Wat is de Holocaust?

11 minuten leestijd

© ANP

Wat is de Holocaust?

Canon

Je leest nu

Wat is de Holocaust?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 39
  • 18681
Bekijk de collectie Tweede Wereldoorlog11 verhalen
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

Het woord ‘Holocaust’ slaat op het systematisch uitroeien van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ongeveer zes miljoen Joden zijn vermoord door het naziregime van Adolf Hitler, waarvan de helft in industriële vernietigingskampen als Auschwitz. Hoe begon de Jodenvervolging in nazi-Duitsland? Vanaf welk moment werd totale vernietiging het doel van Hitler? En konden zijn vijanden er niet meer tegen doen?

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Wat betekent ‘Holocaust’ precies?

Het woord holocaust betekent ‘brandoffer’ en is afgeleid van het Oudgriekse holokauston, dat ‘geheel verbrand’ betekent. Tegenwoordig wordt het woord (met hoofdletter) vrijwel uitsluitend gebruikt om de Jodenvervolging en -genocide tijdens de Tweede Wereldoorlog mee aan te duiden, hoewel het voor die tijd ook gebruikt werd voor andere massamoorden. Veel discussie is er over de vraag of ook andere nazislachtoffers, zoals homo’s, zigeuners, communisten en gehandicapten, meegenomen moeten worden in de term Holocaust. Meestal wordt de term Holocaust alleen gebruikt voor de Joodse slachtoffers, daarom zal dit venster zich toespitsen op de Joodse slachtoffers van het naziregime.

© ANP

Auschwitz-overlevenden geportretteerd door een Russische fotograaf, net na de bevrijding door het Rode Leger van de Sovjetunie. 

Deel alinea

Hoe ontstaat het ‘Jodenvraagstuk’?

Het plan van de nazi’s om alle Joden ter wereld industrieel uit te roeien wordt concreet in een villa aan de Wannsee op 20 januari 1942. De Tweede Wereldoorlog is dan tweeënhalf jaar aan de gang. Op uitnodiging van nazileider Reinhard Heydrich – hoofd van het Reichssicherheitshauptamt, een door fusies ontstane super-veiligheidsdienst – komen vijftien hoge naziambtenaren bijeen in de villa, vlak bij de hoofdstad Berlijn. Binnen twee uur zijn zij eruit: de definitieve oplossing voor het ‘Jodenvraagstuk’ in nazi-Duitsland ligt op tafel. In vernietigingskampen zullen zij met het gas Zyklon B om het leven worden gebracht.

Tijdens de Wannsee-conferentie wordt besloten hoe de Endlösung logistiek het beste kan worden uitgevoerd. De hele documentaire zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe is het zover gekomen? Als Adolf Hitler in 1933 aan de macht komt, is er in Duitsland – net als in een groot deel van de westerse wereld – al veel antisemitisme oftewel Jodenhaat. Een eenduidige verklaring daarvoor is er niet, maar in Duitsland speelt het verliezen van de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) een belangrijke rol bij het toenemen van die haat. Zo is er de complottheorie van de ‘Dolkstootlegende’, die stelt dat Duitsland de Eerste Wereldoorlog heeft verloren omdat het land verraden is door de communisten.

Hitler ziet het communisme als een Joods complot. De bedenker ervan, Karl Marx, is tenslotte een Jood en de oorlog zou nooit verloren zijn als Duitsland "twaalf- tot vijftienduizend van deze Hebreeuwse volksbedervers een paar gifgasaanvallen had laten doormaken," schrijft Hitler in zijn boek Mein Kampf.

Deel alinea

Een exemplaar van Hitlers manifest Mein Kampf.

Hoe begint de Jodenvervolging?

