nieuwe, rechtse wind die waait door Nederland: hij is in 2006, 2010, 2012 en 2017 lijsttrekker voor D66: “Het gaat mij er om het populisme te ontmaskeren met een bij deze tijd passende stijl van debatteren en tegelijkertijd de D66-boodschap weer voor het voetlicht te krijgen.”

Wat zijn de beste jaren van D66?

Daar mogen we toch wel de twee Paarse kabinettenDeze kabinetten worden Paars genoemd omdat het een mengeling is van de sociaaldemocratische PvdA (rood) en de liberale VVD (blauw). toe rekenen, 1994-1998 en 1998-2002: de jaren dat de sociaal-liberale politici samen met VVD en PvdA aan de macht zijn en het CDA (de eeuwige regeringspartij) in de oppositiebankjes zit.

Het eerste Paarse Kabinet, 1994.

Met name het eerste Paarse kabinet is het meest succesvol voor D66. Voorstellen en standpunten die nauw samenhangen met de idealen van D66 en die voor deze partij belangrijk en bepalend zijn, worden de ‘kroonjuwelen’ van D66 genoemd. Twee opvallende kroonjuwelen weten de D66-regeerders er in de Paarse kabinetten doorheen te krijgen: de openstelling van het homohuwelijk en het niet meer strafbaar stellen van euthanasie. Een ander belangrijk punt sneuvelt in de Eerste Kamer gedurende de Nacht van Wiegel:Hier wordt het nachtelijk debat in de Eerste Kamer mee bedoeld waarin VVD’er Hans Wiegel in 1999 als Eerste Kamerlid tegen het correctief referendum stemt. Dit is een belangrijk voorstel van D66, de partij waarmee de VVD op dat moment in de regering zit in het tweede Paarse kabinet (VVD, PvdA en D66). Het leidt tot een kabinetscrisis, maar niet tot de val van het kabinet. het correctief referendum. Thom de Graaf is op dat moment fractievoorzitter van de partij die deelneemt aan het Paarse kabinet en zijn fractie heeft hard gewerkt aan dit kroonjuweel. Het is al door de Tweede Kamer en moet nog goedgekeurd worden door de Eerste Kamer. Het correctief referendum is een politieke uitwerking van het D66-ideaal van meer democratie: het is het correctiemiddel van de burger op politieke besluitvorming. Een correctief referendum geeft kiezers de mogelijkheid om zich uit te spreken over een al door de overheid genomen beslissing, of over een beslissing die de overheid op het punt staat te nemen maar dat nog niet vast staat. Het is wel aan de politiek om de uitslag van het referendum als bindend of niet-bindend te beschouwen. De Eerste Kamer verwerpt de wet, D66 is er boos en ontstemd over. 

Gerrit Jan Wolffensperger is fractieleider van D66 tijdens het eerste Paarse kabinet. “Dit is in mijn ogen een partij zonder een ideologie uit het verleden.”

Wie was Els Borst?

“Het is een meisje en we noemen haar Els.” Met deze woorden stelt partijleider Hans van Mierlo de nieuwe lijsttrekker van de partij voor, Els Borst (1932-2014). Op dat moment is zij minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Daarvoor was zij arts, bijzonder hoogleraar en hoofd Bloedbank van het Academisch Ziekenhuis in Utrecht. Een kalme, geliefde politica, die zichzelf achteraf “de moeder van het kabinet” noemt. Als bij het bewindsliedenoverleg na een tumultueus verlopen agendapunt een minister overstuur naar buiten loopt, vraagt Kok steevast aan Borst of zij er even achteraan wil gaan om de geëmotioneerde minister of staatssecretaris te kalmeren. 

Els Borst wordt lijsttrekker voor D66. “Ik heb er zin in.”

Zij is dan ook de juiste vrouw op de juiste plek om controversiële, emotioneel beladen onderwerpen als het niet meer strafbaar stellen van euthanasie en donorregistratie door het parlement te loodsen en de nut en noodzaak van deze thema’s uit te leggen aan het grote publiek.

