Hoe werd Schiphol groot en kan de luchthaven blijven groeien?

12 minuten leestijd

© ANP

Hoe werd Schiphol groot en kan de luchthaven blijven groeien?

Nostalgie

Je leest nu

Hoe werd Schiphol groot en kan de luchthaven blijven groeien?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 36
  • 12343
Bekijk de collectie Aardrijkskunde32 verhalen

In 2017 heeft Koninklijke Luchthaven Schiphol een recordaantal van 68,4 miljoen passagiers verwerkt. Als een van de grootste luchthavens van de wereld, wil het blijven concurreren met de allergrootsten. Maar in een klein en dichtbevolkt land als Nederland, is dit een hele uitdaging. Hoe heeft de groei van Schiphol zo’n vlucht kunnen nemen? En kan de luchthaven blijven groeien of zijn de grenzen bereikt?

Samengesteld door Liona Debast en Rafaëla van der Meer

Audiofragment

Podcast: Schiphol en de Polderbaan
NPO Focus, Andere Tijden – 1 maart 2018

De geschiedenis begint op 19 september 1916 als er voor het eerst twee militaire vliegtuigen landen op een nog hobbelig veld. Het is de start van ruim honderd jaar Schiphol. Gelegen op de plek van de voormalige Haarlemmermeer, wordt dit vliegveld in eerste instantie alleen in gebruik genomen voor militaire doeleinden. Maar na de Eerste Wereldoorlog worden vanuit Schiphol ook post, vracht en passagiers vervoerd.

Hoe verlopen de eerste vluchten?

Onder leiding van pionier en luitenant-vlieger Albert Plesman wordt in 1919 de Koninklijke Nederlandse Luchtvaartmaatschappij voor Nederland en Koloniën (KLM) opgericht. De eerste commerciële vlucht van de KLM vertrekt in 1920 vanuit Londen naar Schiphol. In dat jaar worden er 345 passagiers vervoerd en is er twaalf man luchtpersoneel in dienst bij de luchtvaartmaatschappij. Nadat eerst gebruik wordt gemaakt van gehuurde vliegtuigen, krijgt de KLM steeds meer beschikking over eigen toestellen; voornamelijk Fokkers.

"Je moet hard werken om van de lucht te kunnen leven."

A. Plesman

In 1924 wordt er voor het eerst intercontinentaal gevlogen en op 1 oktober stijgt het vliegtuig de H-NACC op van Schiphol, met aan boord slechts drie bemanningsleden, waaronder piloot Jan Thomassen à Thuessink van der Hoop, en een aantal postzakken. De vlucht verloopt niet bepaald vlekkeloos, na liefst 55 dagen landt het toestel op 24 november uiteindelijk in Batavia, het huidige Jakarta.

In de jaren dertig ontvangen duizenden belangstellenden het vliegtuig de Pelikaan van de KLM, wanneer deze landt op Schiphol. Hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Wat kenmerkt Schiphol in de beginjaren?

In de jaren 20 wordt de luchthaven verbeterd. Naast dat er geëxperimenteerd wordt met intercontinentale vluchten, krijgen reizigers ook meer luxe. Het vliegveld opent een eigen restaurant en biedt vanaf 1921 de mogelijkheid om er te overnachten.

Op 1 april 1926 wordt er een belangrijke overeenkomst getekend. Tot die dag is de luchthaven het bezit van het Ministerie van Oorlog, maar vanwege de opkomst van burgerluchtvaart wil de staat er niet langer geld in stoppen. Schiphol wordt daarom onderdeel van de gemeente Amsterdam.

"Met bijnamen als: ‘Moeras Schiphol’ en ‘Schiphol-les-Bains’ (‘Badplaats Schiphol’)."

De luchthaven heeft in het begin nog geen verharde landingsbanen en dat geeft problemen. Het grondwater staat hoog en de vliegtuigen worden steeds zwaarder waardoor ze diep in de modder wegzakken. Daardoor staat Schiphol in de beginjaren bekend als ‘Moeras Schiphol’ en ‘Schiphol-les-Bains’ (‘Badplaats Schiphol’).

Hoewel het streven is dit te verbeteren voor de — in Amsterdam te houden — Olympische Spelen van 1928, duurt het tot 1938 voor er verharde banen liggen. Daarnaast komt er een nachtlandingsinstallatie, voorzien van acht lantaarnhuisjes, zodat vliegen tijdens de nachturen ook mogelijk wordt gemaakt.

In datzelfde jaar (1938) dreigt Schiphol te worden verplaatst. Er wordt een demonstratie bijeenkomst gehouden voor het behoud van het vliegveld bij Amsterdam.

Hoe overleeft Schiphol de Tweede Wereldoorlog?

