Hoe werken de Duitse verkiezingen?

8 minuten leestijd

© ANP

Hoe werken de Duitse verkiezingen?

Buitenland

Je leest nu

Hoe werken de Duitse verkiezingen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 20
  • 4216

In ons buurland wordt er ook iedere vier jaar gestemd. Het kiessysteem in Duitsland is net even anders dan in Nederland. Hoe werkt dat? Waarom wisselt het aantal zetels steeds? En waarom is er een kiesdrempel?

Samengesteld door Marieke den Exter

thumbnail

De Duitse verkiezingen zijn nogal saai, maar wel belangrijk. Ook voor Nederland, want Angela Merkel is volgens Zondag met Lubach deels ook baas over ons. 

Sinds wanneer is Duitsland democratisch?

Pas vanaf 1949 worden er in Duitsland democratische verkiezingen gehouden in de vorm zoals we die nu kennen. Tijdens het Duitse Keizerrijk (1871-1918) mogen enkel mannen stemmen, waardoor er wel een soort democratie is, maar geen representatieve volksvertegenwoordiging. Tijdens de WeimarrepubliekDe periode van 1918 tot 1933 in Duitsland, en opvolger van het Duitse Keizerrijk. De naam komt van de stad Weimar, waar de grondwet in 1919 werd opgesteld. (1918-1933), die na de Eerste Wereldoorlog ontstaat, is er stemrecht voor mannen én vrouwen, maar het politieke systeem functioneert dan erg slecht: er zijn maar liefst twintig kabinetten in vijfentwintig jaar. Wanneer Hitler in 1933 de macht grijpt, verandert Duitsland in een  totalitaire dictatuurEen politiek systeem waarbij de hele maatschappij een enkele ideologie wordt opgelegd. Een alleenheerser heeft alle macht. , waar helemaal geen democratie is.

Deel alinea

Na de Tweede Wereldoorlog wordt Duitsland van 1945 tot 1949 bezet door de geallieerden. Een van de doelen is om het land te democratiseren. Amerika, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en de Sovjet-Unie krijgen ieder een deel van het Duitse grondgebied om te besturen. Zij werken hard aan een nieuwe grondwet, die uiteindelijk op 23 mei 1949 gerealiseerd wordt. Dan is er al wel een tweedeling ontstaan tussen oost en west. Het westelijke gedeelte van Duitsland gaat verder als de Bundesrepublik Deutschland (Bondsrepubliek Duitsland). In 1955 krijgt het land zijn soevereiniteit terug. Het oostelijke gedeelte blijft, onder invloed van de Sovjet-Unie, zelfstandig onder de naam Deutsche Demokratische Republik (Duitse Democratische Republiek), in de volksmond vaker Oost-Duitsland of de DDR genoemd. De val van de Berlijnse Muur in 1989 luidt het einde van de Koude Oorlog in en een jaar later volgt de Duitse hereniging.

Duitsland wordt verdeeld onder de geallieerden.

Om te voorkomen dat het extremisme opnieuw in Duitsland toeslaat, wordt een aantal regels gehandhaafd. Ten eerste is er decentralisatie van de macht nodig: deelstaten krijgen meer macht en bevoegdheden. Dit moet voorkomen dat een nationale partij de macht kan grijpen, zoals de NSDAPNationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Extreemrechtse partij met een nationalistische en racistische ideologie. De partij is actief van 1933 tot 1945 en wordt dan geleid door Adolf Hitler. heeft gedaan in 1933. Ook komt er een verbod op extremistische partijen. De neonazistischeIdeologie die gebaseerd is op de ideeën van de nazi’s uit de Tweede Wereldoorlog. Neonazi’s zien het blanke ras als superieur en geloven dat het jodendom uit is op wereldheerschappij. Sozialistische Reichspartei en de Communistische Partei Deutschlands krijgen geen bestaansrecht meer. Daarnaast wordt er een ‘constructieve motie van wantrouwen’ ingevoerd: de oppositie moet voldoende stemmen in het parlement krijgen om de huidige regering af te zetten. Vervolgens moet de meerderheid van het parlement binnen 48 uur een opvolger kiezen, anders is er geen afzetting mogelijk.