Geleidelijk nemen de nazi’s steeds verdergaande maatregelen tegen de Joodse bevolking in Duitsland. In de Neurenberger Rassenwetten wordt in 1935 vastgelegd wie Duitser is en wie niet. ‘Volbloedjoden’Gedefinieerd als mensen die 75 procent of meer Joods bloed hebben. Maar ook zij die voor vijftig procent Jood zijn vallen hieronder als ze gehuwd zijn met een Jood, het Joodse geloof aanhangen of het kind zijn van twee mensen die ook allebei vijftig procent Joods bloed hebben. gelden niet meer als Duitse Rijksburgers. Zij raken dus hun burgerrechten kwijt. Huwelijken tussen Joden en niet-Joden worden verboden. Toch beseffen veel Joden en andere tegenstanders van Hitler in binnen- en buitenland pas na de Kristallnacht (de nacht van 9 op 10 november 1938) hoe erg het mis is.

© ANP

Een Joodse winkel die tijdens de Kristallnacht vernield is. 

Een maand voor die nacht heeft Hitler 12.000 Pools-Duitse Joden het land uitgezet, waaronder de ouders, broer en zus van de zeventienjarige Herschel Grynszpan, die illegaal bij zijn oom in Parijs verblijft. Van zijn zus hoort hij over de erbarmelijke omstandigheden waar ze in terecht zijn gekomen – een soort niemandsland tussen Duitsland en Polen, omdat Polen de uitgezette Joden niet wil opvangen. De razende Grynszpan besluit een daad te stellen: hij loopt de Duitse ambassade in Parijs binnen en schiet de Duitse diplomaat Ernst vom Rath dood. De dood van Vom Rath wordt door propagandaminister Joseph Goebbels optimaal uitgebuit, om de bevolking ervan te overtuigen dat de Joden dé vijand van Duitsland zijn.

Twee dagen later organiseren de nazi’s een grote gewelddadige actie tegen de Joodse bevolking. Tijdens zogenaamd ‘spontane’ uitbarstingen van volkswoede (in werkelijkheid grotendeels uitgevoerd door de SturmabteilungDe Sturmabteilung ook wel SA of bruinhemden genoemd) is een door Hitler opgerichte knokploeg die oorspronkelijk als taak heeft om partijvergaderingen van de NSDAP te beveiligen. De SA staat bekend als de meest volkse naziorganisatie, met veel arbeiders en werklozen in de gelederen. Aan het begin van Hitlers heerschappij is de SA nog zeer machtig, zelfs groter dan de NSDAP zelf. Leider Ernst Röhm is een concurrent voor Hitler. Dit duurt tot de ‘Nacht van de Lange Messen’ (30 juni 1934) als de hele SA-top op bevel van Hitler wordt geëxecuteerd. ) worden 815 Joodse winkels en 171 woonhuizen vernield, 119 synagogen in brand gestoken, 20.000 Joden opgepakt en 36 van hen vermoord. Volgens de cijfers van politiechef Reinhard Heydrich althans, in werkelijkheid zijn het er veel meer. De Kristallnacht is bedoeld om de Joden uit Duitsland weg te krijgen: totale vernietiging is in 1938 nog niet het definitieve plan van de nazi’s. 

Deel alinea

Nazi-topmannen Heinrich Himmler en Reinhard Heydrich op de bruiloft van SS-officier Richard Pruchtnow. 

Emigratie
Na de Kristallnacht proberen Duitse Joden massaal te emigreren, maar makkelijk gaat dat niet. In de eerste aflevering van de VPRO-serie Himmlers hersens heten Heydrich wordt het verhaal verteld van een grote groep Joden die op de oceaanstomer St. Louis vanuit Hamburg vertrekt naar Cuba. De sfeer is opgetogen, tot ze het schip niet af mogen. De volgende dag wel, wordt ze verteld. “Mañana mañana is het eerste Spaans dat we leerden.”

Uiteindelijk mogen de Joodse vluchtelingen Cuba helemaal niet in, en ook de Verenigde Staten weigeren asiel. De formulering van president Roosevelt verschilt nauwelijks van de manier waarop sommige politici vandaag de dag over bijvoorbeeld Syrische vluchtelingen spreken: “Wie weet zitten er tussen de vluchtelingen wel kwaadwillende elementen.”