In 1939 worden er maatregelen genomen vanwege de dreigende oorlog met Duitsland. De Koninklijke Landmacht zet een aantal vliegtuigen paraat op Schiphol om ten strijde te trekken, terwijl de burgerluchtvaart ondertussen zo normaal mogelijk probeert te functioneren. Het uitvallen van lijndiensten is desondanks onvermijdelijk.

Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland aan. Er worden meteen een aantal strategische plekken gebombardeerd, waaronder Schiphol, dat niet meer kan functioneren. Het personeel is in één klap werkloos, krijgt omscholing en wordt onder andere ingezet bij Rijkswaterstaat.

De Duitsers herstellen de schade die zij zelf hebben aangericht en Schiphol wordt omgedoopt tot Fliegerhorst 561, het commandocentrum voor alle vliegvelden in Noord-Nederland. Tijdens de oorlog zal het de thuishaven zijn van ruim zeventig militaire Duitse vliegtuigen en is het daarnaast het zwaarst verdedigde Duitse vliegveld in Europa.

De Gier en de Wulp, twee Douglas DC-3-toestellen in de hangar. DC-3's vormden tijdens de Tweede Wereldoorlog de basis voor het luchttransport van de geallieerden.

De luchthaven wordt tijdens de oorlog verschillende keren door de geallieerden gebombardeerd. In 1943 is dit bombardement zo zwaar dat Fliegerhorst 561 bijna geen dienst meer kan doen. Op de eerste dag van Operatie Market GardenEen van de grootste geallieerde operaties uit de Tweede Wereldoorlog, waarbij het doel was om de bruggen over Maas, Waal en Rijn in Nederland in handen te krijgen en zo de oorlog nog voor de kerst te beëindigen.  blazen de Duitsers alle belangrijke onderdelen die nog wel functioneren zelf op en verlaten Schiphol, ervan uitgaande dat de geallieerden deze plek niet meer kunnen gebruiken.

Na de oorlog is het één grote puinhoop en in mei 1945 beginnen ruim 440 mannen aan de wederopbouw van het vliegveld. De arbeiders uit Amsterdam willen Schiphol zo snel mogelijk laten functioneren en krijgen voor elkaar dat in dezelfde maand alweer een vliegtuig kan landen. In september is het aantal arbeiders gegroeid naar 1850. Naast het herstel van de landingsbanen worden er ook barakken geplaatst om passagiers en vracht tijdelijk onder te brengen. Deze nieuwe straat krijgt een toepasselijke naam: Vrijheidsstraat.

Wat doet het toerisme voor Schiphol?

In de jaren 50 heeft niet iedereen het privilege om te kunnen vliegen, maar de Nederlanders staan te popelen om een vliegtuig van dichtbij te mogen bekijken. In 1955 komen er meer dan een miljoen dagjesmensen op Schiphol. Dat zijn meer toeristen dan het Rijksmuseum destijds telt.

Een bezoekje brengen aan Schiphol is een bijzonder uitje, zo weten ook de scholen. Veel kinderen bezoeken de luchthaven tijdens schoolreisjes. Vliegtuigspotten wordt in die tijd een serieuze hobby. Door de ontwikkelingen in technologie en betere fotocamera’s kunnen spotters de vliegtuigbewegingen steeds beter bekijken en worden vliegvelden een paradijs voor de liefhebbers.

Een dag op Schiphol in 1938. Een schoolklas staat oog in oog met een Douglas DC-3. Dagjesmensen kunnen onder het genot van een drankje alle bezigheden op de luchthaven bekijken.

De belastingvrije winkels worden uitstekend bezocht en de omzet is in 1957 omgerekend drie miljoen euro. Een hoop geld, maar vijftig jaar later is dit bedrag explosief gestegen naar ruim vierhonderd miljoen euro. Schiphol blijft intussen groeien. Steeds meer mensen willen met het vliegtuig op reis en daar moet ruimte voor gemaakt worden. In de loop der jaren breidt Schiphol enorm uit. Er komen nieuwe landingsbanen, verkeerstorens en stationsgebouwen. In 1967 krijgt Schiphol als eerste vliegveld in Europa een passagiersbrug.

In 1967 krijgt Schiphol nieuwe voorzieningen en komt de welbekende 'slurf'.

Ook vele beroemdheden weten het vliegveld te vinden. Zo komen celebrities en politici als Audrey Hepburn, Walt Disney en Winston Churchill via Schiphol het land binnen en worden zij ontvangen door duizenden fans en belangstellenden.

Wat is de keerzijde van het succes?

