Was Michiel de Ruyter een zeeheld of zeerover?

10 minuten leestijd

© ANP

Was Michiel de Ruyter een zeeheld of zeerover?

Wereldmachten

Je leest nu

Was Michiel de Ruyter een zeeheld of zeerover?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 33
  • 10202
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

Nationale held, koloniale zeerover of meester in zeeslag: Michiel de Ruyter (1607-1676) is hoe dan ook de grootste admiraal van zijn tijd. Met zijn vlaggenschip De Zeven Provinciën toont hij zich een behendige strateeg. Hoe is De Ruyter uitgegroeid tot een van de belangrijkste figuren uit de Nederlandse geschiedenis?

Samengesteld door Marieke den Exter

Portret van Michiel de Ruyter, door Ferdinand Bol, 1667.

Hoe belandt Michiel de Ruyter voor het eerst op zee?

Michiel Adriaenszoon de Ruyter wordt op 24 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn vader is zeeman en later lid van de gilde van bierdragers (het transport van bier door de stad). Michiel is het vierde kind van zijn ouders, die in totaal elf kinderen krijgen, van wie velen jong sterven. Als tienjarige jongen gaat De Ruyter naar school en daarnaast werkt hij bij een touwslagerEen ambachtsberoep waarbij garen tot touw worden verwerkt. . Vanwege zijn opstandige en driftige karakter wordt hij uiteindelijk bij allebei weggestuurd. Vanaf dan kiest De Ruyter voor het leven op zee, iets wat altijd een wens van hem is geweest. In 1618 gaat hij voor het eerst de zee op als scheepsjongen – hij is dan pas elf jaar. De Ruyter werkt zich razendsnel omhoog en is op zijn vijftiende al schipper, een van de hogere rangen op het schip.

Michiel de Ruyter was als kind “voor niks anders goed, dan naar de zee te gaan”. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Vanaf dan eigent De Ruyter zich de ene na de andere rol toe. In 1622 raakt hij verzeild in de Tachtigjarige OorlogDe strijd in de Nederlanden die begint als de Opstand tegen Filips II en rond 1588 een oorlog wordt van de Noordelijke Nederlanden tegen Spanje. De strijd duurt van 1568 tot 1648 (met een bestand van 1609 tot 1621). Al snel vallen de Zuidelijke Nederlanden en de Noordelijke Nederlanden uit elkaar. als kanonnier op een oorlogsschip van zijn oom. Hij vervolgt zijn carrière als importeur in Dublin voor een handelaar uit Vlissingen, waardoor hij vloeiend Iers leert spreken. In 1631 trouwt hij met Maayke Velders, maar zij sterft datzelfde jaar nog in het kraambed. Enkele jaren daarna raakt De Ruyter betrokken bij een opmerkelijk incident: hij steelt een schip terug van de Duinkerker kapersEen groep bekende kapers die vanuit de Duinkerkse admiraliteit optraden. Kapers overvallen vijandige schepen en nemen hun lading in beslag. – met zeventien man tegen een bemanning van honderdtwintig. Ook is De Ruyter enkele jaren actief als stuurman in de walvisvaart. Hij keert in 1636 terug naar Vlissingen – met een aanzienlijk kapitaal – en trouwt met Neeltje Engels, zijn tweede vrouw.

Een gebrandschilderd raam in de Sint Jacobskerk te Vlissingen, ter nagedachtenis aan Michiel de Ruyter.

In welke zeeslagen vecht hij?

Na enkele jaren als kapitein gevaren te hebben op verschillende handelsschepen, wordt De Ruyter in 1652 opgeroepen mee te vechten in de Eerste Engelse Zeeoorlog (1652-1654). De Engelsen hebben op dat moment een indrukwekkende vloot, terwijl de Nederlandse vloot juist verwaarloosd is geraakt sinds de Vrede van Münster, het verdrag dat een einde bracht aan de Tachtigjarige Oorlog. De Ruyter gaat aan de slag als onderbevelhebber voor Witte de WithEen Nederlandse vlootvoogd (bevelhebber) uit de zeventiende eeuw. Hij vocht, net als De Ruyter, in de Eerste Engelse Zeeoorlog. . Tijdens de Zeeslag bij Plymouth is De With echter niet aanwezig – De Ruyter neemt de leiding over. De vloot van Engelsman George Ayscue bestaat dan uit veertig schepen, terwijl de Nederlanders er slechts drieëntwintig hebben. Als enkele gewapende handelsschepen zich aan de kant van de Nederlanders aansluiten, wint Michiel de Ruyter niettemin triomfantelijk.