Ook Nederland voert in die tijd een streng immigratiebeleid voor Joodse vluchtelingen, blijkt uit onderstaand fragment uit Andere Tijden:

Eind jaren dertig is er een grote stroom Joodse vluchtelingen. Nederland voert een streng immigratiebeleid. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Als Nederland bezet wordt, blijkt de vlucht van uit Duitsland geëmigreerde Joden bovendien vaak letterlijk uitstel van executie.

Wat gebeurt er met Joden in Nederland tijdens WO II?

Als de Tweede Wereldoorlog begint en de Duitsers een steeds groter deel van Europa veroveren, breiden de nazi’s de maatregelen tegen Joden ook uit naar de bezette gebieden. Tijdens de eerste maanden van de bezetting verandert er nog niet veel; zelfs de Joden worden nog even met rust gelaten. Het is de stilte voor de storm: Arthur Seyss-Inquart, door Hitler benoemd tot Rijkscommissaris van Nederland, heeft wel degelijk instructies om ook in zijn deel van het Derde Rijk de ‘Joodse problematiek’ op te lossen. Aan het eind van 1940 worden alle Joodse ambtenaren ontslagen. In het voorjaar van 1941 is het voor iedereen duidelijk wat de Duitsers in petto hebben. In het straatbeeld verschijnen borden met teksten als ‘Joden niet gewenscht’ of ‘Voor Joden verboden’.

© ANP

Een 'Verboden voor Joden'-bord in een tentoonstelling van het herinneringscentrum op het terrein van het voormalige Kamp Westerbork.

Deel alinea

Later worden de Joodse buurten in Amsterdam afgezet, hoewel niet zo erg als de beruchte getto’s in de Poolse hoofdstad Warschau, die met hoge muren en prikkeldraad zijn afgesloten van de buitenwereld. Joden moeten ‘Jodensterren’ op hun kleding dragen om herkenbaar te zijn. Verzet wordt in Nederland hard neergeslagen. In het centrum van Amsterdam raken knokploegen van Joden en niet-Joden in februari 1941 in gevecht met de WA (Weerbaarheidsafdeling), de geüniformeerde dienst van de NSBDe Nationaal-Socialistische Beweging is een politieke partij in Nederland die van 1931 tot 1945 heeft bestaan. Tijdens de oorlog collaboreert de NSB met de nazi’s en is als enige partij nog toegestaan in Nederland. . Eén WA-man komt om het leven: Hendrik Koot. Als vergelding drijft de Duitse politie 425 Joodse Amsterdammers bijeen, die met onbekende bestemming worden afgevoerd.

Vanaf de Duitse inval in de Sovjetunie is de weg naar genocide definitief ingeslagen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Wanneer wordt de Holocaust definitief?

De Duitse inval in de Sovjetunie (Operatie Barbarossa, juni 1941) is het begin van het einde voor de Joden. Zoals gezegd ziet Hitler het communisme als een Joods complot tegen het Duitse ras. In het kielzog van de Wehrmacht (het Duitse leger) volgen de Einsatzgruppen van de SSDe Schutzstaffel (SS) is oorspronkelijk de persoonlijke lijfwacht van Hitler, maar ontwikkelt zich tot elite-eenheid die als ‘paramilitaire’ organisatie los van het officiële leger (de Wehrmacht) staat. , die als taak hebben om alle verzet achter de frontlinie uit te schakelen. Naast communistische functionarissen en partizanen slachten de Einsatzgruppen ook volledige Joodse gemeenschappen af. In Berlijn leidt dat bij de nazitop naast vreugde ook tot zorgen om de geestelijke gezondheid van de daders. Hoe doordrenkt van antisemitisme de Einsatzgruppen ook zijn: is het dagenlang achter elkaar doodschieten van Joden niet een te zware psychische belasting? Bovendien vindt SS-leider Heinrich Himmler het een te dure methode, denk aan alle kogels die er nodig zijn. Is er geen betere, ‘schonere’, manier om van de Joden af te komen?

Deel alinea

Massa-executies door de Einsatzgruppen in Invangorod (Noord-West-Rusland). 