De geluidshinder rondom Schiphol wordt steeds groter en omwonenden zijn het zat. Als in 1968 de vierde baan — beter bekend als de Zwanenburgbaan — is aangelegd, wordt het als maar erger. Zwanenburg is een dorp dat onder de aanvliegroute van de Zwanenburgbaan (en tegenwoordig ook de Polderbaan) ligt.

Voor bewoners is de maat vol. Enkele van hen richten de actiegroep ‘De Lastige Zwanenburger’ op. Actievoerders laten ballonnen en parachutes rondvliegen in de aanvliegroute van de Zwanenburgbaan, zetten een auto met een lading banden erin in brand en laten muizen los in het stationsgebouw. Dit levert veel negatieve publiciteit op voor Schiphol, tot eind jaren 80 niets meer van de groep wordt vernomen.

Deel alinea

Niet alleen de geluidshinder is reden tot actie tegen de uitbreiding van Schiphol. Begin jaren zeventig verzet ook Vereniging Milieudefensie zich door middel van het aanleggen van het Vijfde Baanbos. Hun leus: ‘Koop een boom, plant een boom. Maak een vijfde-baan-bos.’ De actie leidt tot een succes en de plannen voor een vijfde baan worden voorlopig in de ijskast gezet.

In 1993 wordt duidelijk dat de vijfde baan er toch echt gaat komen. Schiphol omschrijft de baan als een milieubaan. Want door de komst ervan zal de vierde baan namelijk minder gebruikt hoeven worden en de overlast afnemen.

Milieudefensie denkt hier anders over en koopt als protest in maart 1994 een stuk grond van een halve hectare aan de IJweg in Vijfhuizen. Dit is het begin van het Bulderbos. Geïnspireerd door het Vijfde Baanbos, wordt op 6 november 1994 een boomplantdag georganiseerd. Bijna 6000 mensen komen op deze actie af om een stuk land te kopen en een boom te planten.

Maar het Bulderbos blijkt niet op de plek te liggen waar de vijfde baan komt, daarom koopt Milieudefensie een tweede perceel. Dit nieuwe Bulderbos ligt aan de Vijfhuizerweg en zorgt ervoor dat Schiphol niet verder kan gaan met het bouwen van de baan, totdat het stukje land ook in bezit is.

De actie rondom het Bulderbos krijgt een lading aan publiciteit, maar moet in 2002 toch noodgedwongen stoppen. Voor het aanleggen van de vijfde baan krijgt Schiphol toestemming van de Tweede Kamer. De bomen uit het nieuwe Bulderbos worden herbeplant in het kathedralenbos in Almere en de vijfde baan, de Polderbaan, wordt uiteindelijk in 2003 geopend.

Wat moet er allemaal wijken voor een succesvol vliegveld?

Zwanenburg is niet het enige dorp dat last heeft van de uitbreidingen van Schiphol. Rijk, een dorp ten noordoosten van de Haarlemmermeer, moet in 1959 van de kaart verdwijnen ten gevolge van de grote ontwikkelingen die Schiphol ondergaat. Boerderijen worden gesloopt, kerken worden afgebroken en de mensen verlaten Rijk, tegen hun wil in. Huizen worden dan voor het eerst opgekocht door Schiphol en het dorp Rijk leeft alleen nog voort in de naam ‘Schiphol-Rijk’, een bedrijventerrein grenzend aan de luchthaven.

Ook het dorp Rozenburg wordt kleiner en kleiner. In 1985 zijn er nog 325 inwoners, maar ook zij hebben bericht gehad van Schiphol. Ze moeten verhuizen, want het vliegveld wil uitbreiden en de geluidsoverlast zal té storend zijn. Desondanks is een kleine groep inwoners niet geweken. Een telefoongesprek onderbreken is beter dan verhuizen, zo redeneren zij.

Nadat bijna alle bewoners uit Rozenburg al zijn vertrokken, wordt ook Jan verzocht te gaan verhuizen.

Welke incidenten kent Schiphol?

De techniek en veiligheid van vliegen is tijdens het ruim honderdjarige bestaan van Schiphol flink verbeterd. Toch wordt Nederland nog wel eens opgeschud door het nieuws van een vliegtuigramp rondom Schiphol. Deze incidenten leiden ertoe dat omwonenden zich ook steeds meer zorgen maken om hun veiligheid.

Een van die ongelukken vindt plaats op 4 oktober 1992: de Bijlmerramp. Een vrachtvlucht van El Al, een Israëlisch luchtvaartmaatschappij, vertrekt met een vertraging van 52 minuten vanaf de Zwanenburgbaan met de bestemming Tel Aviv. Wanneer het vliegtuig over het Gooimeer vliegt gaat het mis.

Koningin Beatrix is een grote steun voor de nabestaanden die een dierbare hebben verloren tijdens de Bijlmerramp.

