Wat is populisme?

15 minuten leestijd

© ANP

Wat is populisme?

Buitenland

Je leest nu

Wat is populisme?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 32
  • 22273

Populisten claimen namens het volk te spreken en zetten zich af tegen 'de elite'. Tot zover kan iedereen het eens zijn over deze politieke stijl. Toch is er veel onenigheid over welke politici populisten zijn, en welke verkiezingen wel door populisten zijn gewonnen en welke niet. Daarom: het populisme onder de loep, te beginnen bij de Bijbel.

Samengesteld door Leonard Ornstein

thumbnail

Wat betekent populisme nou precies?

Wat is het oudste voorbeeld van populisme?

Populisme is van alle tijden. Eind 2016 wijdt Jeroen Pauw een hele uitzending aan het fenomeen populisme. Voormalig PvdA-leider Wouter spreekt een uur lang over populisme in de politiek (Bos: “We zijn elke keer verrast, maar het populisme zou weleens bij ons politieke landschap kunnen horen”) en laat fragmenten zien van populistische politici. Over de magie van Wilders en de fouten die traditionele politici maken in hun omgang met populistische politici. Vertrouwen is een woord dat vaak valt als het over populisme gaat: de populistische kiezer voelt zich onbegrepen en miskend. Burgers vertrouwen de machthebbers die er al jaren zitten niet meer. Ze kijken met wantrouwen naar de toekomst. Grenzen vallen weg, de globaliseringEen toenemend proces van economische, culturele en politieke integratie op mondiaal niveau. Door de openstelling van grenzen tussen landen, kunnen goederen en diensten zich gemakkelijker verplaatsen. is niet alleen maar een juichverhaal en de vrees die veel mensen hebben, is dat hun banen worden ‘ingepikt’ door mensen uit andere EU-landen die voor minder geld hetzelfde werk willen (of moeten) doen en de angst dat hun werk ‘geoutsourced’ wordt naar een lage lonen-land. Dit alles zorgt voor onrust in de samenleving.

Oud-politicus Wouter Bos.

Oud-politicus Bos signaleert “een constante onderschatting van populistische politici door traditionele politici”. Hij heeft dat aan den lijve meegemaakt: Bos is de man die PvdA-leider Ad Melkert opvolgt in 2002, nadat die zijn Waterloo vindtDe PvdA lijdt een grote nederlaag bij de verkiezingen van 2002, mede omdat Melkert geen antwoord heeft op het populisme van LPF-leider Fortuyn en hem overduidelijk minacht. De kiezer straft die regenteske houding genadeloos af en de PvdA gaat terug van 45 naar 22 zetels. Melkert treedt meteen na de verkiezingsuitslag af en Wouter Bos neemt het stokje over. in de persoon van Pim Fortuyn. In een interessante uitzending analyseert Bos wat populisme in de praktijk betekent. Voor hem is het de leider die het volk laat bepalen welke kant het op moet gaan, die zelf geen verantwoordelijkheid neemt, maar ‘de volkswil’ uitvoert. Bos neemt de Bijbel als uitgangspunt, waar ook al een huiveringwekkend voorbeeld van populisme in zit: de Romeinse stadhouder Pontius Pilatus die letterlijk ‘zijn handen wast in onschuld’Dit is de passage uit de Bijbel, waarin het fragment staat waarin de Romeinse heerser zijn handen in een kom wast en waar dus de uitdrukking ‘je handen wassen in onschuld’ vandaan komt: “Toen Pilatus inzag dat zijn tussenkomst nergens toe leidde, dat het er integendeel naar uit zag dat men in opstand zou komen, liet hij water brengen, waste ten overstaan van de menigte zijn handen en zei: ‘Ik ben onschuldig aan de dood van deze man. Zie het zelf maar op te lossen” (uit het Evangelie van Mattheüs (27:24).  en het volk laat kiezen tussen Barabbas (een dief) en Jezus. Wie is er schuldig? De woedende menigte scandeert wie moet worden vrijgelaten en wie moet worden gekruisigd. Pilatus volgt klakkeloos de volkswil op en Jezus sterft de kruisdood. Een fragment uit een Nederlandse Passion of the Christ, van de EO:

"Want wassen wij niet uiteindelijk allemaal onze handen het liefst in onschuld?"