Militaire rangen

Tijdens de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden heeft iedere admiraliteit zijn eigen regels en rangen. De rangen van De Ruyter zijn daarom niet altijd vergelijkbaar met hun hedendaagse varianten. Wel is duidelijk dat De Ruyter snel promoveerde. Zijn uiteindelijk rang is (de voor hem gecreëerde titel) luitenant-admiraal-generaal – deze term werd gebruikt om aan te geven dat De Ruyter hoger in aanzien stond dan andere luitenant-admiraals.

Door deze zeeslag is (de voorheen redelijk onbekende) De Ruyter plotseling een bekende zeeheld. Hij krijgt de bijnaam ‘De Zeeuwse Zeeleeuw’ en wordt benoemd tot commandant bij de Zeeuwse admiraliteit. Twee jaar later mag hij de positie van viceadmiraal invullen bij de Admiraliteit van Amsterdam – daar toentertijd de hoogste rang.

Na de Tachtigjarige Oorlog moet Nederland beslissen: oorlog of handel? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Na enkele jaren taken vervuld te hebben voor de marine, breekt in 1665 de Tweede Engelse Zeeoorlog (1665-1667) uit. Dankzij zijn uitgebreide ervaring, lukt het De Ruyter om zeeslagen te hervormen van chaotische zeegevechten tot strak gecoördineerde operaties. Onder zijn leiding wordt er een seinsysteem door middel van vlaggen ingevoerd – schepen kunnen zo aanvalsorders aan elkaar doorgeven. Tijdens de Vierdaagse Zeeslag (11 tot 14 juni 1666) wint De Ruyter met zijn vlaggenschip De Zeven Provinciën ruimschoots van de Engelsen – hiermee vestigt hij zich als echte zeeheld.

Vierdaagse zeeslag, geschilderd door Pieter Cornelisz van Soest.

Ondertussen is er wel een machtsstrijd gaande tussen De Ruyter en Cornelis Tromp, prinsgezinde en ‘tweede man’ in de marine na De Ruyter. Tijdens de Tweedaagse Zeeslag (4 en 5 augustus 1666) zijn de Engelsen te sterk voor de Nederlanders. Tromp kiest ervoor de Engelse achterhoede te volgen – een roekeloze daad volgens De Ruyter. De onenigheid leidt tot conflict op het thuisfront. De prinsgezindenDe prinsgezinden zijn in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden aanhangers van het Huis van Oranje-Nassau. Zij worden ook wel orangisten genoemd. scharen zich achter Tromp, terwijl de staatsgezindeDe staatsgezinden zijn aanhangers van regenten. Zij willen veel macht voor burgerlijke bestuurders en niet voor de stadhouder. broers Johan en Cornelis de Witt juist De Ruyter in bescherming nemen. Overigens wil De Ruyter zich zo min mogelijk bemoeien met de politiek, hoewel hij wel bevriend raakt met de broers de Witt.

“Dit is de man van wie onze redding moet komen.” De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Na de grote brand van Londen in 1666 heeft Engeland geen geld meer om de oorlog te financieren. De Ruyter vaart in 1667 naar Londen om de oorlog te winnen – een aanval die de Tocht naar Chatham zou komen te heten. Een deel van de Engelse vloot wordt vernietigd en het vlaggenschip HMS Royal Charles wordt geënterd en naar Nederland gebracht. Nederland, Engeland, Frankrijk en Denemarken tekenen het verdrag de Vrede van Breda en beëindigen daarmee de Tweede Engelse Zeeoorlog.

Het opbrengen van het Engelse admiraalsschip de Royal Charles, buitgemaakt tijdens de tocht naar Chatham, door Jeronymus van Diest.

