Waarom is de staat Israël gesticht?

10 minuten leestijd

© ANP

Waarom is de staat Israël gesticht?

Geloof

Je leest nu

Waarom is de staat Israël gesticht?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 71
  • 31133
Bekijk de collectie Midden-Oosten14 verhalen

Wie het over Israël heeft, stuit meteen op een aantal vragen. Wie is er de baas? Wat zijn precies de grenzen van het land? En is het nou eigenlijk Israël, Israël en de Palestijnse Gebieden of Palestina? Veel mensen in de Arabische wereld wezen de stichting van de staat Israël af. Toch viert het land in 2018 zijn zeventigjarig bestaan.

Samengesteld door Hans Jaap Melissen

De voorlopige Joodse regering komt bijeen en roept de staat Israël uit.

In 1948 wordt Israël gesticht. Dat is kort na de Tweede Wereldoorlog, waarin miljoenen Joden tijdens de Holocaust worden vermoord door het naziregime van Adolf Hitler. Een deel van de overlevenden zoekt een veilig thuisland en vindt dat in het gebied dat op dat moment Palestina heet.

Toch is niet alleen de Tweede, maar ook de Eerste Wereldoorlog belangrijk in de ontstaansgeschiedenis van Israël. Tijdens die oorlog komen Arabische stammen in het Midden-Oosten in opstand tegen de overheersing door het Ottomaanse Rijk.Het Ottomaanse of Osmaanse rijk is een islamitisch rijk, gesticht in de veertiende eeuw door een van de Turkse volkeren. De naam verwijst naar de eerste heerser: Osman I. In zijn grootste versie hoorde er stukken Noord Afrika, Europa (bijvoorbeeld de Balkan) en delen van Azië bij. Constantinopel (nu Istanbul) is de hoofdstad. In 1920 komt er een einde aan het Rijk.  Zij worden gesteund door de Britten en de Fransen. Alleen zijn die twee landen niet van plan zich na de val van het Ottomaanse Rijk terug te trekken. Ze verdelen in het Sykes-Picotverdrag van 1916 in het geheim het gebied in Franse en Britse invloedssferen. De Britten krijgen een mandaat over Palestina en Mesopotamië (het Irak van nu) en de Fransen over Libanon en Syrië.

In 1917 komt de Britse overheid met de Balfour-verklaring. Balfour, de Britse minister van Buitenlandse Zaken, spreekt daarin de intentie uit om in Palestina een “nationaal thuis voor het Joodse volk” te maken. Dit leidt tot grote onvrede bij de Arabische bevolking, die zich bedrogen voelt.

De Klaagmuur in Jeruzalem

Wat zijn zionisten?

Het idee voor een eigen staat komt niet uit de lucht vallen. In de loop van de negentiende eeuw krijgen Joden in Centraal- en Oost-Europa steeds meer te maken met antisemitisme. Dat komt mede door de opkomst van nationalistische bewegingen.Nationalisme is het idee dat je een land creëert, gebaseerd op welke gedeelde sociaal-culturele identiteit er is. Het leidt, zeker in de versie zoals die in de negentiende eeuw opkomt in Centraal en Oost Europa, tot uitsluiten van groepen die als ‘anders’ worden gezien. Binnen de Joodse gemeenschap is er intussen discussie over wat het betekent om Jood te zijn: is het alleen een religie of hoort daar ook een land bij? De Joden die verlangen naar een eigen land noemen zich Zionisten, naar de berg Zion vlak bij Jeruzalem.

Theodor Herzl, schrijver van het boek Der Judenstaat, wordt gezien als de grondlegger van het zionisme.

In de laat negentiende eeuw beginnen steeds meer Joden, op de vlucht voor antisemitisme, zich weer te vestigen in het gebied rond Zion. In 1890 vormen Joden een meerderheid in Jeruzalem, terwijl in de rest van het gebied Arabieren in de meerderheid zijn.

Komen de Joden uit het Midden-Oosten?

In de geschiedenis, beginnend bij de tiende eeuw voor Christus, is het Jodendom in het gebied dat we nu Israël noemen eeuwenlang de grootste godsdienst. Rond die tijd komt het koninkrijk Israël op, samen met het koninkrijk Judea. Joden krijgen het vooral in de Romeinse tijd (en in het bijzonder de eerste twee eeuwen van onze jaartelling) moeilijk omdat ze niet de Romeinse keizer als een soort god willen aanbidden. De Joden komen meerdere keren in opstand, maar de Romeinen slaan dat protest met veel geweld neer. Na de laatste opstand, rond 132-135 na Christus, blijven er weinig Joden over in het gebied Palestina. En wie niet is gedood, vlucht. Een volk, in dit geval de Joden, dat zich verspreidt over verschillende plekken op de wereld, noemen we de diaspora.