In Nederland had je in het verleden de Amsterdamse zwerver Hadjememaar, boer Koekoek en Janmaat die te boek staan als populistische politici. Maar een groots verleden op het gebied van populisme heeft Nederland niet. “Populisme is een dunne ideologie met een dunne traditie in Nederland,” constateren Paul Lucardie en Gerrit Voerman dan ook in Populisten in de Polder.

De Amerikaanse president Donald Trump is het bekendste voorbeeld van een hedendaags populistisch leider. Gedurende zijn verkiezingscampagne legt hij aan zijn volgers voor wat er moet gebeuren met zijn tegenstander Hillary Clinton, nadat uit FBI-onderzoek blijkt dat Clinton haar privé-mailserver heeft gebruikt toen ze minister van Buitenlandse Zaken was. De woedende menigte uit de Bijbel komt weer in gedachten als je je de beelden voor de geest haalt van opgehitste, woedende Trump-aanhangers die ‘Lock her up, lock her up’  brullen, nadat Trump aan ze heeft gevraagd wat er met haar moet gebeuren…

Debat tussen presidentskandidaten Donald Trump en Hillary Clinton (2016).

Populisten als Trump weten precies hoe ze mensen die teleurgesteld zijn in de politiek, die vinden dat zij aan de zijlijn van de maatschappij staan, een stem geven. Zoals D66-leider Alexander Pechtold voor zijn boek Henk, Ingrid en Alexander spreekt met PVV-kiezers om te begrijpen wat hen beweegt, zo doet filmmaker Michael Moore dat met Trumpstemmers voor zijn documentaire Trumpland. In Trumpland zit een fragment waarin Moore uitlegt waarom teleurgestelde kiezers zich wenden tot Trump. De reden klinkt zo simpel: omdat hij praat met de mensen die het zwaar hebben en hen lijkt hen te begrijpen. Moore: “Trump is de menselijke Molotovcocktail waar ze op gewacht hebben”.

Een fragment uit de documentaire. De hele aflevering zien? Kijk op pauw.vara.nl

Hebben de populisten gewonnen?

De geest van het populisme en ook van Pim Fortuyn zweefde boven de laatste verkiezingen. De gevestigde partijen zijn beducht geraakt voor het populisme, vanwege de aantrekkingskracht die het kan uitoefenen op mensen uit alle hoeken van de samenleving. Politici anno 2017 laten zich niet meer verrassen, zoals in 2002 gebeurde toen Pim Fortuyn pijlsnel opkwam en bijna alle politici met de mond vol tanden stonden. De VVD (33) en de PVV (20) zijn de twee grootste partijen van Nederland geworden. Ja, het populisme heeft gewonnen. Dat kun je stellen als de twee grootste partijen, beide dankzij hun eigen wijze van populisme, the hearts and minds van een groot deel van het Nederlandse electoraat hebben veroverd.

© ANP

Geert Wilders en Mark Rutte tijdens het Tweede Kamerdebat over de verkiezingsuitslag.

De VVD heeft een eigen vorm van populisme gecreëerd. De liberale partij maakt niet meer de fout van de vorige verkiezingen door met grote beloftes te schermen (“Geen cent meer naar Griekenland’” en “Iedereen krijgt er 1000 euro bij”), maar heeft het wel voortdurend over identiteit en moraal. In zijn ‘Brief aan alle Nederlanders’ vraagt VVD-leider (en minister-president) Mark Rutte zich af wat normaal is in Nederland. “Laten we ervoor strijden dat we ons thuis blijven voelen in ons mooie land. Laten we duidelijk blijven maken wat hier normaal is en wat niet.” Een PVV-thema vertaald in PVV-light-taal. ‘Doe normaal’, is ook de VVD-leus in de verkiezingen, waar ook het oer-Hollandse spreekwoord ‘Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’ in doorklinkt. Daarnaast is het een knipoog naar de venijnige ‘Doe normaal’-woordenwisseling die VVD-leider Mark Rutte en PVV-voorman Geert Wilders hadden tijdens de Algemene Beschouwingen van 2011.

