Is de vergrijzing een probleem?

10 minuten leestijd

© ANP

Is de vergrijzing een probleem?

Je leest nu

Is de vergrijzing een probleem?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 31
  • 18668

In Nederland hebben we te maken met zogeheten 'vergrijzing' - een groot probleem volgens velen, een zegen volgens anderen. Wat is waarheid, en wat is wijsheid?

Samengesteld door Gijs de Swarte

Wat is vergrijzing?

Vergrijzing komt er kortweg op neer dat het aandeel van de ouderen in de bevolking toeneemt, waardoor de gemiddelde leeftijd stijgt. Zo is in 1995 dertien procent van de Nederlandse bevolking vijfenzestig jaar of ouder. In 2016 is dat achttien procent. Die trend zet zich volgens alle recente berekeningen de komende decennia fors door. In 2040 zijn we volgens het Centraal Bureau voor de StatistiekHet Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), opgericht in 1899, levert de statistische informatie, de cijfers bij alles wat er in de samenleving speelt. Voorbeelden zijn de economische groei, consumentenprijzen en de inkomenssituatie van personen en huishoudens. Het CBS wordt bekostigd door de staat maar is een zelfstandige organisatie. met een kleine achttien miljoen Nederlanders en zal iets meer dan een kwart van de bevolking vijfenzestig jaar of ouder zijn.

Het verschilt overigens wel per streek en gemeente. Almere staat onderaan de ladder als het om vergrijzing gaat, omdat zich juist daar veel jonge gezinnen hebben gevestigd en vestigen. In de grote steden valt het ook nog wel mee. Ook daar zien we vergrijzing maar ligt het percentage vijfenzestigplussers doorgaans onder het bovengenoemde landelijk gemiddelde van achttien procent en zelfs onder de vijftien procent.

"Het aantal van de jongeren zal met de helft teruglopen, terwijl dat van de ouderen zal verdrievoudigen."

In Limburg, Zeeuws-Vlaanderen, Drenthe en de grensgebieden voltrekt het proces zich echter versneld en is al bijna een kwart van de inwoners rond de pensioengerechtigde leeftijd. Laren valt verder op als meest vergrijsde gemeente van Nederland. Daar is meer dan zestig procent van de bevolking boven de vijftig. De verklaring daarvoor is dat de huizen in die gemeente voor de jongere generatie onbetaalbaar zijn.

Het verschijnsel vergrijzing komt trouwens niet alleen voor in Nederland. Kijkend naar voorspellingen over de mondiale leeftijdsontwikkelingen in het verloop van deze eeuw, blijkt dat vrijwel alle landen er stevig mee te maken krijgen. Wat daarbij opvalt is dat het in de meeste gevallen langzamer gaat naarmate het land armer en de levensverwachting dus lager is. In 2050 zijn de bejaarden al flink op weg en in 2100 hebben ze - bij wijze van spreken - vrijwel de hele wereld 'overgenomen' op delen van Afrika, India en het westen van Zuid-Amerika na.

Deel alinea

Wat zijn de gevolgen van de babyboom?

Interessant is waardoor de bevolkingsopbouw zich zo ontwikkelt. Om te beginnen leidt de euforie over de bevrijding na de Tweede Wereldoorlog – en het daarop volgende groeiende vertrouwen in de toekomst – in veel westerse landen, en ook in Nederland, tot een geboortegolf. De grote hoeveelheid mensen die geboren wordt in de zogeheten 'babyboom' tussen 1945 en 1954, begint nu dus rap ouder te worden.

In de jaren zestig en zeventig zorgt de acceptatie en ruimere beschikbaarheid van anticonceptiemiddelen en de ontkerkelijking weer voor lagere geboortecijfers. Gevolg daarvan is dat, in combinatie met de babyboom, de balans in bevolkingsopbouw doorslaat naar de Nederlander op leeftijd. Extra vergrijzing dus. Maar dat babyboom-effect is wel tijdelijk en zal rond het jaar 2030, als de meeste mensen uit die naoorlogse periode zijn overleden, geen invloed meer hebben op de bevolkingsopbouw.

© ANP

Deel alinea

Hoe oud worden we?

Belangrijkste oorzaak van de vergrijzing, die ook op langere termijn een rol speelt, is de toegenomen levensverwachting. Nog niet zo heel lang geleden gooiden we vuil gewoon op straat en waren toiletten een luxe. De enorm verbeterde hygiëne heeft onder meer voor een gigantische afname van de zuigelingensterfte gezorgd. In delen van Nederland sterft midden achttiende eeuw maar liefst een op de drie pasgeborenen. En ook in het begin van de vorige eeuw heeft een mens nog steeds aanzienlijke kans te overlijden in het eerste levensjaar.