Pas na het bloedbad in Rusland begint Hitler toespelingen te maken op het vermoorden van álle Joden in Europa. Een concreet plan daarvoor laat hij over aan zijn ondergeschikten. De ambitieuze Reinhard Heydrich probeert de leiding te krijgen over de operatie. Al een halfjaar vóór de Wannsee-conferentie (20 januari 1942) krijgt hij het voor elkaar dat Rijksmaarschalk Hermann Göring hém de opdracht geeft om “een volledige oplossing voor het Joodse vraagstuk” te vinden. Het briefje komt later bekend te staan als die Ermächtigung (de machtiging), het geboortebewijs van de Endlösung (eindoplossing). Alles over Reinhard Heydrich, een van de belangrijkste architecten van de Holocaust, hoor je in onderstaand radiofragment:

Audiofragment

Heydrich, architect van de Holocaust
OVT - 9 apr 2017 (9:03 min)
"Toen het doden van mensen gereduceerd werd tot een industrieel proces… leek het alsof we niet meer menselijk waren."

Auschwitz-overlevende

In de villa aan de Wannsee presenteert Heydrich het plan: een deel van de Joden zal zich doodwerken, voor de rest wordt een ‘speciale behandeling’ in het leven geroepen. De eerste gaskamer is een maand daarvoor al in gebruik genomen in Polen, bij wijze van proef. Zyklon B, een pesticide dat al in het concentratiekamp Auschwitz gebruikt wordt om de massaal uitgebroken tyfus te bestrijden, blijkt ook zeer geschikt voor het snel en efficiënt verstikken van grote groepen mensen (tot duizend tegelijk) in gaskamers – zonder dat er ook maar een nazi bij in de buurt hoeft te komen. In onderstaande video een lugubere reclame voor het gebruik van Zyklon B zoals oorspronkelijk bedoeld: het doden van luizen die tyfus overbrengen.

Een voormalig kampgevangene legt uit hoe hij erachter kwam dat mensen werden vergast in Auschwitz. 

“Toen ik de buitenkant van het blok aan het schoonmaken was, viel me op dat alle openingen dichtgemaakt waren met aarde. Ik vroeg me af waarom ze het hele gebouw luchtdicht maakten,” zegt een Auschwitz-gevangene die als schoonmaker van het experiment op de hoogte raakte. “De lijkendragers, de gevangenen die de lijken wegdroegen, vertelden me dat veel lichamen blauw schuim rond hun mond hadden. Bij sommigen kwam blauw spul uit hun neuzen en oren. De lijkendragers kregen eerst gasmaskers op.” Een andere overlevende blikt terug op de vergassingen: “Toen het doden van mensen gereduceerd werd tot een industrieel proces… leek het alsof we niet meer menselijk waren.”

Een voormalige gaskamer in Auschwitz. 

Uiteindelijk zijn er ruim drie miljoen Joden vermoord in vernietigingskampen als Auschwitz, Treblinka en Belzec. Bijna alle vernietigingskampen liggen in Polen. In andere concentratiekampen komen nog eens drie miljoen Joden om het leven. Het transporteren van Joden vanuit alle uithoeken van de bezette gebieden naar de vernietigingskampen, is een logistieke mega-operatie voor de Duitsers. Vanuit doorgangskampen worden gevangenen in veewagons vervoerd naar het Oosten. Vanuit kamp Westerbork in Drenthe zijn bijvoorbeeld ruim 100.000 Nederlandse Joden en 245 Roma naar vernietigings- en concentratiekampen in Duitsland, Polen en Tsjechië vervoerd.

In tussenstation Westerbork gaat het leven nog even verraderlijk normaal door. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Opvallend genoeg wordt een kamp als Westerbork bijna volledig door Nederlanders gerund. Kampcommandant Albert Gemmeker heeft maar een stuk of twintig, dertig SS’ers tot zijn beschikking. De rest wordt door de Duitsers uitbesteed aan de Nederlandse marechaussee en aan de Joodse ordedienst, legt presentator Rob Trip uit in de aflevering ‘Hoe de Joden uit Nederland verdwenen’ van de serie De Oorlog (zie bovenstaande video). “Een bizar idee: tijdens de oorlog zijn hier nauwelijks Duitse uniformen te zien geweest.” Hans Margules, een Joodse gevangene in Westerbork, beschrijft in onderstaand fragment hoe hij gedwongen werd mee te werken aan het transport. “Wij moesten de deuren dichtdoen, zelf raakten ze (de SS, red.) niks aan. Gemmeker ging met de SS op een afstandje staan, ze hadden een scheepshoorn bij zich. Ze hebben zelf hun handen niet vuil gemaakt.”