"Het is ook een avond waarbij Nederland 'ho' heeft gezegd tegen het verkeerde soort populisme."

Mark Rutte

Het is Ruttes antwoord op het PVV-populisme, net als zijn onparlementaire antwoord aan migranten die niet willen integreren: “Pleur op!” In zijn overwinningstoespraak op 17 maart aan de VVD-aanhang zegt Rutte dat het ‘botte populisme’ verloren heeft. Het ‘verkeerd soort populisme’, noemt Rutte het ook, wat dat ook moge zijn. In Ruttes optiek is dat het populisme van Wilders, want de vrees was lang dat Wilders’ PVV de verkiezingen zou winnen en de grootste partij van Nederland zou worden. Dat is niet gebeurd, maar het populisme heeft wel degelijk een overwinning geboekt.

Rutte spreekt van het 'verkeerde soort populisme'.

Ook andere winnende partijen gebruiken dit instrument namelijk gretig. CDA-leider Sybrand Buma bijvoorbeeld oppert dat schoolkinderen weer elke morgen staand het Wilhelmus zouden moeten zingen in de klas (lang leve de Nederlandse identiteit) en is hij net als Wilders fel gekant tegen Nederlanders met twee paspoorten. En dus stelt uitgerekend de voorman van de koningsgezinde partij bij uitstek dat koningin Maxima haar Argentijnse paspoort zou moeten afstaan.

Sybrand Buma vindt van wel.

Historicus Maarten van Rossem schrijft in de nacht na de verkiezingen voor zijn eigen blad Maarten een scherpe analyse over de uitslag. “Het feest van de democratie was de afgelopen maanden in Nederland een pijnlijke vertoning, die vooral liet zien hoezeer de populistische schimmel het hele politieke bestel en een aanzienlijk deel van de partijen heeft aangetast. De verkiezingen gingen vrijwel permanent over de politicus die vooral afwezig was: Geert Wilders.”

Wat is een populist?

Populisme is een verzamelnaam voor politieke bewegingen die zich afzetten tegen de gevestigde orde. Kiezers voelen zich vooral aangetrokken tot het saamhorigheidsgevoel en de leider van een populistische groepering. Wat een populist werkelijk onderscheidt van andere politici is diens claim dat hij, en alleen hij, het echte volk vertegenwoordigt, stelt politiek denker Jan-Werner Müller in zijn boek Wat is populisme? Een populist staat zogenaamd in dienst van het volk: hij is de uitvoerder van de authentieke volkswil. Leiders als Donald Trump (de VS) en Recep Erdogan (Turkije) legitimeren hun denken en handelen met de redenering dat dit is wat “het volk” wil. Daarom minachten ze ook instituties die de checks and balances in een democratie in stand houden en die een normerende en controlerende functie hebben, zoals rechters en journalisten. Populisten versimpelen de waarheid, want zij hebben er geen belang bij om hun kiezers te vertellen hoe gecompliceerd en niet-eenduidig zaken soms in elkaar zitten. De genuanceerde werkelijkheid of de weerbarstige praktijk is niet besteed aan populisten. Juist het overzichtelijke wereldbeeld maakt hen zo aantrekkelijk voor kiezers.

Populisme kan een gevaar vormen voor democratie. Müller stelt: “De populistische logica impliceert ook dat wie de populistische partijen niet steunt, niet echt behoort tot het volk – dat steeds als rechtschapen en moreel zuiver wordt voorgesteld.” Kortom: wie niet voor ons is, is tegen ons. Vijand van het volk zijn de gevestigde machthebbers, de 'corrupte elites'.

Protesten van het Amerikaanse volk tegen uitslag van de verkiezingen in 2016. Niet het gehele volk voelt zich vertegenwoordigd door Donald Trump.

Ook Volkskrantjournalist Hans Wansink onderschrijft die uitleg van populisme in zijn boek De populistische revolutie: “De centrale beweging van elke populistische beweging luidt: ‘De politiek is van ons, het soevereine volk heeft het recht op directe zeggenschap over ons beleid. Maar we worden van de macht uitgesloten door corrupte politici en een niet-representatieve elite die onze belangen verraadt, onze opvattingen negeert en ons met minachting bejegent.”