De vrede duurt niet lang, want in 1672 barst de Derde Engelse Zeeoorlog (1672-1674) los, onderdeel van de Hollandse OorlogDe Hollandse oorlog vond plaats van 1672 tot 1679. De Fransen vielen Nederland binnen, terwijl de Engelsen vanuit de zee aanvielen. De Hollandse Oorlog, inclusief rampjaar 1672, wordt gezien als het einde van de Gouden Eeuw. De oorlog werd beëindigd met de Vrede van Nijmegen. (1672-1679). Het is een rampjaar voor Nederland: de Gouden Eeuw is over zijn hoogtepunt heen en Nederland wordt zowel door Engeland als Frankrijk aangevallen. De broers de Witt worden op gewelddadige wijze vermoord door een boze menigte. De macht komt in handen van de prinsgezinden en de reputatie van De Ruyter raakt vanwege zijn vriendschap met de broers De Witt in het geding. Toch verzoenen De Ruyter en Tromp zich een jaar later met het oog op het nationaal belang.

Tijdens de laatste grote slag van deze derde zeeoorlog, de Slag bij Kijkduin (11 augustus 1673), is De Ruyter de (veel sterkere) Engelsen en Fransen weer te slim af. De Ruyter is bekend met de ondiepten langs de Nederlandse kust en weet ook goed op de veranderende windrichting in te spelen. Vanwege grote schade moeten alle drie de vloten terugkeren. Het belangrijkste doel is niettemin behaald: het voorkomen van een vijandelijke overval. Vanwege de hoge kosten besluit koning Karel II van Engeland de oorlog te beëindigen.

Een kijkje in de kamer waar broers Johan en Cornelis de Witt hun laatste uren doorbrachten. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe is de Ruyter als admiraal?

Als admiraalIn Nederland de op een na hoogste rang bij de zeemacht. De admiraal is de opperbevelhebber van de vloot. Boven hem staat alleen de admiraal-generaal, een rol die in de praktijk werd ingevuld door de stadhouder. is Michiel de Ruyter uiterst gerespecteerd door zijn bemanning. Hij zou streng, maar ook rechtvaardig geweest zijn. Zijn bemanning noemt hem ‘Bestevaêr’, wat grootvader betekent. Wel was er iets van het driftige karakter uit zijn jeugd overgebleven – De Ruyter botst daarom ook weleens met zijn onderofficieren. Toch onderdrukt hij deze opvliegendheid tijdens gevechten op zee. Juist dan is hij uiterst behoedzaam en vermijdt hij grote risico’s.

In 1976 wordt herdacht dat Michiel de Ruyter driehonderd jaar eerder overleden is.

"Zijn matrozen noemen hem 'Bestevaêr' – grootvader."

Is de Ruyter een kolonialist?

Het verleden van De Ruyter is niet onomstreden. Hij zou volgens Alex van Stipriaan, hoogleraar Caraïbische geschiedenis, betrokken zijn geweest bij de slavenhandel. De Ruyter bezoekt voor het uitbreken van de Engelse zeeoorlogen meerdere malen slavenkolonies in het Caraïbisch gebied. In 1665 helpt de Ruyter bij het bevrijden van Fort Elmina (een fort in Ghana dat door de West-Indische Compagnie gebruikt werd voor slavenhandel, ook wel Fort Sint George genoemd) van de Engelsen. Dankzij het toedoen van De Ruyter kon de WIC zijn handel in slaven voortzetten.

Volgens historicus Ronald Prud’homme van Reine, die een biografie over De Ruyter schreef, ligt het anders. De Ruyter zou in de eerste plaats in opdracht van de Staten-GeneraalDe Staten-Generaal bestaan in de tijd van Michiel de Ruyter uit een groep vertegenwoordigers uit de zeven provinciën van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Zij zijn een politiek orgaan en besluiten over zaken die de hele Republiek aangaan.  hebben gewerkt, zonder daar persoonlijke belangen bij te hebben. Tijdens de verovering van Fort Elmina zou De Ruyter juist plundering hebben tegengegaan en gepoogd hebben een overeenkomst te sluiten met de zwarte bevolking. De WIC zou ook zonder de actie van De Ruyter door zijn gegaan met de slavenhandel. De Ruyter is dus wel betrokken geweest bij de slavenhandel, maar wat zijn precieze rol was, is volgens Prud’homme van Reine niet duidelijk.

