Wat is de beeldenstorm?

8 minuten leestijd

Wat is de beeldenstorm?

Canon

Je leest nu

Wat is de beeldenstorm?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 50
  • 11853
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

In 1566 vallen fanatieke protestanten beelden aan in katholieke kerken. In de hele Nederlanden worden kerken vernield of geplunderd. De aanvallers zijn het niet eens met de manier waarop katholieken hun geloof invullen en halen kerkgebouwen leeg. De beeldenstorm is de climax van een onrust tussen christenen die al decennia aan de gang is.

Samengesteld door Paul Koster

In 1566 vernielt een groep protestanten beelden in een klooster in Steenvoorde. Binnen enkele weken slaat deze trend over naar de rest van de Nederlanden.

Rond het begin van de zestiende eeuw zijn de Nederlanden katholiek. Er is nog geen scheiding tussen kerk en staat, dus beslissingen worden genomen met de Bijbel in de hand. Keizer Karel V, die tot 1555 heerst over de Nederlanden, het Duitse rijk en Spanje, is rooms-katholiek en streng in de leer. Maar hij krijgt te maken met protestanten die een andere vorm van christendom aanhangen. In een poging deze 'ketterij' te onderdrukken, laat hij protestanten op de brandstapel plaatsen.

Keizer Karel V bestuurt zijn rijk met strenge hand. Hij straft ketters en andere oproerkraaiers. 'Zonder uitzondering, en zonder genade'.

Het is onder Karel V niet de bedoeling dat inwoners van de Nederlanden een andere religie aanhangen dan het katholicisme. De keizer wil 'ketterij' uitroeien.

Wat is de rol van Maarten Luther?

De Duitse monnik Maarten Luther is een van de critici van de katholieke kerk. In 1517 levert hij fel commentaar. Hij is onder meer boos over de geldzucht van de kerk, en in het bijzonder over de verkoop van 'aflaten'. Katholieken geloven dat zondaars na hun dood zullen branden in het vagevuur. Een aflaat verkort de tijd in dat vagevuur, en brengt hen sneller in de hemel. Volgens Luther is dat onzin. Hij vindt het vooral belangrijk dat christenen oprecht geloven. 

Deel alinea

Maarten Luther publiceert 95 stellingen over het geloof.

Luther stelt in 1517 een lijst op met 95 stellingen over de kerkleer. Hij schrijft bijvoorbeeld: “Wie aan een arme geeft of aan een behoeftige leent, handelt beter dan wie een aflaat koopt.” Luther wil de kerk van binnenuit vernieuwen of 'hervormen'. Maar de kerkleiders zijn woedend. In 1521 wordt Luther door de paus uit de kerk verstoten. De keizer verklaart hem vogelvrij. Dat betekent dat iedereen Luther ongestraft mag doden.

Luther is in de ban gedaan maar zijn opvattingen laten zich niet indammen. Overal in West-Europa kunnen mensen zich vinden in zijn ideeën en die van andere hervormers. Ook in de Nederlanden gaan gelovigen over tot het protestantisme en sommigen worden daarvoor opgepakt. Op 1 juli 1523 worden twee monniken uit 's-Hertogenbosch in Brussel op de brandstapel gezet, vanwege hun lutherse ideeën. En twee jaar later wordt Jan de Bakker uit WoerdenDeze priester uit Woerden is de eerste persoon die ter dood werd veroordeeld om zijn sympathieën met het protestantisme in wat later Nederland zal worden. De ‘geradicaliseerde christen’ wordt daarom gezien als de eerste ‘protestantse martelaar’ van de noordelijke Nederlanden. bij het Binnenhof in Den Haag ter dood gebracht wegens ketterij.

Jan de Bakker is tijdens de Reformatie de eerste ketter in de Noordelijke Nederlanden die ter dood wordt veroordeeld vanwege zijn hervormingsgezinde ideeën.