Ook in het hedendaagse Duitsland is er extremisme. De NPD Nationaldemokratische Partei Deutschlands ziet de ondergang van de nazidictatuur als “catastrofe”.

Sinds 1949 worden er weer democratische verkiezingen gehouden in Duitsland. Tijdens de periode 1949-1990 gebeurt dit enkel in het westelijke gedeelte. Na de Duitse hereniging doen deelstaten uit het oosten van Duitsland ook mee. Sinds 1949 zijn er acht bondskanseliers in Duitsland geweest:

Wat voor politiek systeem kent Duitsland?

Duitsland is een democratisch-parlementaire bondsstaatEen representatieve democratie waarin burgers door verkozen politieke partijen vertegenwoordigd worden. Burgers hebben grondrechten, zoals de vrijheid van meningsuiting en geloofsovertuiging, en er is persvrijheid. . Het Duitse parlement wordt de Bundestag (Bondsdag) genoemd en bestaat uit minimaal 598 zetels. De Bondsdag is het wetgevende orgaan. De bondskanselier is de regeringsleider en wordt gekozen door de leden van de Bondsdag. Ook is er een bondspresident, het eigenlijke staatshoofd. Dit is in praktijk echter een ceremoniële functie – de uitvoerende macht ligt bij de bondskanselier en de regering. Het parlement is eerst gevestigd in Bonn, maar verblijft sinds de restauratie van het Rijksdaggebouw in 1999 in Berlijn.

Deel alinea

Wat voor kiesstelsel is er in Duitsland?

Het kiesstelsel in Duitsland is gebaseerd op evenredige vertegenwoordigingBij een evenredige vertegenwoordiging is het percentage aan behaalde stemmen gelijk aan het percentage behaalde zetels. , maar bevat ook elementen van een districtenstelselBij een districtenstelsel worden er per gebied een of meerdere afgevaardigden gekozen om dat district in het parlement te vertegenwoordigen. en een meerderheidsstelselBij een meerderheidsstelsel moet een partij de meerderheid van de stemmen behalen om zetels te krijgen. Alleen de partij met de meeste stemmen krijgt dan zetels. . Dat laatste komt deels door de kiesdrempel van vijf procent. Een partij moet minimaal vijf procent van de stemmen behalen om in het parlement te komen. Hiermee wordt versplintering van de politiek tegengegaan. Tijdens de verkiezingen mag iedere Duitser twee stemmen uitbrengen: een stem op een lokale kandidaat en een op een landelijke partij. Beide zijn goed voor de helft van de zetels. Hierdoor bestaat de Bondsdag zowel uit lokale als landelijke vertegenwoordigers.

Een aantal oud-politici ziet de Duitse kiesdrempel van vijf procent als geschikte optie om de versplintering in Nederland tegen te gaan.

Deel alinea

Kiesdistrict

De Erststimme (eerste stem) is te vinden op de linkerkant van het stembiljet. De Duitsers kunnen hier stemmen op een lokale vertegenwoordiger. Duitsland is verdeeld in 299 kiesdistricten – uit ieder kiesdistrict gaat één afgevaardigde door. Het gaat hier om een winner-takes-all-principe: de kandidaat met het grootste percentage stemmen gaat direct door naar de Bondsdag.

Bondsdag

De Zweitstimme (tweede stem) volgt aan de rechterkant van het biljet. Daar kan worden gestemd op een landelijke partij. Landelijke partijen mogen in iedere deelstaat meedoen, maar kleinere partijen kiezen er vaak voor om slechts in een aantal deelstaten mee te doen. Iedere partij kiest zelf zijn vertegenwoordigers. De uitslag van deze verkiezing is goed voor de andere helft van de zetels.

Een Duits stembiljet uit 2005. In de linkerkolom kan gestemd worden op een afgevaardigde uit het kiesdistrict en rechts op een landelijke partij.