Sinds die tijd zijn we veel beter gaan leven. We wonen en eten beter, we bewegen meer, we werken verstandiger en de geneeskunde heeft indrukwekkende sprongen vooruit gemaakt, waardoor we aan veel minder kwalen overlijden. Vrouwen worden drie tot vier jaar ouder dan mannen, maar we worden allemaal steeds ouder. In de jaren vijftig is een man of vrouw blij met een leeftijd achterin de zeventig. Tegenwoordig is vijfentachtig jaar als sterfleeftijd niet bijzonder meer en is de kans om honderd te worden in Nederland de laatste zestig jaar maar liefst verzesvoudigd.

© ANP

Hoe oud iemand wordt, hangt af van genen en ook sterk van ongezonde gewoonten als roken en veel drinken. Maar ook geboorteplek en leefgebied spelen een grote rol. Zuid-Europa en vooral Spanje en Italië doen het wat dat betreft het beste in Europa. Spaanse en Italiaanse baby's hebben de hoogste levensverwachting in de EU. Letland en Litouwen doen het slecht. Wie daar geboren is, kan zomaar tien jaar eerder doodgaan dan in de zuidelijk gelegen landen het geval zou zijn. Nederland zit wat levensverwachting betreft altijd zo'n beetje tegen de top aan. De oudste mensen in Nederland bereiken een leeftijd van rond de 110 jaar.

Mondiaal worden ondertussen ook mooie leeftijdsrecords neergezet. De berichtgeving daarover is altijd wat schimmig, mede omdat de geboorteregistratie en het geheugen van de kandidaten niet altijd even goed is, maar vooralsnog staat het record 'oudste vrouw ter wereld' op naam van de Franse Jeanne Calment. Zij werd 122 jaar en overleed in 1997. Het record van de oudste mens ter wereld staat sinds kort op naam van een man: Joao Coelho de Souza. Hij zou geboren zijn op tien maart 1884, wat betekent dat hij de indrukwekkende leeftijd van 132 jaar heeft bereikt. Coelho de Souza wordt in een Braziliaans dorpje 'ontdekt' door een ambtenaar die maar eens gaat kijken of de man nog wel echt bestaat en dus ook nog echt recht op pensioen heeft.

Deel alinea

Wie betaalt de vergrijzing?

Dat de vergrijzing gevolgen heeft voor ons allemaal, grijs of niet, is onmiskenbaar. De vraag 'Wie moet dat allemaal betalen?' laat volgens goed Nederlands gebruik, in betogen en discussies over het onderwerp, nooit lang op zich wachten. In Nederland werken we met een zogeheten omslagstelsel. Daarbij worden de uitkeringen betaald door de werkenden van dat moment. Wanneer door de vergrijzing het aantal mensen met een uitkering stijgt en het aantal werkenden daalt, ontstaat er dus een situatie waarin werkenden steeds meer premie moeten afdragen. Daarbij komt dat ouderen extra voorzieningen nodig hebben, zoals bejaardenwoningen en zorg op allerlei gebied.

"De groep werkenden wordt kleiner en kleiner. Pensioenexperts raden de jongeren van nu al aan te emigreren om zo de stijgende lastendruk te ontlopen."

Ook die kosten komen deels ten laste van de maatschappij. Het is een onderwerp waarbij bewindslieden in actualiteitenprogramma's tegelijkertijd zorgelijk kijken en vastberaden spreken. Een ook al niet zo vrolijke, maar wel gangbare prognose is verder dat de jongere werkenden, die de lasten moeten dragen, dus minder te besteden zullen hebben en dat dat de economische groei zal remmen. De generatie die het allemaal moet betalen zal waarschijnlijk geneigd zijn het aantal kinderen te beperken. Daardoor zal de trend – veel ouderen, weinig jongeren – op langere termijn ook nog eens doorzetten. Dat laatste fenomeen wordt wel met de term 'demografische fuik' of 'demografische val' aangeduid.

Deel alinea

Waarom krijgen babyboomers kritiek?

Het is een feit dat de nieuwe generatie, in elke sociale klasse, minder collectieve voorzieningen heeft (van onderwijs tot pensioen en van zorg tot sociale zekerheid) dan de generatie die net met pensioen is gegaan of gaat. Ook is het zo dat die nieuwe generatie meebetaalt aan bijvoorbeeld het pensioen van de ouderen. Pensioen dat voor hen minder zeker is en dat ze – als het te zijner tijd nog bestaat – pas op latere leeftijd zullen krijgen.