Joden die de oorlog overleefden, beschrijven hoe de deportaties richting het Oosten in hun werk gingen.

"Het procedé is eenvoudig: de deuren gaan dicht, en de kranen gaan open. Een kwartier later komt het lijkencommando om de slachtoffers weg te halen."

Bericht in het Parool (27 september 1943)

Wat weten de geallieerden van de Holocaust?

Het is nog steeds een verhit debat onder historici: waarom stonden de Jodenvervolging en -genocide zo laag op de prioriteitenlijst van de geallieerdenTijdens de Tweede Wereldoorlog is er een statenverbond van landen die tegen de ‘asmogendheden’ Duitsland, Italië en Japan vechten. Onder meer het Verenigd Koninkrijk, China, de Verenigde Staten, de Sovjet-Unie en Canada behoren hiertoe. ? Waarom werd er pas zo laat iets aan gedaan?

De vernietigingskampen zijn tijdens de oorlog een staatsgeheim: niemand mag erover praten. In onderstaand fragment is een toespraak van Himmler te horen waarin hij die instructie nog maar eens luid en duidelijk herhaald. “We hebben het morele recht en de plicht om dit volk, dat ons wilde vermoorden, te vermoorden. Dat we dit hebben doorgezet, waarbij we ook nog fatsoenlijk zijn gebleven, is een nooit vermelde en nooit te vermelden daad van roem.”

Het lukt de Duitsers niet om de massamoord op Joden geheim te houden tijdens de oorlog. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Auschwitz is tijdens de Tweede Wereldoorlog al een drukke industriestad, en het vernietigingskamp ligt vlak bij de bewoonde wereld. Er sijpelen berichten door over wat er gebeurt in het kamp. De illegale verzetskrant Het Parool publiceert op 27 september 1943 bijvoorbeeld een gedetailleerd verslag over hoe het eraan toegaat in de gaskamers. “Zo’n gaskamer maakt de indruk een badlokaal te zijn. Een groot aantal mensen wordt er naakt ingebracht. Dat heeft het voordeel dat men de lijken naderhand meteen kan verassen, zonder dat men eerst nog kleren hoeft uit te trekken. Het procedé is eenvoudig: de deuren gaan dicht, en de kranen gaan open. Een kwartier later komt het lijkencommando om de slachtoffers weg te halen.” De voorpagina haalt het bericht niet. Voor veel lezers is het te bizar om te geloven.

Deel alinea

Bergen met kinderschoenen in Auschwitz.

De Britten slagen er vanaf de zomer van 1941 al in, als de Einsatzgruppen in het Oosten beginnen met het massaal neerschieten van Joden, om Duitse communicatie te onderscheppen. Codebrekers kunnen gecodeerde Duitse radioberichten ontcijferen. Er is bewijs dat de Britten vanaf de zomer van 1942 weten dat er “zoiets als Auschwitz bestond en dat er iets vreselijks gebeurde,” zegt Piotr Setkiewicz, directeur van het Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau, in onderstaand fragment. Op het zogenoemde ‘Höfle-telegram’ dat onderschept wordt, staat bijvoorbeeld zeer precies vermeld hoeveel Joden er om het leven zijn gekomen in Polen.

Churchill wil niet aan de Duitsers laten doorschemeren dat de Britten hun berichten kunnen onderscheppen. De hele documentaire zien? Kijk op NPO.nl.