Alexander Pechtold, Els Borst en Laurens-Jan Brinkhorst.

Als op 8 februari 2014 een zieke geest een eind maakt aan het leven van Els Borst, is de schok groot, zowel in het land als in haar partij. Diezelfde middag zat ze immers nog op de voorste rij van het partijcongres, gezond en als altijd scherp van geest. ’s Avonds komt ze thuis en wordt de oud-minister en de enige vrouwelijke minister van Staat opgewacht in haar garage door een verwarde man die haar bruut van het leven berooft. Pas twee dagen later wordt zij gevonden. Lang is onduidelijk of het een ongeluk of moord is. Nadat is vastgesteld dat Borst door een misdrijf om het leven is gekomen,  is er alom verbijstering. Helemaal als blijkt dat  waarschijnlijk politieke motieven bij de dader een rol hebben gespeeld. Na intensief speurwerk wordt dader Bart van U. opgepakt. Er is een DNA-match en hij verklaart voor de rechtbank dat hij Els Borst heeft gedood vanwege haar verantwoordelijkheid voor de Nederlandse euthanasiewet en noemt zijn daad “een goddelijke opdracht”

Noëlle Pieterse, advocaat Bart van U.: “Hij heeft letterlijk gezegd: ‘Ik voel geen rugdekking in de maatschappij.’ Dat is een van de redenen dat hij meent zich te moeten bewapenen.”

"Ik ben pro-beschaving. Het is Wilders die onze beschaving geweld aandoet."

Alexander Pechtold

Wie was Hans van Mierlo?

Hans van Mierlo (1931-2010) is de oprichter van D66, en in verschillende periodes partijleider: de eerste keer van 1966-1973. Daarna nemen achtereenvolgens Jan Terlouw, Laurens-Jan Brinkhorst en Maarten Engwirda het fractievoorzitterschap over. Tot van 1986 tot 1998 Van Mierlo weer de partij leidt: een duizelingwekkend lange tijd bij elkaar.  Het eloquente D66-boegbeeld komt uit een katholiek ondernemersgezin en is journalist. Het beroemde reclamespotje in zwart-wit waarin Van Mierlo in lange regenjas langs de Amsterdamse grachten loopt en het belang van D66 uitlegt, is een groot succes. Met maar liefst zeven zetels komt D66 de Tweede Kamer in. Hij treedt in 1972 af als partijleider, maar keert in 1981 weer terug in de politiek als minister van Defensie en vijf jaar later is hij ook weer leider van D66. Onder zijn leiding haalt D66 de beste uitslag ooit: 24 zetels in 1994. Hij staat aan de wieg van het eerste Paarse kabinet. Van Mierlo daarover in Vrij Nederland: “Iedereen zei dat het onmogelijk was en wij probeerden het onmogelijke toch mogelijk te maken. Dat is ons ook gelukt.”

Hij wordt zelf minister van Buitenlandse Zaken en vicepremier. D66 vindt mede door Van Mierlo’s intellectuele, stijlvolle presentatie, zijn authenticiteit en zijn pro-Europese houding veel weerklank in universiteitssteden als Amsterdam, Groningen en Utrecht en trekt van oudsher kosmopolitische, hoogopgeleide kiezers aan. In 1998 gaat Van Mierlo met politiek pensioen. In Vrij Nederland: “Ik signaleer een onderstroom binnen de partij die de kant op gaat van: Hans van Mierlo heeft zijn beste tijd gehad. Dat is niet hardop tegen me gezegd. Ik volg mijn eigen intuïtie. Ik heb nu een streep getrokken. Ik probeer dat te doen zonder drama.”

"We hebben een glas wijn voor u neergezet in de hoop dat het goed filosoferen wordt."

Wie is Jan Terlouw?