Twee journalisten zijn het 'gegraai' van de babyboomgeneratie zat en presenteren een anti-babyboompamflet in boekvorm.

Babyboomers vormen kortom de rijkste generatie, de generatie waarvan de bijdrage en het gebruik van het collectieve geld het meest in disbalans is. Maar het is onzin dat daar voorbedachte rade en schuld een rol bij zouden spelen, hetgeen in het publieke debat, al dan niet ludiek bedoeld, wel wordt aangedragen.

Deel alinea

Cabaretier Javier Guzman rekent af met de verwijten die zijn generatie van de babyboomers krijgt: "Wij doen écht wel ons best. Wij blowen ook."

Zitten er voordelen aan de vergrijzing?

Kortom, de vergrijzing is een groot probleem en – zo klinkt het, al dan niet met een knipoog – de ouderen hebben er zelf het minste last van en het meest schuld aan. Maar lang niet iedereen is zo negatief. Een mooi argument, aangedragen door het kamp met een vrolijker kijk op de zaak, is dat ouderen meer besteden aan goede doelen. Daarmee leveren ze een substantiële positieve bijdrage aan de maatschappij. Nederlandse huishoudens besteden zo'n drie miljard euro per jaar aan collectes, donaties en contributies. Dat bedrag is in tien jaar tijd met ruim één miljard toegenomen en die trend zal zich met dank aan de ouderen voorzetten.

Minister-president Mark Rutte merkte recent ook al op dat we juist gezegend zijn "met zoveel kennis en ervaring". De Sociaal Economische RaadDe meest in het oog vallende taak van de SER is de advisering van regering en parlement over het te voeren sociaaleconomisch beleid. Bij sociaaleconomische vraagstukken wegen de adviezen van de SER zwaar, zeker wanneer de verschillende geledingen (werkgevers, werknemers, kroonleden) een eensluidend advies uitbrengen. De drie doelstellingen van de SER zijn: een evenwichtige economische groei, passend binnen het streven naar duurzame ontwikkeling; een zo groot mogelijke arbeidsparticipatie; een redelijke inkomensverdeling. , die de regering adviseert over het te voeren sociaaleconomisch beleid, benadrukt bij herhaling het positieve effect van ouderen die maatschappelijk participeren en een actieve bijdrage leveren aan de samenleving. De vergrijzing wordt door adviseurs van de regering ook wel omschreven als juist iets om trots op te zijn, als kenmerk van vooruitgang en een "succesverhaal van emancipatie, innovatie en keuzevrijheid".

In het sterk vergrijzende en krimpende Delfzijl probeert Foppe de Jong geld te verdienen aan ouderen.

"Krasse knarren" bieden juist veel kansen in vrijwel alle sectoren, zegt ook Wim Boonstra in het Algemeen Dagblad. Hij is bijzonder hoogleraar economische en monetaire politiek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en belicht bij voorkeur de positieve kant van de zaak. Ouderen zijn overwegend welvarend en hebben bovengemiddeld veel geld over voor comfort en gemak. Vijfenzestigplussers zijn volgens hem "de dieselmotor van de Nederlandse economie". Boonstra spreekt dan ook liever over "verzilvering" in plaats van vergrijzing.

De forever young-generatie is ook een mooie term, gebruikt door economisch demograaf Leo van Wissen en verwijzend naar een wereldhit van Bob Dylan. Ook Van Wissen wil de vijfenzestigplusser in het geheel niet zien als last. De bejaarde van nu is die van vroeger niet. Hij of zij is mobiel te bereiken, is online, consumeert, maakt deel uit van de maatschappij. Van Wissen ziet het wat negatieve beeld over babyboomers en ouderen dan ook al weer veranderen, zo stelt hij in het orgaan van de Groningse Universiteit. Ze hebben, voorspelt hij, in de jaren zestig en zeventig nogal wat meegemaakt aan maatschappelijke veranderingen. Ze lieten toen van zich horen en laten zich ook nu niet wegzetten als hulpbehoevende profiteurs. Tijd ook volgens Van Wissen om de "grauwe term" vergrijzing af te schaffen. Iets als "langer leven" zou beter zijn.

Deel alinea

Kunnen we de gevolgen van de vergrijzing aan?

Aan mogelijke oplossingen en maatregelen geen gebrek. Waarbij opgemerkt moet worden dat wat de ene politicus of wetenschapper als een prima plan ziet, door anderen niet zelden als onwerkbaar of zelfs immoreel wordt beoordeeld. Het is een behoorlijk verhitte en voortgaande discussie.

