Wat is ballet?

13 minuten leestijd

© ANP

Wat is ballet?

Muziek

Je leest nu

Wat is ballet?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 43
  • 7561

Veel hedendaagse dansstijlen stammen af van het klassiek ballet en door de eeuwen heen worden veel dezelfde posities en basisbewegingen gebruikt. Ballet wordt daarmee gezien als de basis van alle dansvormen en beroemde balletten worden ieder jaar door de meest toonaangevende balletgezelschappen opnieuw uitgevoerd. Hoe ontstond het klassiek ballet en wie bedacht te gaan dansen op de punt van de tenen? Wat zijn de beroemdste balletten en Nederlandse dansgezelschappen?

Samengesteld door Saskia Wayenberg

Hoe ontstond het klassiek ballet?

Ballet is een dansstijl waarin passen worden gecombineerd met vloeiende bewegingen zoals draaien en sprongen. Met speciaal voor het ballet gecomponeerde muziek, de mooiste kostuums en decors wordt geprobeerd een verhaal met een bepaalde sfeer over te brengen aan de toeschouwers.

'Intermezzo Pastorale d`été' van Arthur Honegger gedanst door Alexandra van Rhijn, Vanna Besançon en Hans van Manen met het corps de ballet. Kostuums en choreografie: Hans van Manen.

Het hofballet
In de veertiende eeuw beginnen Italianen verschillende elementen, van politiek tot kunst en cultuur, uit de Romeinse en Griekse culturen opnieuw te waarderen. Dit zorgt ervoor dat Italianen anders over hun leven gaan denken en deze nieuwe levenshouding, ook wel Carpe Diem (pluk de dag) genoemd, verspreidt zich door heel Europa. Het hier en nu wordt meer gewaardeerd en gevierd. Tijdens deze periode, die Renaissance genoemd wordt, zoeken de welgestelden uit Italië en Frankrijk eind 1600 naar nieuwe vormen van amusement. Dit uit zich in de vorm van muziek, het luisteren naar voorgedragen gedichten en dans. Dit gebeurt meestal aan het hof van de koning en de spektakels hebben een grote symbolische betekenis. Vooral dansen, op een statige en elegante wijze, wordt dé manier om te laten zien dat je beschaafd bent en geschikt om mee te trouwen.

Deel alinea

Koning Lodewijk XIV.

De Franse koning Lodewijk XIV, ook wel de zonnekoning genoemd omdat hij zichzelf als het middelpunt van de wereld ziet en daarnaast houdt van feesten en dansen, zorgt ervoor dat het ballet zich ontwikkelt met behulp van zijn regels: een gecodeerd systeem waarin alle passen, posities en regeltjes zijn opgeschreven zodat iedereen het ballet op dezelfde manier uitvoert. Zijn gecodeerde systeem is een gigantisch boekwerk. In 1661 sticht hij La Académie Royale de la Danse: de allereerste dansschool om de beste dansers voor het hofballet te kunnen selecteren. Vanaf dan vinden de hofballetten steeds vaker in theaters plaats en deze ontwikkeling zorgt voor een verandering in de dans. De toeschouwers kijken in het theater tegen de dansers aan, in plaats van op hen neer zoals dat in de paleizen het geval is. Sprongen en draaien worden plotseling vele malen interessanter. 

Het handelingsballet/ballet d’action
Om ballet niet meer alleen als een ‘leuk tussenspel’ te gebruiken voor opera’s, beginnen danskunstenaars voorstellingen te maken die van begin tot eind in het teken staan van dans en pantomimeeen eeuwenoude theatervorm waarbij het verhaal wordt uitgebeeld met het lichaam. Vandaag de dag kennen we deze theatervorm onder de naam ‘mime’ of ‘mimespel’. . Tijdens de balletpantomimes worden emoties uitgebeeld met als gevolg dat het ballet een expressiever en dramatischer geheel wordt. Deze vorm leidt eind zeventiende eeuw tot een nieuw genre in ballet: het handelingsballet, ofwel het ballet d’action.

© ANP

De wereldbekende Franse mimespeler Marcel Marceau.

Het romantische ballet
De vernieuwingen die bij ballet worden ingevoerd, zoals het liften (tilwerk) en de aankleding van dansers, zorgen voor meer romantiek in de balletten. Toeschouwers kunnen in die tijd tijdens romantische balletten even ontsnappen aan de dagelijkse sleur in het leven. In de balletten wordt daarom veel gebruik gemaakt van fantasie met wezens zoals nimfen, boselfen en geesten. Toeschouwers kunnen zich verplaatsen in een andere gedaante en ‘wegdromen’ tijdens een romantische balletvoorstelling. Tegenwoordig staan romantische balletten bekend om een makkelijk te volgen verhaallijn waar de hele familie van kan genieten, en daarnaast de indrukwekkende ballettechniek van de dansers.