Jan Terlouw is een man met vele gezichten. Hij is de schrijver van tijdloze en zeer geliefde kinderboeken (Koning van Katoren, Oorlogswinter), hij is bètawetenschapper die onderzoek doet naar kernfysica en hij is D66-politicus. Terlouw wordt in 1972 fractievoorzitter van D66. Hij verlegt de politieke koers: om D66 meer ‘smoel’ te geven wordt de samenwerking met de PPRDe Politieke Partij Radikalen. Een groene en progressieve partij, opgericht in 1968 en opgegaan in GroenLinks in 1991. en de PvdA minder intensief. Bij de viering van vijftig jaar D66 in 2016 memoreert hij die woelige beginjaren: “ Voor ons was het luctor et emergo, worstelen en bovenkomen. Latijnse woorden, maar een zeer Nederlands beeld, en dat voor een partij die in de beginjaren on-Nederlands werd genoemd.” Het geestelijk kapitaal van D66 zijn voor hem immateriële waarden als ‘het bewaken en uitbouwen van de democratie, het beschermen van mensenrechten en het waarborgen van de rechten van burgers tegenover de staat.’

En dan is er de oude Jan Terlouw, de grand old man die met zijn indrukwekkende lezing op 4 mei 2016 en met zijn indringende oproep in De Wereld Draait Door kiezers en politici oproept om zorgvuldiger met de wereld én met elkaar om te gaan. Om weer vertrouwen te hebben in de politiek, en de politiek weer in de burgers. Een oproep die veel weerklank vindt, onder jonge en oude mensen.

“Ik zeg tegen alle politici: mensen, wees integer.”

Wat heeft Pechtold met Henk en Ingrid?

De D66-leider krijgt in 2011 op twitter via @henkeningrid ‘ongezouten kritiek’ op zijn optreden en op zijn standpunten. Henk en Ingrid, het archetype Nederlanders dat PVV-voorman Geert Wilders steeds opvoert als hij het heeft over de Nederlanders wiens problemen hij gaat oplossen. Pechtold raakt nieuwsgierig naar wie er achter dit account zat en zoekt deze ‘Henk en Ingrid’ op. Hij ontmoet twee mensen ‘die hevig teleurgesteld zijn geraakt in de politiek en in de maatschappij’. Hij gaat in gesprek met een aantal kiezers die in 2010 op de PVV stemmen en schrijft er een boek over: Henk, Ingrid en Alexander. Wat voor inzicht levert het de D66’er op? “Juist de gesprekken zijn van onschatbare waarde, ook als je het niet eens wordt. Ik gun mijn gesprekspartners dat zij op zijn minst ook twijfelen aan hun zwart-witopvattingen. Hun stem is vooral een stem tegen andere politieke partijen en hun onvrede betreft verschillende aspecten van de moderne samenleving, zoals de multiculturele samenleving en economische onzekerheid.” Politici moeten de moed hebben om moeilijke besluiten uit te leggen en zich daarover te verantwoorden. En hij verklaart de populariteit van Wilders als volgt: “Zou het kunnen dat de stijl van de buitenstaander aantrekkelijk is voor mensen die zichzelf in de samenleving ook als buitenstaander zijn gaan beschouwen?

Het boek Henk, Ingrid en Alexander.

Pechtold wordt vaak de tegenstander van Wilders genoemd. De eerste echte clash met Wilders vindt plaats tijdens het lijsttrekkersdebat op Radio 1 in 2006. Pechtold keert zich fel tegen de ‘tsunamisering van de islam’. Vooraf niet ingestudeerd of bedacht, bezweert hij in zijn boek Henk, Ingrid en Alexander. Door al zijn aanvallen op de PVV-leider die – zo verklaart Pechtold zelf – uit een gevoel van rechtvaardigheid voortkomen, wordt er ook vilein geopperd dat D66 daardoor ‘lekker scoort’. Een verstrengeling tussen PVV en D66 die de fractieleider zelf ook opmerkt. Hij bestrijdt dit motief uiteraard. “De opmerking die me het meest raakte was die van Mark Rutte, die in november 2009 in Buitenhof zegt: ‘Wilders en Pechtold hebben elkaar nodig, dat zijn vriendjes geworden.’ Ben ik dan anti-Wilders? Nee, ik ben pro-beschaving. Het is Wilders die onze beschaving geweld aandoet.”