Eén impopulaire maar door weinigen bestreden maatregel is de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Sinds 2013 gaat die leeftijd in stappen omhoog tot zesenzestig jaar in 2018 en 67 jaar in 2022. Wat daarna gebeurt ligt nog open maar een verdere verhoging is niet uitgesloten. Gevolg is dat mensen langer moeten doorwerken en dus langer meebetalen aan de AOW. Dat bespaart geld, helpt de AOW-regeling betaalbaar te houden en is volgens de meeste partijen onvermijdelijk.

Vergrijzing gaat samen met stijgende zorgkosten. Minister Edith Schippers: "We moeten er echt voor zorgen dat iedere euro premie die we meer betalen, meer zorg oplevert."

Andere oplossingen zijn er op gericht het aantal werkenden te vergroten. Investeren in onderwijs hoort daarbij, betere arbeidsperspectieven voor allochtonen en betere kinderopvang zodat beide ouders kunnen werken. En soms komt er een mooi praktisch idee voorbij zoals nieuwbouw meteen al klaarmaken voor oudere bewoners. Dit omdat het aanpassen op een later moment veel kostbaarder is.

Deel alinea

Veel van de voorgestelde maatregelen komen neer op schuiven met geld; verhogen van belastingen, korten op pensioenen of pensioengelden anders beleggen. Minister Schippers van Volksgezondheid, Welzijn en Sport pleit voor "betere zorg die minder kost" en draagt daar regelmatig volgens haar besparende en efficiëntieverhogende maatregelen voor aan. Voorbeeld daarvan is het idee om ouderenzorg "met behulp van sociale netwerken" vooral thuis te organiseren en niet in "dure instellingen". Het verder verhogen van het eigen risico is volgens de minister ook een reële optie.

Van belang zijn de akkoorden die ze heeft gesloten waarin zorgverzekeraars, ziekenhuizen en artsen- en patiëntenorganisaties zich verplichten om de groei van de uitgaven te beperken. Medelijden is natuurlijk overdreven maar haar taak, en die van haar voorgangers op het Ministerie van Volksgezondheid, wordt wel als sisyfusarbeid omschreven, vergelijkbaar met de Griekse mythologische figuur die in de onderwereld voor straf een rotsblok tegen een berg omhoog moest duwen. Telkens als hij bijna boven was, rolde de rots weer naar beneden en kon hij opnieuw beginnen.

Het antwoord op vergrijzing? "Meer jonge mensen krijgen," zegt econome Frederieke Megger. "Je kan als overheid zeggen: 'We maken de kinderopvang iets goedkoper.'"

Wat opvalt in de discussie over vergrijzing is dat het altijd deels koffiedik kijken is. De statistische prognoses, en daarmee de ideeën over de gevolgen van en oplossingen voor de vergrijzing, moeten met enige regelmaat worden bijgesteld. Vast staat in elk geval dat we ouder worden en dat er steeds meer ouderen zullen zijn. Dat is uit elke grafiek af te leiden. Vast staat ook dat letterlijk elke autoriteit het als een groot maar oplosbaar probleem ziet. En, hoe je het ook went of keert, we leven langer en dat willen we ook. In de visie van straatdichteres Loesje: "De collectieve levenswijsheid wordt groter dan ooit."

In het kort:

  • Vergrijzing komt er kortweg op neer dat het aandeel van de ouderen in de bevolking toeneemt, waardoor de gemiddelde leeftijd stijgt.

  • De euforie over de bevrijding en het optimisme na de Tweede Wereldoorlog leiden tot een geboortegolf, de zogeheten 'babyboom'.

  • Gevolg is dat, tezamen met de ontkerkelijking en opkomst van anticonceptie, de balans nu doorslaat naar de Nederlander op leeftijd.

  • Belangrijkste oorzaak van de vergrijzing, die ook op langere termijn een rol speelt, is de toegenomen levensverwachting.

  • In Nederland werken we met een zogeheten omslagstelsel. Daarbij worden uitkeringen betaald door de werkenden van dat moment.

  • De generatie die de vergrijzing moet betalen zal mogelijk het aantal kinderen beperken, waardoor de trend doorzet ('demografische val').

  • De gevolgen van de vergrijzing worden onder andere bestreden met de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd.

  • Andere oplossingen richten zich op het aantal werkenden vergroten, betere arbeidsperspectieven voor allochtonen en betere kinderopvang zodat beide ouders kunnen werken.

Deel dit venster