Telling

Bij de telling wordt eerst gekeken naar het percentage stemmen – partijen met minder dan vijf procent vallen af. Vervolgens wordt er gekeken naar de stemmen per deelstaat. Het is de bedoeling dat de landelijke partijen vanuit de deelstaten waar zij een hoog percentage stemmen hebben gehaald ook de meeste zetels aanleveren. Daarnaast geldt nog steeds het principe van evenredige vertegenwoordiging. Dus wanneer een partij twintig procent van de stemmen haalt, behoort deze ook twintig procent van de beschikbare 598 zetels te krijgen. Maar omdat de kandidaten uit het kiesdistrict al direct verkozen zijn, moeten de beschikbare zetels eerst opgevuld worden met kandidaten uit het district - ook wel Direktmandate genoemd. Pas daarna worden de overige zetels aangevuld met partijleden uit de algemene verkiezingen.

Fragment uit het Polygoonjournaal over de verkiezingen van 1969.

Soms komt het echter voor dat een partij in een deelstaat meer directmandaten heeft gewonnen dan dat de partij aan zetels mag verdelen in die betreffende deelstaat. In dat geval mogen alle al gekozen kandidaten toch de Bondsdag in. De Duitsers noemen dit Überhangmandate (overhangmandaat). Om er toch voor te zorgen dat er sprake is van evenredige vertegenwoordiging, wordt de verhouding rechtgetrokken met het Ausgleichmandat (compensatiemandaat). De partijen zonder overhangmandaat krijgen dan extra zetels ter compensatie. Hierdoor is het mogelijk dat er meer zetels in het parlement zijn dan de voorgestelde 598 zetels.

Ook bij de deelstaatverkiezingen doen CDU en SPD er alles aan om elkaar te overtreffen.

Wie zijn de belangrijkste spelers in de Duitse politiek?

In Duitsland zijn er – mede door de kiesdrempel – minder partijen in het parlement te vinden dan in Nederland. Bij de Bondsdagverkiezingen gaat de strijd dan ook meestal tussen een aantal grote partijen. Momenteel zijn de zes grootste partijen:

  • Christlich Demokratische Union Deutschlands (CDU) – centrumrechts, christelijk.
  • Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) – centrumlinks, sociaaldemocratisch.
  • Freie Demokratische Partei (FDP) – liberaal.
  • Die Linke – sociaaldemocratisch, links.
  • Bündnis 90/Die Grünen– centrumlinks, groen.
  • Alternative für Deutschland (AFD) – rechts-populistisch, eurosceptisch.
Deel alinea

De CDU en SPD duelleren al jaren om de macht – de ene verkiezing in het voordeel van de een, de andere keer in het voordeel van de ander. Sinds 1949 hebben partijleiders van deze partijen dan ook altijd de rol van bondskanselier ingevuld.

De CDU is een landelijke partij, maar bestaat in de deelstaat Beieren niet. Daar is hun zusterpartij, de Christlich-Soziale Union (CSU), actief. Bij het vormen van de Bondsdag werken deze partijen samen. Deze combinatie CDU-CSU wordt dan ook wel ‘Die Union’ genoemd. De CDU is de eerste partij die na de Tweede Wereldoorlog de grootste wordt. Tot 1969 blijft de partij aan de macht, onder leiding van Konrad Adenauer, Ludwig Erhard en Kurt Georg Kiesinger. Na een aantal jaar de oppositie te hebben aangevoerd, begint vanaf 1982 het tijdperk-Kohl. Bondskanselier Helmut Kohl blijft maar liefst tot 1998 het hoofd van de regering, in een periode die draait om de Duitse hereniging. Na een partijschandaal in 1999 moet de CDU zich eerst herpakken – dit gebeurt als Angela Merkel in 2005 de eerste vrouwelijke bondskanselier van Duitsland wordt.

© ANP

Verkiezingsposters van de CDU en SPD in 2013.