Pechtold en Wilders maken ruzie via Twitter. 

Hoe scoort D66?

D66 heeft eigenlijk altijd al te maken gehad met zwevende kiezers: ze gaan van toppen naar dalen en weer terug. Er is wel een harde kern, maar er zijn vooral veel gelegenheidsstemmers: in sommige periodes scoren ze goed, in andere ronduit slecht. Het hoogste zetelaantal in de Tweede Kamer is 24 zetels in 1994, het laagste is drie in 2006. D66 is typisch een partij die het goed zou doen bij een tweestemmensysteem: als de kiezer twee stemmen kan uitbrengen, scoort D66 steevast als goede tweede. Als ‘eerste’ partij blijft het jojo-effect D66 parten spelen.

Als D66 meeregeert, zijn de verkiezingen erna vaak geen groot electoraal succes. Als oppositiepartij komen ze vaak beter uit de verf, wellicht ook omdat de D66-standpunten over staatsrechtelijke vernieuwing en medisch-ethische kwesties lastiger in beleid te vatten zijn. De meerwaarde van D66 in een kabinet kan ondersneeuwen in het geweld van meer alledaagse politiek en als ‘kleintje’ tussen grote partijen.

Lousewies van der Laan: “Voor ons betekent regeren halveren.”

De weg omhoog na deelname aan het kabinet Balkenende II verloopt langzaam: van drie zetels in 2006, naar tien in 2010, twaalf in 2012 en negentien in 2017. De jarenlange oppositie en offensieve politiek van Pechtold heeft de partij weer zichtbaar gemaakt.

De partij van welbespraaktheid en beschaving is klaar voor een nieuwe periode van meeregeren. Vanaf 26 oktober 2017 maakt D66 deel uit van het kabinet Rutte III, samen met VVD, CDA en Christen-Unie. Op het partijcongres van D66 van 6 oktober 2018 maakt Pechtold zijn vertrek als partijleider en fractievoorzitter bekend. Volgens hem is het na 12,5 jaar 'tijd voor een nieuwe generatie'. Rob Jetten wordt de nieuwe fractievoorzitter.

© ANP

Alexander Pechtold draagt de hamer over aan Rob Jetten tijdens de vergadering van D66, 9 oktober 2018.

In het kort:

  • Democraten ’66 is opgericht in 1966 en wil de politiek opschudden met radicale democratiseringsvoorstellen en vernieuwende standpunten.

  • D66 streeft staatsrechtelijke hervormingen na, met als doel een directere democratie: bijvoorbeeld een direct gekozen minister-president en een direct gekozen burgemeester. Daarnaast horen progressieve, ethische kwesties als het homohuwelijk en euthanasiewetgeving bij D66.

  • Eigenlijk is het een wonder dat D66 nog bestaat. Drie keer heft de partij zichzelf al min of meer op. Al in 1973 denkt partijleider Hans van Mierlo dat het ‘krankzinnige avontuur’ voorbij is.

  • De beste jaren van D66 zijn de twee Paarse kabinetten van 1994-1998 en 1998-2002: de jaren dat de sociaal-liberale politici samen met VVD en PvdA aan de macht zijn en het CDA (de eeuwige regeringspartij) in de oppositiebankjes zit.

  • De jarenlange oppositie en offensieve politiek van Pechtold heeft de partij weer zichtbaar gemaakt. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2017 behaalt D66 negentien zetels en neemt het plaats in het kabinet Rutte III. In oktober 2018 vertrekt Alexander Pechtold en neemt Rob Jetten het fractievoorzitterschap over.

Deel dit venster

collection

Politieke partijen

Dit venster maakt deel uit van een serie over de politieke partijen van Nederland. Lees en kijk alles over de geschiedenis, de standpunten en de kopstukken van alle partijen die in de Tweede Kamer vertegenwoordigd zijn.