Later in deze documentaire Het spoor naar Auschwitz wordt ingegaan op de vraag waarom de geallieerden niet in actie komen tegen de Jodenvernietiging. Waarom worden er geen spoorlijnen gebombardeerd om het transport te saboteren? Waarom vliegen de geallieerde bommenwerpers niet door naar Auschwitz om de gaskamers te bombarderen? Andere historici betogen dat de geallieerden al het mogelijke hebben gedaan. Spoorlijnen zijn nauwelijks te raken met de ‘domme’ bommen uit die tijd, en de bommenwerpers halen het amper tot Berlijn.

© Wikimedia Commons

Britse bommenwerpers in 1941. 

Wat kunnen Joden doen om te ontkomen aan de Holocaust?

De meeste Joden zijn door de grote overmacht van het naziregime en de strakke organisatie van de Holocaust niet in staat zich te verzetten. Toch zijn er vele pogingen tot verzet en meer dan honderd gewapende Joodse opstanden, niet alleen in de bezette gebieden maar zelfs in de vernietigingskampen. In Treblinka worden bij een opstand vele gebouwen verbrand en ontsnappen zeventig gevangenen. Uit Sobibór ontsnappen zelfs driehonderd gevangenen (de meesten komen om bij de klopjacht die daarop volgt), waarna het kamp wordt gesloten. In Auschwitz wordt Crematorium IV deels verwoest met naar binnen gesmokkelde explosieven.

Het Monument Joods Verzet 1940-1945 in Amsterdam. 

Deel alinea

Onderduiken
Onderduiken is een manier om aan de nazi’s te ontkomen. In de loop van 1943 zitten verspreid over Nederland ongeveer 25.000 Joden ondergedoken. Het beste lukt dat op het platteland. De welgestelde Joodse bevolking in provinciesteden slaagt er relatief goed in: in Enschede bijvoorbeeld overleeft de helft van de Joden de oorlog. Voor straatarme Joden in grote steden als Amsterdam is het een stuk moeilijker om een onderduikadres te vinden en te betalen. Van de 80.000 Joden die voor de oorlog in Amsterdam wonen, overleeft slechts een kwart de oorlog. Onder hen die het niet gered heeft is Anne Frank, wiens dagboek het beroemdste onderduikverhaal is geworden. 

Met dank aan Sigmund Menko, voorzitter van de Joodse Raad in Enschede, overleven relatief veel Joden daar de oorlog. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Waarom blijft de Holocaust een lastig thema?

Nog altijd zijn er politici die de Holocaust bagatelliseren of domweg ontkennen. Zo herhaalt de Franse extreemrechtse oud-politicus Jean-Marie Le Pen keer op keer dat de gaskamers maar een “detail in de geschiedenis” van de Tweede Wereldoorlog zijn. De Iraanse oud-president Mahmoud Ahmadinejad noemt de Holocaust in 2005 een “mythe”. In Nederland vinden docenten op sommige scholen het moeilijk om over de Holocaust te praten, “met name als er leerlingen in de klas zitten met antisemitische ideeën” (NOS). Meer bewustzijn van de Holocaust lijkt ook in 2017 nog hard nodig:

De Holocaust is een "gevoelig thema" want docenten hebben soms te kampen met leerlingen met antisemitische ideeën. Het hele item zien? Kijk op NPO.nl

Deel alinea

Een bezoeker maakt een foto van het Holocaust-monument in Berlijn. 

In het kort:

  • In 1933 komen Adolf Hitler en de antisemitische NSDAP aan de macht in Duitsland. Binnen korte tijd is het land een totalitaire dictatuur.

  • Joden raken hun burgerrechten kwijt en huwelijken tussen Joden en niet-Joden worden verboden. In 1938 worden Joden massaal, zogenaamd ‘spontaan’ aangevallen tijdens de Kristallnacht. 

  • Op 20 januari 1942 besluiten de nazi's definitief om de Joden in vernietigingskampen als Auschwitz om het leven te brengen met het gas Zyklon B. 

  • Ongeveer zes miljoen Joden worden vermoord door het naziregime van Hitler, waarvan de helft in industriële vernietigingskampen.

  • Historici zijn het niet met elkaar eens over wat de geallieerden precies wisten over de vernietigingskampen, en of zij meer hadden kunnen doen om het aantal slachtoffers te beperken.

Deel dit venster