In het boek Populisten in de Polder voeren Paul Lucardie en Gerrit Voerman 1969 aan als beginpunt van het wetenschappelijk denken over populisme. Toen verscheen een bundel over dit onderwerp geschreven door de politicoloog Ghita Ionesco en de socioloog Ernest Gellner. Populisme hoeft niet alleen maar negatief te zijn, betogen zij. “Het populisme signaleert problemen, agendeert issues, repareert representativiteit, houdt een “ontwortelde” elite bij de les, corrigeert een “autistisch” politiek-bestuurlijk systeem en herstelt democratische legitimiteit”.

Wie raapt de gefrustreerde kiezer op?

Wouter Bos stelt in Pauw de terechte vraag: “Wie raapt de gefrustreerde kiezer op?” Kiezers willen weer greep krijgen op hun toekomst. Een recent Nederlands voorbeeld van onbegrepen burgers versus bestuurlijke elite is de woede van het piepkleine Drentse dorp Oranje tegen de komst van 1400 asielzoekers. In 2015 kloppen onverwacht veel asielzoekers aan in Nederland vanwege de burgeroorlog in Syrië. Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie Klaas Dijkhoff (VVD) besluit om over de hoofden van de inwoners heen met de bestuurders van het dorpje te regelen dat er 1400 asielzoekers gehuisvest gaan worden.

Asielzoekers in het dorpje Oranje in Drenthe

De bewoners horen pas kort tevoren van deze afspraak. Er is vooraf geen inspraak georganiseerd. De inwoners zijn woedend op de arrogante bestuurders die eigenhandig zo’n groot besluit nemen. “Dijkhoff verraadt Oranje”, twittert Geert Wilders onmiddellijk. Na de inderhaast belegde inspraakavond komt Dijkhoff langs om uitleg te geven. Als hij wegrijdt wordt zijn auto belaagd, een vrouw valt voor zijn wielen. Ze wordt snel weggetrokken voor Dijkhoffs chauffeur doorrijdt. Het is het beeld van het volk in protest tegen de elite.

"We moeten nou denk ik maar eens een statement maken."

Het aantal te huisvesten asielzoekers wordt na alle protesten verlaagd naar zevenhonderd. Een effectief protest, maar wel fnuikend voor de beeldvorming. Het zal bij veel mensen het beeld versterken dat er niet naar hen geluisterd wordt. Precies het sentiment waar populisten op inspelen.

Waarom worden populisten wél vertrouwd?

Waar veel politici meel in de mond hebben omdat zij niet te concrete toezeggingen willen doen of zich te zwart-wit willen uitspreken, bezigen populisten met gemak grote woorden of doen al even grote beloftes. Denk aan Trump die belooft dat hij een grote muur om de VS gaat bouwen en Mexico laat opdraaien voor de kosten. Of die plompverloren belooft om “alle moslimimmigranten” te weren uit de VS.

Een ander voorbeeld van een populistisch leider is Recep Tayyip Erdogan in Turkije. In een toespraak op 8 augustus 2016 laat hij zijn volk bepalen of ze doodstraf weer willen invoeren. Zelf trekt hij zo zijn handen af van de verantwoordelijkheid voor de beslissing.

Net als Pontius Pilatus wast Erdogan zijn handen in onschuld. De hele aflevering zien? Kijk op pauw.vara.nl

Populisten komen weg met niet-nagekomen beloftes of woorden die later grootspraak bleken. Het gaat om vertrouwen, veel minder om waarheid en of ‘de feiten kloppen’. In een interview over (on)veiligheid zet de Amerikaanse politicus Newt Gingrich FBI-cijfers weg als ‘niet relevant’ voor de discussie, en de journaliste (die volhardend blijft doorvragen) als een vervelende zeurpiet. Het gaat om het gevoel van veiligheid dat de burger heeft, betoogt Gingrich, niet de daadwerkelijke situatie of de onafhankelijke cijfers. Factfree politics bedrijven heet dat, alternatieve feiten presenteren als ‘de waarheid’. Objectieve informatie wordt verdacht gemaakt.