Wat zijn pointes (spitzen)?

Het romantische ballet wordt één van de hoogtepunten in de dansgeschiedenis. De meest spectaculaire vernieuwing in de negentiende eeuw is de uitvinding van spitzen. Door de sprookjesachtige onderwerpen van de balletten moet het eruitzien alsof danseressen kunnen vliegen, de bewegingen moeten sierlijk ogen en vooral: zo licht mogelijk. Dat wordt gedaan door te dansen op de punten van de tenen (sur les points) en de spitzen (pointes) worden geïntroduceerd. Een modern paar spitzen bestaat uit een lederen zool en een verharde tip gemaakt van papier-maché, jute en lagen stof. Deze voorkant van de spitzen, ook wel box genoemd, is een verhard blok met een afgevlakte punt. De buitenkant van de schoen is gemaakt van satijn of canvas en heeft (meestal) een lichtroze kleur.

"In die fabriek weten ze van alle klanten de voetvormen en de schoenmaten."

Een aantal eeuwen geleden zagen de spitzen er niet uit zoals we die nu kennen.  Ze bestonden slechts uit stof en een zooltje, zonder box (en dus zonder ondersteuning voor de tenen) en geen afgevlakte punt. Begin 1900 maakt ballerina Anna Pavlova haar eigen paar spitzen waarbij ze de punt afvlakt en haar tenen worden ondersteund.

Deel alinea

De eerste danseres die een heel ballet op spitzen danst is Marie Taglioni. Marie is geboren in Zweden en dochter van de Italiaanse choreograaf Filippo Taglioni en danseres Sophie Karsten. Onder een strak trainingsregime van haar vader begint Marie al op vroege leeftijd met dansen en door het feit dat haar vader de balletten choreografeert, kan Marie altijd een rol dansen en wordt ze opgemerkt. In 1832 maakt haar vader een speciaal ballet voor haar: La Sylphide, als eerbetoon voor haar danstalent. Dit is de eerste balletvoorstelling waarbij ze van begin tot eind op spitzen danst.

Wie is de beroemdste ballerina aller tijden?

Anna Pavlova wordt gezien als de beroemdste ballerina aller tijden. Op negenjarige leeftijd raakt ze besmet met het balletvirus nadat ze de originele productie van The Sleeping Beauty van de Franse choreograaf Marius Pepipa ziet. Hetzelfde jaar wordt ze geweigerd op de balletacademie wegens haar slanke, lange lichaam en jeugdige voorkomen. Een jaar later wordt ze toegelaten en in 1891 debuteert ze in een stuk van het Keizerlijk Russisch Ballet.

Anna Pavlova

Deel alinea

In de jaren daarop volgen vele hoofdrollen in verschillende balletten. De rol waarmee ze wereldberoemd wordt is die van ‘de stervende zwaan’ in Het Zwanenmeer. Deze solo is speciaal voor haar ontworpen en gezegd wordt dat zij dit stuk van drie minuten maar liefst vierduizend keer heeft uitgevoerd. Met haar fijne bewegingen en intense gezichtsuitdrukkingen weet Anna Pavlova de boodschap van het stuk, over de kwetsbaarheid en kostbaarheid van het leven, als geen ander over te brengen aan het publiek. Met slechts zeven jaar danservaring neemt Anna Pavlova al de grootste en moeilijkste rollen op zich. In 1906 promoveert ze dan ook tot Prima Ballerina: de belangrijkste danseres van een gezelschap die de hoofdrollen op zich neemt.

Anna Pavlova als stervende zwaan in een balletvoorstelling speciaal voor haar ontworpen: Het Zwanenmeer.

Welke beroemde balletten kennen we?

Sommige balletten zijn al eeuwenoud en door verschillende choreografen in een nieuw jasje gestoken, zoals Het Zwanenmeer, Giselle, The Sleeping Beauty, Romeo en Julia en Don Quichot. Nog altijd worden deze balletten uitgevoerd door verschillende balletgezelschappen over de hele wereld.

