Waar komen 1 aprilgrappen vandaan?

5 minuten leestijd

© ANP

Waar komen 1 aprilgrappen vandaan?

Traditie

Je leest nu

Waar komen 1 aprilgrappen vandaan?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 22
  • 6672

Op 1 april kan geen opmerking meer worden vertrouwd en je moet op de hoede zijn voor de grootste goedzakken onder vrienden, buren of collega’s. Ook de media proberen elkaar al meer dan 100 jaar af te troeven met de grap waar de meeste lezers of kijkers instinken. Waar komt deze traditie vandaan?

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Laten we wel wezen: de meeste 1 aprilgrappen zijn natuurlijk te flauw voor woorden. Maar af en toe zit er een geslaagde tussen, zoals deze zoektocht naar een 'ruimtehond' van het onvolprezen NCRV-programma Man bijt hond:

De Europese ruimtevaartorganisatie ESA zoekt een speelkameraadje voor de Nederlandse astronaut André Kuipers tijdens diens verblijf in de ruimte. Trotse hondenbezitters melden hun trouwe viervoeter aan. Tijdens een selectiedag wordt getest welke hond het geschiktst is. 

Wat hebben de media ermee te maken?

Door de eeuwen heen groeit 1 april uit tot een internationale traditie. In de negentiende eeuw is 1 april volgens cultuurhistoricus Jan ter Gouw vooral voor kinderen bedoeld. Ook worden de sociale verhoudingen voor één dag op zijn kop gezet. Aan het eind van de negentiende eeuw zijn het vooral de nieuwe massamedia die de aanstichter van 1 aprilgrappen worden. De Engelse krant London Evening Standard bericht al in 1846 over een grote ezelsshow die op 1 april zou worden gehouden.

Dat blijft het belangrijkste soort 1 aprilgrap in de media: het op de been krijgen van een zo groot mogelijke menigte voor iets dat er niet blijkt te zijn. Hieronder zie je een selectie van de beste vroege grappen in de Nederlandse media:

“De aandacht die mediagrappen trekken en het commentaar dat ze uitlokken, dragen er in belangrijke mate toe bij dat de traditie in stand blijft,” schrijft het Meertens InstituutOnderzoeksinstituut dat de Nederlandse taal en cultuur onderzoekt bestudeert en documenteert.  over de traditie van 1 aprilgrappen in de media. In Noorwegen, Zweden, Denemarken, Finland en IJsland publiceren kranten op 1 april bijvoorbeeld precies één nepverhaal op de voorpagina. Media hebben er ook een belang bij om 1 aprilgrappen te maken: juist door de ophef die kan ontstaan rondom een nepverhaal, wijzen ze op een ludieke manier op het belang van betrouwbare nieuwsvoorziening. 

En daarmee kun je niet vroeg genoeg beginnen. Sinds de jaren tachtig is het vooral het Jeugdjournaal die de taak op zich neemt om elk jaar een geslaagde 1 aprilgrap te maken. Vijf hoogtepunten op een rij: 

Hoe is de 1 aprilgrap ontstaan?

Waar komt die gewoonte om elkaar op 1 april voor de gek te houden eigenlijk vandaan? En waarom spelen de media daarbij zo'n belangrijke rol? Zoals met veel volkstradities is het onduidelijk hoe de 1 aprilgrap precies ontstaan is. In onderstaand filmpje zie je een aantal theorieën op een rij: 

Niemand die precies weet waar de 1 aprilgrap vandaan komt. Toch zijn er meerdere verklaringen voor en die gaan terug tot in de Oudheid. Hoe wordt 1 april in verschillende landen beleefd?

De oorsprong wordt meestal in de zestiende eeuw gelegd. De bekendste verklaring is waarschijnlijk het invoeren van de Gregoriaanse kalenderTegenwoordig in bijna alle delen van de wereld de officiële kalender, oorspronkelijk voorgesteld door de Napolitaanse arts en filosoof Aloisius Lilius, en in 1582 ingevoerd door Paus Gregorius XIII. De Gregoriaanse kalender is een correctie van de Juliaanse kalender die al door de Romeinen werd gebruikt. De Juliaanse kalender loopt na verloop van tijd te ver achter op de zon, vandaar dat in de Gregoriaanse kalender het aantal schrikkeldagen is teruggedrongen. Een jaar dat deelbaar is door 4 blijft een schrikkeljaar, behalve als het jaartal wel deelbaar is door 100, maar niet door 400. Zo waren de jaren 1600 en 2000 wel schrikkeljaren, maar 1700 en 1900 niet.  in 1582, opgedragen door Paus Gregorius XIII. Vóór dat jaar werd oud en nieuw in katholieke landen acht dagen lang gevierd, van 25 maart tot en met 1 april.

Sinds de invoering van de nieuwe kalender begint het nieuwe jaar op 1 januari, maar dankzij de beperkte communicatiemiddelen in die tijd duurt het nogal lang voordat iedereen dat doorheeft. En dus vieren veel mensen – sommigen uit onwetendheid, sommigen uit rebellie – het nieuwe jaar nog steeds op 1 april. Door de rest van de bevolking wordt dit als een achterlijke gewoonte gezien en dus worden de ‘april fools’ op 1 april gepest. Die pesterijen zouden vervolgens tot de traditie hebben geleid om elkaar voortaan op 1 april voor de gek te houden.