Ondanks het strenge optreden lukt het niet de nieuwe geloofsovertuigingen te onderdrukken. Sommige protestanten zingen godsdienstige liederen als ze op de brandstapel staan. Dat maakt veel indruk. De protestantse ideeën verspreiden zich als een lopend vuurtje door West-Europa. Na Luther wordt ook Johannes CalvijnFrans-Zwitserse geleerde, die net als Maarten Luther ideeën had over hoe de katholieke kerk zou moeten veranderen. Hij schrijft zijn ideeën niet alleen op, maar sticht ook een nieuwe protestantse geloofsgemeenschap in Genève. een bron van inspiratie voor ketters. Er ontstaat een calvinistische kerk, die in de Nederlanden en grote rol gaat spelen.

Erasmus

Een bekende tijdgenoot van Maarten Luther is Desiderius Erasmus, een van de invloedrijkste denkers uit de Nederlanden. Net als de vroege Luther is Erasmus voor hervormingen binnen de katholieke kerk. De bijbelversie waarop Luther zijn 95 stellingen baseert, is kort daarvoor uitgegeven door Erasmus.

Wat is de aanleiding van de beeldenstorm?

In 1555 doet Karel V afstand van zijn heerschappij over de Nederlanden. Zijn pogingen om de kerkelijke eenheid te herstellen zijn mislukt. Toch probeert ook zijn zoon en opvolger, Filips II, een einde te maken aan het protestantisme. Daarin werkt hij samen met de Inquisitie, de ketter-rechtbank van de katholieke kerk. Die veroordeelt ketters tot de doodstraf.

Deel alinea

Acht doopsgezinden te Amsterdam verbrand, Jan Luyken (1683-1685)

Ondanks de opstelling van Karel en Filips kiest een (klein) deel van de inwoners van de Nederlanden voor het protestantisme. Maar ze hebben geen eigen kerkgebouwen. Daarom houden ze bijeenkomsten in de open lucht, de zogenoemde hagepreken. Op het Zeeuwse eiland Walcheren worden eind juni 1566 de eerste hagepreken gehouden. Er komen al snel duizenden mensen op af. Rondtrekkende predikanten roepen gelovigen op om hun bestaan in te richten volgens de Bijbel. Daarin staat dat de mens sober moet leven, en dat hij geen beelden mag maken van God of van mensen. Katholieken zondigen tegen die regels. Hun rijkversierde kerken staan vol met beelden.

Smeekbede van de 'geuzen'

Op 5 april 1566 trekt een stoet van tweehonderd edelmannenPersonen die tot de adel behoren. door Brussel. Ze zijn op weg naar het paleis van landvoogdes Margaretha van Parma. Zij bestuurt de Nederlanden in opdracht van haar halfbroer, Filips II. De edelen bieden Margaretha een 'smeekschrift' aan: een brief waarin ze dringend vragen om een eind te maken aan de geloofsvervolgingen. In de Nederlanden hebben veel inwoners - protestanten én katholieken - namelijk bezwaar tegen de bloedige aanpak. Landvoogdes Margaretha is bang voor onrust en belooft de strenge regels voorlopig te verzachten. Ook geeft ze de edelen toestemming hun protest aan Filips zelf aan te bieden. Eén van Margaretha's adviseurs is niet onder de indruk van de edelen, en noemt hen spottend gueux (Frans voor bedelaars of schooiers). De edelen keren de vernedering om en gaan 'geus' als erenaam gebruiken, en dragen een symbolische bedelnapEen bakje of zakje waarin bedelaars eten en drinken kunnen ontvangen van gulle gevers. als ereteken.

"Madame, n'ayez pas peur. Ce ne sont que des gueux": 'Vrees niet mevrouw, het zijn maar bedelaars." De protestanten omarmen deze belediging en maken van 'geus' een eretitel.

Deel alinea
"Edelen uit de Nederlanden nemen de belediging 'geus' aan als erenaam."

Waar en wanneer begint de beeldenstorm?

Op 10 augustus 1566 slaat bij het Zuid-Vlaamse Steenvoorde de vlam in de pan. Een groep protestanten bestormt een klooster en richt vernielingen aan: beelden van heiligen worden van de muur getrokken, glas-in-loodramen ingegooid, het kerkzilver geplunderd en boeken vernietigd. Fanatieke protestanten zien de beeldenstorm als zuivering: protserige kerken vol afgodenbeelden worden geschikt gemaakt voor sobere kerkdiensten waarin Bijbellezing en Bijbeluitleg centraal staan.