Het Zwanenmeer

De eerste versie van het ballet der balletten is vermoedelijk geschreven door Vladimir Begitsjev en Vasily Geltser. De première is op 4 maart 1877 in het Bolsjojtheater in Moskou. Het stuk flopt volledig. Choreografen Marius Petipa en Lev Ivanov nemen het stuk een aantal jaren later nogmaals onder handen en hun versie geldt sindsdien als de traditionele uitvoering. Het ballet is een sprookje dat gaat over prinses Odette. De kwaadaardige tovenaar Von Rothbart verandert haar en een aantal andere jonge vrouwen in zwanen. Enkel ‘s nachts krijgen Odette en de andere zwanen hun menselijke gedaante terug voor een aantal uren. De zwanen verblijven bij een meer waar de verschillende aktes zich afspelen. De wereldberoemde muziek is gecomponeerd door de Russische componist Pjotr Iljjtsj Tsaikovski ofwel: Peter Tsjaikovski.

Van origine een klassiek romantisch ballet en onder leiding van choreograaf Rudi van Dantzig uitgevoerd door Het Nationale Ballet in Het Muziektheater in Amsterdam.

Deel alinea

Giselle, ou les Wilis
Giselle gaat in première op 28 juni 1841 in de Parijse Opera. Giselle speelt zich af in een dorp aan de Rijn en vertelt het verhaal van een volksmeisje dat tot in de dood aan haar geliefde vasthoudt. In het stuk wordt het boerenmeisje Giselle verliefd op graaf Albrecht. Albrecht zweert haar eeuwige trouw toe maar boswachter Hilarion (ook verliefd op Giselle) komt erachter dat Albrecht uit een adellijke familie komt en verloofd is met een ander. Uiteindelijk sterft Giselle. Het verhaal kent vier hoofdpersonen: de boerendochter Giselle, haar zorgzame moeder, graaf Albrecht en Giselles aanbidder: de boswachter Hilarion. De oorspronkelijke choreografie is van Jean Coralli en Jules Perrot en de muziek is gecomponeerd door Adolphe.

The Sleeping Beauty
Op 15 januari 1890 gaat The Sleeping Beauty in première in het Russische Mariinskitheater in Sint-Petersburg. Het ballet is geschreven door Ivan Vsevolosjki, de choreografie is gemaakt door Marius Petipa waarbij Tsjaikovski wederom de muziek componeerde. The Sleeping Beauty vertelt het verhaal van prinses Aurora. Op haar zestiende prikt zij zich aan de spoel van een spinnenwiel, nadat een boze fee haar bij Aurora’s geboorte heeft vervloekt. De goede fee in het ballet weet te voorkomen dat de prinses sterft maar in plaats daarvan slaapt ze honderd jaar. Aurora wordt gewekt door de kus van een prins.

Romeo en Julia
William Shakespeare is de schrijver van Romeo en Julia. Het verhaal gaat over een onmogelijke liefde tussen twee leden van verschillende adellijke families: Juliet Capulet en Romeo Montague. Het oorspronkelijke verhaal is ontstaan uit hervertellingen van een verhaal van Masuccio Salernitano, Gianozza en Mariotto uit 1475. Het idee voor een balletvoorstelling komt van Sergei Radlov, destijds de artistiek directeur van het Kirov Ballet (nu het Mariinsky Ballet). Hij ontwikkelt rond 1934 het scenario samen met dramaturg Adrian Piotrovsky. Door politieke problemen in de jaren daarna wordt het balletstuk in de ijskast gelegd. Leonid Lavrovski redt het stuk en op 11 januari 1940 gaat het in première in het Bolsjojtheater in Moskou. Het wordt een groot succes en dat zorgt ervoor dat Lavrovski artistiek leider van het Bolsjoj wordt.

Don Quichot
Het ballet Don Quichot is oorspronkelijk gemaakt door choreograaf Marius Petipa en gebaseerd op een deel van het gelijknamige boek van de schrijver Miguel de Cervantes. Het ballet gaat over de edelman Don Quichot, een liefhebber van verhalen over ridders. Hij gedraagt zich als een held maar door zijn onhandige acties maakt hij zichzelf min of meer belachelijk. De allereerste versie van Don Quichot wordt opgevoerd in het Bolsjoj theater in Moskou in 1869.

Prima ballerina Alicia Alonso verloor op het hoogtepunt van haar danscarrière haar zicht. Ze stopte niet met dansen en zette door: tot haar 75e bleef ze dansen. Ook richtte ze Het Nationale Ballet van Cuba op. Dit gezelschap voert de balletvoorstelling Don Quichot op in Nederland.

In welke dansvormen komen invloeden van het klassiek ballet terug?

Het gecodeerde systeem (het gigantische boekwerk) waarin alle passen, posities en regeltjes zijn opgeschreven zodat iedereen het ballet op dezelfde manier uitvoert is door de jaren heen gebleven, althans: de basisposities voor de voeten en armen. Dat zijn de eerste tot en met de vijfde positie. Veel ballettermen beschikken nog steeds over een Franse naam zoals attitude, arabesque en nog honderden andere posities en bewegingen.