Toch kan dit niet het hele verhaal zijn. In Frankrijk dateert de eerste verwijzing naar de 1 apriltraditie uit 1508, dus nog vóór de overstap naar de Gregoriaanse kalender. In Engeland wordt de kalender pas in 1752 aangepast aan die in de rest van Europa, maar de traditie van 1 aprilgrappen bestaat er al langer. In de MiddelengelseEen oude versie van de Engelse taal die tussen de Normandische invasie in 1066 en het einde van de 15e eeuw werd gesproken. De taal ontwikkelde zich uit het Oudengels en is op zijn beurt de voorloper van het moderne Engels. De uitspraak was geheel anders.  verhalenbundel The Canterbury Tales van Geoffrey ChaucerWordt beschouwd als de belangrijkste schrijver uit de Middelengelse literatuur, ook wel de 'vader van de Engelse literatuur' genoemd omdat hij aantoonde dat het Engels net zo geschikt is voor poëzie als het Latijn en het Frans. The Canterbury Tales, een (onafgewerkte) raamvertelling over een stel pelgrims die samen op bedevaart zijn en onderweg een verhalenwedstrijd houden, wordt beschouwd als zijn belangrijkste werk.  wordt, voor zover bekend, voor het eerst de link gelegd tussen 1 april en grappenmakerij.

De pelgrims uit The Canterbury Tales, gegraveerd door de Britse schrijver en kunstenaar William Blake. 

In een van de verhalen, The Nun's Priest’s Tale, wordt een ijdele haan erin geluisd door een gewiekste vos. Het verhaal speelt zich af ‘syn March bigan thritty dayes and two’, dus 32 dagen nadat maart begon. Dat komt dus neer op 32 maart oftewel 1 april. In Engeland is de traditie April Fool’s Day ontstaan: naar degene die erin trapt wordt “April fool!” geroepen. Dat mag tot het middaguur: daarna is degene die na 12 uur nog een grap uithaalt is zelf de dwaas.

Er zijn nog oudere bronnen van de 1 apriltraditie. Zo zou het Romeinse festival Hilaria een vroege voorloper zijn van de traditie. Dit festival begint op 21 maart, de eerste dag van de lente. Tijdens de week vinden er verschillende serieuze rituelen plaats om de vruchtbaarheidsgodin Cybele te eren, maar aan het eind (rond 1 april dus) mogen de burgers van Rome even helemaal losgaan: zich verkleden als narren, politici parodiëren en grappen uithalen met buren of vrienden, om zodoende de frustraties van een heel jaar in één dag af te reageren.

Vanaf wanneer doet Nederland aan 1 april?

Ook in Nederland en Vlaanderen gaat de 1 apriltraditie ver terug. De eerste referentie in een Nederlandstalige bron dateert uit ca. 1560 te Brugge: een gedicht van rederijkerMiddeleeuwse amateurdichters en voordrachtkunstenaars die tegen het einde van de vijftiende eeuw een steeds grotere culturele invloed kregen.  Eduard de Dene, waarin een knecht doorziet dat zijn heer hem in de zeik wil nemen door hem om een nutteloze boodschap te sturen. Een ander verhaal uit die tijd gaat over de inname van Den Briel (tegenwoordig meestal Brielle genoemd) door de WatergeuzenDe Geuzen zijn een bont palet aan tegenstanders van Filips II: edelen, werkloze zeelui en misdadigers. Een deel van hen maakt de Nederlandse kust onveilig voor mannen van Filips. Deze Watergeuzen beginnen ongeregeld maar organiseren zich steeds beter.  in 1572. De uitdrukking ‘Op 1 april verloor Alva zijn bril’ zou daarvandaan komen. Dat grapje slaat op de Spaanse hertog Fernando Ãlvarez de Toledo die het gezag heeft over Nederland tijdens de Tachtigjarige OorlogDe strijd in de Nederlanden die begint als de Opstand tegen Filips II en rond 1588 een oorlog wordt van de Noordelijke Nederlanden tegen Spanje. De strijd duurt van 1568 tot 1648 (met een bestand van 1609 tot 1621). Al snel vallen de Zuidelijke Nederlanden en de Noordelijke Nederlanden uit elkaar. en die dus een flinke flater slaat door Den Briel te verliezen.

'Op 1 april verloor Alva zijn bril.' Een uitdrukking die ons bekend in de oren klinkt. Het gaat over de dag waarop de watergeuzen het stadje Den Briel innamen, op 1 april 1572. Een belangrijk moment in de Nederlandse Opstand.

De inname van Den Briel luidt het begin in van de opstand van de Nederlanden tegen de koning van Spanje, die tachtig jaar later wordt gewonnen. De inname van Den Briel wordt nog altijd gevierd, maar als verklaring voor het ontstaan van de 1 apriltraditie schiet het verhaal tekort. Immers: waarom zou de gewoonte dan van Scandinavië tot India bestaan?

Een van de beroemdste Nederlandse 1 aprilgrappen: op het strand bij Zandvoort is een beeld afkomstig van Paaseiland 'aangespoeld'.

Deel dit venster