In drie maanden tijd vallen mensen in heel de Nederlanden kerkgebouwen aan.

Vanuit het zuidwesten verspreidt de beeldenstorm zich over de Nederlanden, tot aan Leeuwarden en Groningen toe. In sommige steden, zoals Antwerpen, gaat het er wild aan toe, en vernielen fanatici veel. Op andere plaatsen verloopt de storm beheerst. Daar willen protestanten kerken vooral geschikt maken voor hun eigen gebeden en krijgen katholieken de kans hun schatten in veiligheid te brengen. Soms is er zo weinig enthousiasme voor de beeldenstorm dat sterke handen moeten worden betaald om kerken leeg te halen.

Hoe ziet religieus Nederland er uit na de beeldenstorm?

Filips II is woedend over de beeldenstorm. Hij stuurt zijn beste generaal, de hertog van Alva, met een leger van tienduizend man van Spanje naar de Nederlanden. Alva moet orde op zaken stellen en de schuldigen aan de beeldenstorm bestraffen. Het leger arriveert in mei 1567 en Alva begint een schrikbewind. In vijf jaar tijd worden 1073 protestanten ter dood veroordeeld en ruim elfduizend verbannen. Veel edelen slaan op de vlucht en Alva krijgt door zijn harde aanpak al snel de bijnaam ‘IJzeren Hertog’.

Deel alinea

Tirannie van Alva door Willem Jacobsz. Delff (1622)

Het jaar 1566, waarin de beeldenstorm plaatsvindt, wordt al snel 'het wonderjaar' genoemd, want de snelle opeenvolging van dramatische gebeurtenissen blijkt achteraf belangrijke gevolgen te hebben. De jonge Willem van Oranje, aanvankelijk een vertrouweling van Karel V en Filips II, is overgelopen naar hun tegenstanders. Hij trekt zich terug op zijn ouderlijk kasteel in het Duitse rijk om te ontkomen aan Alva. Van daaruit organiseert hij een reeks gewapende invallen in de Nederlanden, met wisselend succes. Zo begint de Nederlandse Opstand, een burgeroorlog tegen Filips II en zijn legers. Die zal tot ieders verrassing leiden tot een nieuw land, de Republiek der Nederlanden.

Audiofragment

"Beeldenstorm kwam voort uit fundamentalisme"
VPRO - De Avonden, 19 nov 2012

Schrijver Wim Noordhoek herkent in de beeldenstorm een vlaag van fundamentalisme. Luister hier naar de hele uitzending van De Avonden (vanaf 01:01:30).

Het zal nog jaren onrustig blijven in de Nederlanden en veel inwoners zullen bezwijken aan geweld. De beeldenstorm blijkt achteraf het begin te zijn geweest van een aantal ingrijpende politieke, religieuze en staatkundige veranderingen in de Nederlanden die leiden tot een Republiek, die weer de voorganger is van het huidige Nederland.

De beeldenstorm leidt indirect tot grote veranderingen in de Nederlanden. Zelfs de Hollandse schaatscultuur is terug te leiden tot de gebeurtenissen rondom de reformatie.

In het kort

  • In het begin van de zestiende eeuw is er geen scheiding tussen kerk en staat. Nederland is onder keizer Karel V katholiek en politieke beslissingen worden genomen met de Bijbel in de hand.

  • In 1517 stelt de Duitse monnik Maarten Luther een lijst op met 95 stellingen waarin hij de kerk bekritiseert. Het geloof moet minder om geld draaien en mensen moeten leven volgens de bijbel: sober en zonder afbeeldingen van God en van heiligen.

  • Critici van het katholicisme wordt geprobeerd de mond te snoeren, maar toch krijgen ze aanhang en ontstaan er nieuwe, protestantse kerken. 

  • Op 10 augustus 1566 bestormt een groep protestanten een klooster bij het Zuid-Vlaamse Steenvoorde. Heiligenbeelden worden van de muur getrokken.

  • In de weken die volgen, nemen protestanten in de hele Nederlanden dat voorbeeld over. De beeldenstorm houdt huis in tal van kerken.

  • De beeldenstorm markeert een aantal ingrijpende politieke, religieuze en staatkundige veranderingen in de Nederlanden.

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.