Arabesque

Deel alinea

Modern ballet
Tussen het klassieke ballet en moderne dans bevindt zich het moderne ballet dat is ontstaan na de opkomst van moderne dans in de jaren dertig. Het klassiek verandert en wordt neoromantisch en neoklassiek. De klassieke houdingen en posities worden nog wel gebruikt, maar de regels zijn veel minder streng. De bewegingsvrijheid, abstractie en expressie staan centraal.

In de jaren zeventig en tachtig maakt Het Nationale Ballet internationaal naam met hedendaagse choreografieën van de drie van’s: Rudi van Dantzig, Hans van Manen en Toer van Schayk. Internationaal worden ze ook wel aangeduid als de ‘Hollandse School’ en de drie huischoreografen van Het Nationale Ballet creëren samen choreografieën waarbij ze een modern gezicht en eigen identiteit geven aan Het Nationale Ballet. 

"Dans drukt dans uit en verder niets"

Hans van Manen

Moderne dans
Naast de vernieuwingen in het klassiek ballet gaat men ook op zoek naar andere bewegingsvormen. Daarbij hoort de opkomst van moderne dans en jazzballet.

© ANP

Dansgezelschap Introdans tijdens een voorstelling in Mexico Stad.

In moderne dans wordt gewerkt vanuit primitieve principes en het lichaam is daarbij het communicatiemiddel. Erg bekend onder moderne dansers is de ‘Grahamtechniek’. Deze techniek is ontwikkeld door Martha Graham, een Amerikaanse danseres, choreografe en grondlegster van de moderne dans.

Martha Graham

Er wordt hierbij gewerkt vanuit het ritme van de ademhaling, het centrum van het gevoel en het contact met de grond. Graham ziet de grond als ‘het landschap van de danser’. Daarnaast vormt de buik het centrum van het lichaam en gevoel. De basis van haar techniek bestaat uit het aanspannen en ontspannen van verschillende spieren, beter bekend als contraction en release.

Moderne dans in avondvullende voorstellingen: de specialiteit van het Scapino Ballet.

Jazzballet
Deze vorm van ballet ontwikkelt zich in Frankrijk en Amerika. Voortvloeiend uit het klassiek ballet gaan choreografen op zoek naar een eigen stijl en muziek. Onder jazzballet vallen veel andere dansstijlen: iedere choreograaf doet het zoals hij of zij dat wil. Daarbij worden elementen uit andere technieken en dansstijlen gebruikt en gecombineerd met authentieke jazzelementen. Opvallend bij jazzballet is de muziekkeuze. Deze hoeft niet langer klassiek te zijn maar is vaak ook geen jazz. Bij jazzballet worden alle muziekgenres gebruikt: van The Beatles tot Beyoncé.

Wat zijn de meest toonaangevende Nederlandse balletgezelschappen?

Het Nationale Ballet
Het Nationale Ballet is een professionele balletgezelschap, ontstaan in 1961 uit een fusie van het Amsterdams Ballet en het Nederlands Ballet. Ze geven voorstellingen in Nederland maar zijn ook vaak op tournee in het buitenland. De eerste acht jaren na de fusie is Sonia Gaskell artistiek directeur van Het Nationale Ballet. Haar opvolger Rudi van Dantzig blijft tot 1991 artistiek directeur waarna Wayne Eagling hem opvolgt tot 2003. Als laatste treedt Ted Brandsen aan: tot op heden artistiek directeur van Het Nationale Ballet.

Sonia Gaskell, een Nederlandse balletdanseres en choreografe van Joods-Russische afkomst.

Het Nationale Ballet staat bekend om het unieke repertoire: van klassieke negentiende-eeuwse sprookjesballetten tot moderne, experimentele choreografieën waarbij ze altijd uitgaan van de klassieke ballettechniek. Het Nationale Ballet bestaat uit tachtig dansers en 125 medewerkers: het grootste dansgezelschap van Nederland.

Deel alinea

Balletdanseres Michaela DePrince werd geboren in Sierra Leone, verloor beide ouders tijdens de burgeroorlog en werd als weeskind verwaarloosd en mishandeld vanwege haar huidziekte vitiligo. DePrince, die in haar carrière op veel vooroordelen is gestuit, vertelt dat haar huidskleur bij Het Nationale Ballet geen probleem is.

"Ik ben geen materiaal, maar ik ben wel een instrument"

Igone de Jongh, Eerste Soliste bij Het Nationale Ballet.