De SPD is vaker aan de kant van de oppositie te vinden. Toch voert de partij van 1969 tot 1982 Duitsland aan onder leiding van Willy Brandt en Helmut Schmidt. Vanaf 1998 vormt de SPD een coalitie met De Groenen, onder Gerhard Schröder. De afgelopen jaren heeft de partij het moeilijk, net als veel andere sociaaldemocratische partijen in Europa.

"Angela Merkel is niet meer onverslaanbaar"

Thomas Oppermann, SPD

Hoe lopen de Duitse verkiezingen van 2017 af?

Bij de Bondsdagverkiezingen van 24 september 2017 is de CDU/CSU van Angela Merkel opnieuw de grootste partij van Duitsland geworden. Toch lijdt de partij een historisch verlies. De CDU/CSU komt uit op 33 procent, een verlies van 9 procent ten opzichte van 2013. Ook de sociaaldemocratische coalitiepartner SPD verliest: de partij blijft steken op 20,5 procent van de stemmen, tegenover 25,7 procent in 2013. De SPD heeft aangekondigd niet opnieuw in een coalitie met de CDU/CSU te willen, waardoor het vormen van een regering lastig kan worden. Merkel zal op zoek moeten naar andere partijen om een coalitie mee te vormen. Ze had gehoopt op een beter resultaat, maar is desondanks gematigd tevreden. "We zijn de grootste en gaan een regering vormen. En zonder ons kan er geen regering gevormd worden." Lijsttrekker Martin Schulz van de SPD spreekt op de verkiezingsavond van "een bittere en een dramatische dag voor de sociaal-democratie".

Deel alinea

Angela Merkel spreekt haar partijgenoten toe tijdens de verkiezingsavond op 24 september 2017. 

De verkiezingen kennen een grote winnaar: de rechts-populistische partij Alternative für Deutschland (AfD). Waar de partij in 2013 de kiesdrempel net niet haalt, komt AfD in 2017 met 12,6 procent van de stemmen voor het eerst in de Bondsdag. De weerstand van een deel van de bevolking tegen het ruimhartige vluchtelingenbeleid van Merkel is een belangrijke reden voor de winst van AfD. Merkel zegt die zorgen te willen wegnemen, maar staat nog steeds achter het besluit om in 2015 de grenzen te openen voor uiteindelijk een miljoen vluchtelingen.

Zoals verwacht blijft de CDU/CSU van Angela Merkel de grootste partij bij de Bonsdagverkiezingen in september 2017. Grote winnaar is het rechts-populistische AfD. 

AfD doet in aanloop naar de verkiezingen veel stof opwaaien. Een van de leiders van de partij, Alexander Gauland betoogt bijvoorbeeld dat Duitsland een streep moet zetten onder het naziverleden. "Duitsers hebben het recht om trots te zijn op de prestaties van Duitse soldaten in de Eerste en Tweede Wereldoorlog.” Opvallend is ook dat partijvoorzitter Frauke Petry de ochtend na de verkiezingen meteen opstapt. Petry ligt al langer in de clinch met andere AfD-kopstukken en staat voor een gematigder beleid. Ze denkt dat de partij nog meer zetels had kunnen winnen als Gauland niet zulke extreme uitspraken had gedaan. In een aantal Duitse steden zijn op de verkiezingsavond betogingen tegen de verkiezing van AfD in de Bondsdag.

In het kort:

  • Er worden sinds 1949 democratische verkiezingen gehouden in Duitsland. Als gevolg van de Tweede Wereldoorlog vindt er decentralisatie van de politieke macht plaats en worden extremistische partijen verboden.

  • Eens in de vier jaar wordt er gestemd. Duitsers stemmen tweemaal: eerst op een kandidaat uit het kiesdistrict en vervolgens op een landelijke partij.

  • Er is een kiesdrempel ingesteld ter voorkoming van versplintering. Hierdoor bestaat het Duitse parlement uit een klein aantal grotere partijen

  • Bij de verkiezingen van 2017 blijft de CDU/CSU van Angela Merkel de grootste partij, ondanks een historisch verlies van bijna negen procent. Grote winnaar is het rechts-populistische Alternative für Deutschland (AfD). 

Deel dit venster