Getuigen zien twee motoren naar beneden vallen. De bemanning stuurt een Mayday-bericht aan de verkeersleiding en wil terugvliegen naar Schiphol. Wanneer het toestel lager en lager zakt, wordt besturen onmogelijk. En doordat het toestel langzamer moet gaan vliegen, ontbreekt het aan genoeg draagvermogen vanwege het afbreken van de rechtervleugel.

Als gevolg daarvan boort het vliegtuig zich om 18.35 uur dwars door een woonflat in de Amsterdamse wijk Bijlmermeer. Circa honderd appartementen worden vernield en 43 mensen komen om het leven: een aantal dat nog hoger had kunnen uitvallen, maar relatief klein blijft doordat het om een vrachtvlucht gaat en veel bewoners van de flat op het moment van de ramp niet thuis zijn. De afgebroken motoren worden later uit het Gooimeer gevist.

Het laatste neergestorte vliegtuig op Schiphol is vlucht 1951 van Turkish Airlines, dat in 2009 crasht langs de Polderbaan. Het toestel breekt in drie stukken en hierbij vallen negen doden en vijftig gewonden. Hoofdoorzaak van het ongeval is de defecte hoogtemeter in het toestel en onvolledige aanwijzingen van de luchtverkeersleiding. De piloten hadden een doorstart moeten maken maar zouden de herstelprocedure niet op een juiste manier hebben uitgevoerd.

Een vliegtuig van Turkish Airlines ligt in drie stukken gebroken in een weiland bij Schiphol. In 2009 kwamen negen van de 135 inzittenden om het leven, kort voor landing op de Polderbaan.

Wat zijn de toekomstplannen?

Op 19 september 2016 bestaat Schiphol honderd jaar. Twee dagen eerder krijgt de luchthaven het predicaat Koninklijk. De luchthavenorganisatie heet nu officieel Koninklijke Schiphol Group. Schiphol wil zich in de toekomst graag verder uitbreiden, maar zit in 2017 al bijna aan het plafond van 500.000 vliegbewegingen per jaar.

Om uitbreiding van Schiphol mogelijk te maken, wordt daarom uitgeweken naar Lelystad Airport. De luchthaven hoopt alle vakantievluchten vanuit Lelystad te kunnen laten vertrekken, maar minister Mansveld van Infrastructuur en Milieu heeft de uitbreiding uitgesteld vanwege de grote weerstand die het plan oproept.

Op Schiphol zelf zal in 2019 een nieuwe pier komen en in 2023 een nieuwe terminal aan de zuidkant van Schiphol Plaza. In dat jaar wordt ook besloten of er een zevende baan, parallel aan de Kaagbaan, mag komen. Dit is noodzakelijk als Schiphol de concurrentie aan wil gaan met vliegvelden als London Heathrow, Parijs, Frankfurt en Istanbul. Samen met Schiphol vormen zij momenteel de top vijf van drukste vliegvelden in Europa.

In het kort

  • Op 19 september 1916 landt voor het eerst een vliegtuig op Schiphol: de Farman HF-20 die wordt gevolgd door een Farman F-22. In 1919 wordt de Koninklijke Nederlandse Luchtvaartmaatschappij voor Nederland en Koloniën (KLM) opgericht en begint de burgerluchtvaart.

  • Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt Schiphol omgedoopt tot Fliegerhorst 561, het zwaarst verdedigde Duitse vliegveld in Europa dat dient als commandocentrum voor alle vliegtuigen in Noord-Nederland.

  • Na de Tweede Wereldoorlog neemt het toerisme op Schiphol toe. In 1967 wordt Schiphol vernieuwd met nieuwe landingsbanen, een verkeerstoren en passagiersbruggen.

  • Onder andere de Lastige Zwanenburger en Vereniging Milieudefensie proberen in de loop der jaren uitbreidingen van Schiphol te voorkomen.

  • Ook de veiligheid van de omwoners is niet altijd te garanderen. Vliegtuigrampen als de Bijlmerramp in 1992 en vlucht 1951 van Turkish Airlines in 2009 wijzen dit uit.

  • De inmiddels Koninklijke Schiphol Group bereikt in 2017 bijna de grens van 500.000 vliegbewegingen per jaar. Het plan bestaat om in de toekomst de luchthaven uit te breiden door de vakantievluchten vanuit Lelystad Airport te laten vertrekken.

Deel dit venster

collection

Andere Tijden

Met persoonlijke verhalen en (nooit eerder vertoonde) archiefbeelden maakt het geschiedenisprogramma Andere Tijden reportages over (bijna) vergeten gebeurtenissen uit ons recente verleden.