De hele aflevering zien? Kijk op pauw.vara.nl

Politici van de ‘gevestigde orde’ worden juist niet meer vertrouwd. Een grote groep mensen vindt dat hun problemen niet begrepen worden, hun zorgen niet gehoord, hun angsten weggelachen of weg-gerelativeerd.

Een voorbeeld hiervan is de uitkomst van het Oekraïne-referendum in Nederland. De meerderheid stemde tegen het associatieverdrag met Oekraïne, maar toch wordt de uitkomst niet overgenomen door het kabinet. Het wordt gezien als een protestreferendum. Het niet gehoor geven aan de uitkomst van het referendum geeft veel mensen het gevoel dat ze geen invloed hebben op de besluitvorming, op hun toekomst. 'Ze' beslissen het toch wel.

Jan Roos vertrekt in een roze limousine met 440.000 handtekeningen op zak naar de kiesraad om het verzoek voor het Oekraïne-referendum in te dienen.

Bij de Brexit loopt het anders af. Het vertrek van Groot-Brittannië uit de EU is het gevolg van een populistische campagne met Nigel Farage als groot animator. Economen en andere experts kunnen het Britse volk honderd keer vertellen dat uittreding slecht zal zijn voor de Britse economie, maar de Britten zien het referendum als hun gelegenheid hun onvrede over de elite tot uitdrukking te brengen. Zij willen een daad stellen tegen de grote macht van de EU en de toestroom van arbeidsmigranten, en grijpen hun kans.

"Deze omgangsvormen kenden ze nog niet in Brussel."

Zijn populisten altijd rechts?

Nee! Populisme is niet iets waar ‘rechts’ het patent op heeft. Een ‘links’ politicus als de Amerikaanse Democraat Bernie Sanders is ook een populist. Wouter Bos laat in de uitzending van Pauw achter elkaar gemonteerd beelden van Trump en Sanders zien en dan valt de gelijkenis op: dezelfde retoriek, stelligheid, grote woorden en versimpeling van de werkelijkheid. Beiden maken ook veel indruk op hun aanhang en hebben een idoolachtige status.

"Als je de verhalen van Trump en Sanders met elkaar vergelijkt, dan zie je dat die ook in een heleboel opzichten over dezelfde thema’s gaan, dezelfde boosheid uitstralen, en dus ook dezelfde kiezers aantrekken." De hele aflevering zien? Kijk op pauw.vara.nl

Dit kun je ook op Nederland betrekken. Bij de SP en de PVV zijn ook overlappende standpunten en overlappende kiezers. In de Algemene Beschouwingen van 2015 zegt Wilders rechtstreeks tegen Roemer dat hij mails van SP-kiezers krijgt die hem schrijven dat ze niet de “testosteronbommen” (asielzoekers) in hun dorp willen en waar de SP mee bezig is om dit toe te staan? “Meneer Roemer, wat doet u nu?”, zegt Wilders. “U laat uw eigen kiezers in de steek”.

De hele aflevering zien? Kijk op pauw.vara.nl

Een populist kan ook een politiek programma hebben dat een mengelmoes is van typisch linke en typisch rechtse thema’s en standpunten. Fortuyn was zowel links en rechts. Zijn kiezers waren veelal teleurgestelde PvdA’ers. Ook de PVV heeft een deel van zijn zetels te danken aan teleurgestelde SP-kiezers.

Welke Nederlandse politici met populistische trekjes zijn er?

Aangezien er een venster aan de PVV en Geert Wilders is gewijd, laten we hem even buiten beschouwing.

Een politicus die zeker populistische trekjes heeft is 50-Plus-lijsttrekker Henk Krol. Hij voelt goed aan wat oudere kiezers belangrijk vinden en stelt het voor alsof hij in dienst staat van de oudere kiezer. Hij komt in de verkiezingscampagne van 2017 vaak in het nieuws door zijn gegoochel met cijfers, en zijn woede als hij daarover kritische vragen van journalisten krijgt. Zijn berekeningen over de kosten van de verlaging van de AOW-leeftijd naar 65 jaar, wordt inzet van een aantal stekelige debatten tussen Krol en journalisten.

Met het gegoochel van cijfers probeert hij de verlaging van de AOW-leeftijd te verantwoorden.