Het Scapino Ballet
Het Scapino Ballet uit Rotterdam is in 1945 opgericht door danseres Hans Snoek, speciaal voor de jeugd om “een glimlach te toveren op de door de oorlog bleek geworden kindergezichten," aldus Snoek zelf. Dit oudste moderne balletgezelschap van Nederland kenmerkt en onderscheidt zich van andere dansgezelschappen door avondvullende voorstellingen op (veelal) livemuziek. Ook beschikken ze over een heel ‘eigen’ karakter: een toegankelijk gezelschap dat letterlijk continu in beweging is, ook internationaal. Het gezelschap werkt veel samen met gastchoreografen en artiesten. Onder leiding van artistiek directeur Ed Wubbe zet het moderne dansgezelschap sinds 1993 hele diverse balletvoorstellingen neer. Meer over het Scapino Ballet lees je hier.

Choreograaf Ed Wubbe van het Scapino Ballet over de dansvoorstelling ‘Le Chat Noir’ met een ballet op chansons van o.a. Edith Piaf en Jacques Brel. Hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl!

Het Nederlands Dans Theater
Het Nederlands Dans Theater stamt uit 1959, is gehuisvest in Den Haag en staat onder leiding van artistiek directeur Paul Lightfoot. Een dansgezelschap met een enorm repertoire: ruim zeshonderd balletten. In seizoen 2016/2017 zetten zij een ongeëvenaard aantal balletten op de planken: zes programma’s en zeven wereldpremières. De dansers bij het NDT zijn verdeeld in twee groepen: NDT 1 met dansers in de leeftijd van 23 tot 42 en NDT 2 met dansers in de leeftijd van 16 tot 23 jaar. Beide gezelschappen boeken nationaal en internationaal grote successen en ze treden wereldwijd op met verschillende programma’s. Rudi van Dantzig en Hans van Manen dansten zelf ook bij het NDT voor ze begonnen met choreograferen.

"Het gaat om artistieke creatie, niet alleen om choreografie"

Paul Lightfoot, artistiek directeur van het Nederlands Dans Theater.

Introdans
In de jaren zeventig is het aantal dansgezelschappen in Nederland nog aardig te overzien: een tweetal grote gezelschappen (Het Nationale Ballet en het Nederlands Dans Theater) en het gezelschap speciaal opgericht voor de jeugd (Scapino Ballet). Wat er nog mist is een dansgezelschap in het oosten van het land. Danser en docent Ton Wiggers en theaterbureaueigenaar Hans Focking richten in Arnhem de balletwerkgroep Studio L.P. op, dat later de naam Introdans krijgt. Ze richten zich in eerste instantie vooral op de provincies Gelderland en Overijssel en willen een breed publiek bereiken. Begin jaren tachtig begint Introdans ook internationaal een naam op te bouwen, met choreografieën van onder andere Hans van Manen en Ed Wubbe. Tegenwoordig neemt Introdans een volwaardige plek in tussen de al langer bestaande dansgezelschappen.

Het Arnhemse gezelschap Introdans voert een dansvoorstelling op in Theatro Colon in Buenos Aires.

In het kort:

  • Tijdens de Renaissance zoeken welgestelden uit Frankrijk en Italië een nieuwe vorm van amusement: het hofballet ontstaat. Wanneer (dans)kunstenaars voor het eerst voorstellingen maken op basis van emoties ontstaat het handelingsballet. De balletten worden uitgeschreven en de ballettermen krijgen Franse namen.

  • Door vernieuwingen in ballet zoals het liftwerk, de aankleding en het dansen op spitzen, ontstaat het romantische ballet. Beroemde romantische balletten zijn onder andere: Giselle, The Sleeping Beauty, Romeo en Julia, Don Quichot en Het Zwanenmeer.

  • Het moderne ballet ontstaat na de opkomst van de moderne dans in de jaren 30. Bewegingsvrijheid, abstractie en expressie staan centraal. Bij moderne dans wordt veelal gewerkt vanuit primitieve principes. De 'Grahamtechniek' is daarbij wereldberoemd: er wordt gewerkt vanuit het ritme van de ademhaling.

  • Jazzballet ontwikkelt zich in Frankrijk en Amerika door choreografen die op zoek zijn naar een eigen stijl. Onder jazzballet vallen daardoor veel andere stijlen.

  • Nederland kent vier grote, toonaangevende dansgezelschappen die ook internationaal successen boeken: Het Nationale Ballet, Nederlands Dans Theater, Scapino Ballet en Introdans.

Deel dit venster