Audiofragment

Zeeheld of zeerover?
EO - Dit is de dag, 16 jan 2015

Hoe ging de Ruyter ten onder?

De Ruyter wordt in 1675 naar Italië gestuurd om de Spanjaarden te helpen met het onderdrukken van een opstand op Sicilië – toen nog in bezit van de Spanjaarden. Op 22 april 1676 volgt een confrontatie tussen de Fransen, die de opstand steunen, en de Spaans-Nederlandse vloot. De Ruyter wordt door een kanonskogel in zijn rechterbeen geraakt. Zijn been is verbrijzeld en moet geamputeerd worden. Na enkele dagen raakt de wond ontstoken en De Ruyter overlijdt op 29 april – een week na het gevecht – aan zijn verwondingen in de baai van Syracuse.

De dodelijke verwonding van M.A. de Ruyter, door Nicolaas Pieneman

De Ruyter wordt gebalsemd met kruiden en brandewijn en vervolgens overgevaren naar Nederland. Op 18 maart, bijna een jaar na zijn overlijden, wordt hij begraven in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Zijn ingewanden zijn al eerder begraven op een landtong in Sicilië. De vloot die zijn lichaam terug naar Nederland brengt, moet echter nog een tijd op de Middellandse Zee blijven vanwege de oorlog, waardoor het overbrengen zo langt duurt. De begrafenis is drukbezocht, hoewel zijn vrouw – zoals gebruikelijk in die tijd – niet aanwezig is. De Staten-Generaal betalen de begrafenis.

In 1985 wordt het graf van Michiel de Ruyter, onder grote belangstelling van de pers, heropend.

Wat is zijn nalatenschap?

In totaal trouwt De Ruyter driemaal. Zijn eerste vrouw Maayke overlijdt in 1631 in het kraambed van zijn eerste kind, dat drie weken later ook overlijdt. In 1636 trouwt hij met Neeltje Engels, met wie hij vijf kinderen krijgt. Slechts drie van hen halen de volwassen leeftijd. Na de geboorte van hun laatste zoon, Engel de Ruyter, sterft Neeltje. De Ruyter hertrouwt voor de derde keer in 1652 met Anna van Gelder, die eveneens weduwe is. Met haar krijgt hij nog twee dochters. Zijn zoon Engel blijft ongehuwd en zijn dochters nemen de naam van hun mannen aan. De nakomelingen van De Ruyter hebben daarom geen van allen uitsluitend ‘De Ruyter’ als familienaam.

Zijn nalatenschap is groot: 2007 wordt uitgeroepen tot het Michiel de Ruyterjaar en in 2015 verfilmt Roel Reiné het leven van Michiel de Ruyter, met Frank Lammers in de hoofdrol. Het lijkt erop dat Michiel de Ruyter altijd een belangrijk onderdeel van de Nederlandse geschiedenis zal blijven. Door zijn bijdrage in de Engelse Zeeoorlogen kon Nederland zijn soevereiniteit bewaren. De Ruyter vertegenwoordigt voor velen de Gouden Eeuw: zowel door zijn rol in het kolonialisme, als zijn overwinningen voor Nederland.

© ANP

Het graf van Michiel de Ruyter.

In het kort:

  • Michiel Adriaenszoon de Ruyter wordt geboren op 24 maart 1607 in Vlissingen. Als elfjarig jongetje gaat hij voor het eerst de zee op.

  • De Ruyter werkt zich snel omhoog. In 1652 maakt hij naam bij de Zeeslag bij Plymouth. Vanaf dan komt hij in Nederland bekend te staan als zeeheld.

  • De Ruyter vecht mee tijdens de eerste drie Engelse zeeoorlogen, waar hij zich bij vele zeeslagen toont als een uitstekende strateeg.

  • Bij een slag op Sicilië in 1676 wordt De Ruyter in zijn been geraakt door een kanonskogel. Hij overlijdt een week later.

  • Michiel de Ruyter wordt nu gezien als een van de belangrijkste figuren uit de Nederlandse geschiedenis. In 2015 verschijnt een speelfilm over zijn leven.

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.