Wie ook als een politicus met populistische kenmerken beschouwd kan worden, is ex-VVD-politica en oud-minister van Veiligheid en Integratie Rita Verdonk. Zij vertrok uit de VVD om haar eigen partij op te richten: Trots op Nederland. Verdonk is een van de eersten die tien jaar geleden al verkondigde trots op het Sinterklaasfeest en tegen een verandering van het uiterlijk van Zwarte Piet te zijn.

En met de man wiens geest over deze verkiezingen zweefde, Pim Fortuyn, eindigt ook dit venster over populisme. Over of Fortuyn een populist was, zijn de meningen verdeeld. Een veel geciteerde uitspraak van hem is: “Ik zeg wat ik denk en ik doe wat ik zeg”. Hiermee zei Fortuyn dat hij niet met meel in de mond zal praten, zoals de zo door hem verfoeide paarse politiciMet ‘paarse politici’ worden de opeenvolgende twee Paarse kabinetten bedoeld die Nederland had tussen 1994-1998 en van 1998-2002. Kabinetten met ‘blauw’(VVD) en ‘rood’ (PvdA) en aangevuld met D66. Vooral het tweede Paarse kabinet wordt als ‘kleurloos’ gezien, een beetje een technocratisch kabinet van beroepsbestuurders, een kabinet waar Fortuyn graag tegen ageerde. . Voerman en Lucardie analyseren die zin van Fortuyn als volgt: “hij spreekt het volk direct aan in beeldende en directe, alledaagse taal, altijd voor iedereen duidelijk. Hij ‘zegt wat hij denkt en doet wat hij zegt’, met andere woorden: hij is ‘authentiek’ en niet ‘politiek correct’ of diplomatiek”.

Pim Fortuyn: "At your service."

Met zijn woorden “At your service” impliceerde Fortuyn zich geheel ten dienste te stellen aan het volk (de kiezers). Daar staat tegenover dat hij een eigenzinnig politicus was die eerder in dienst stond van zichzelf dan dat hij zijn oren liet hangen naar ‘het volk’. Toch was Fortuyn in staat om grote groepen mensen te raken. Hij was een charismatisch politicus die met grote woorden (“De puinhopen van Paars”) veel kiezers aan zich bond en hen het gevoel gaf gehoord te worden.

De storm stak op onder Fortuyn, en is voorlopig nog niet gaan liggen.  

"Als er vandaag verkiezingen zouden zijn voor de minister-president van dit land dan zou ik het met glans winnen." De hele aflevering zien? Kijk op npo.nl

In het kort:

  • Populisme is een politieke stijl die vooral wordt gebruikt door charismatische politici die claimen namens het volk te spreken. Hierbij gebruiken zij vaak populair taalgebruik.

  • Het populisme wordt vaak gebruikt om ‘de stem van het volk’ ten gehore te brengen aan de politieke elite. Populisme is per definitie anti-establishment. De Amerikaanse president Donald Trump is het bekendste voorbeeld van een hedendaags populistisch leider.

  • Een vroeg voorbeeld van populisme staat in de bijbel. Wanneer de Romeinse stadhouder Pontius Pilatus letterlijk ‘zijn handen wast in onschuld’ en het volk laat kiezen tussen Barabbas (een dief) en Jezus, sterft Jezus de kruisdood.

  • Na de verkiezingen van 2017 heeft het populisme wel degelijk gewonnen. De twee grootste partijen VVD (30) en PVV (20) maken gebruik van hun eigen vorm van populisme. Een voorbeeld van Rutte’s populistisch taalgebruik is de ‘doe normaal’ campagne. Ook andere partijleiders gebruiken populisme als instrument. CDA-partijleider Buma wil dat kinderen weer het Wilhelmus zingen.

  • Alhoewel de stijl heden ten dage vaak wordt gebruikt door uiterst rechtse politici, is populisme niet noodzakelijk links of rechts, of goed of kwaad. Bernie Sanders is een voorbeeld van een linkse populist.

  • Pim Fortuyn is een van de bekendste historische voorbeelden van Nederlands populisme. De populistische storm stak op onder Fortuyn, en is voorlopig nog niet gaan liggen.

Deel dit venster