Wat gebeurt er na de Tweede Wereldoorlog?

Tussen de Balfour-verklaring van 1917 en het einde van de Tweede Wereldoorlog verhuizen nog meer Joden naar wat dan Brits mandaatgebied Palestina is. Dit leidt tot spanningen met de Arabische bevolking. Na de Tweede Wereldoorlog vinden de Britten dat de net opgerichte Verenigde Naties zich maar moeten buigen over het probleem. De Verenigde Naties stellen voor het gebied in een Arabisch en een Joods deel op te splitsen. En Jeruzalem moet onder internationaal gezag komen. De Arabische leiders zien het plan niet zitten. De Joodse leiders wel. Op 14 mei 1948, op de dag dat de laatste Britse troepen vertrekken, roepen zij de staat Israël uit. De eerste premier van het kersverse land Israël is Ben Gurion.

Toenmalig president Shimon Peres praat bij de viering van het zestigjarig bestaan van de staat Israël over hoe het begon. “Het hele land danste en zong. Behalve Ben Gurion.”

Wat zijn de directe gevolgen van de stichting van Israël?

Het uitroepen van de staat Israël leidt onmiddellijk tot oorlog. Op 15 mei 1948, de dag na het startschot van de nieuwe staat, klinken er echte schoten. Een coalitie van Egypte, Jordanië, Syrië en troepen uit Irak trekt Israël binnen. Hun doel is de stichting van de nieuwe staat te frustreren. Ze raken, over een periode van tien maanden, volop slaags met Israëlische troepen. Jordanië (tot 1949 nog Transjordanië geheten) neemt de westelijke Jordaanoever in, Egypte de Gazastrook. Tegelijkertijd hebben Israëlische troepen zo’n zestig procent ingenomen van het gebied dat, volgens het opdelingsplan van de Verenigde Naties, Arabisch zou moeten zijn. Dit zorgt voor een grote stroom Palestijnse vluchtelingen, zo’n 700.000, die onder meer in buurlanden terechtkomen. De Palestijnen noemen dit ‘Al Nakba’, de catastrofe. Een gebeurtenis die tot de dag van vandaag een rol speelt.

Palestijnse vluchtelingen in 1948.

Intussen arriveren steeds meer Joden uit het Midden-Oosten en andere delen van de wereld in hun nieuwe land Israël. In maart 1949 is Israëls onafhankelijkheidsoorlog voorbij. Voorlopig, want de spanningen tussen Joden en Arabieren leiden als snel weer tot nieuwe oorlogen. Inzet is vaak het hele bestaansrecht van Israël of de exacte grenzen van het jonge land.

Vanuit Nederland vertrekken in 1948 steeds meer Joden naar ‘het beloofde land’.

Na de onafhankelijkheidsoorlog van 1948 ontstaan algauw nieuwe spanningen. Als Egypte in 1956 het Suezkanaal afsluit tijdens een conflict hierover met Groot-Brittannië en Frankrijk, grijpt Israël in en bezet de Egyptische Sinaïwoestijn en de Gazastrook. Israël wil vrije doorgang door het kanaal houden. Het conflict wordt opgelost met een VN-macht, maar er wachten andere problemen. Zo ontstaan er ernstige conflicten met Syrië en Jordanië over water uit de rivier de Jordaan. Ook gaat Syrië samenwerken met de in 1964 opgerichte Palestijnse Bevrijdingsorganisatie PLO. De Palestijnen willen met geweld hun verloren gebied terug krijgen. Al verandert die doelstelling in de loop van de jaren naar alleen de wens van een eigen staat.

Wat is de Zesdaagse Oorlog van 1967?

De PLO voert vanuit Syrië aanvallen uit in het grensgebied met Israël. De Syrische regering steunt die aanvallen, maar is ook bang dat Israël wraak zal nemen door Syrië binnen te vallen en de regering te verwijderen. Egypte, een goede vriend van Syrië, trekt dan de Sinaïwoestijn in. In die woestijn zitten, sinds de Egyptische en Israelische legers zich aan het eind van de Suez-crisis hebben moeten terugtrekken, VN-troepen. De Arabische wereld raakt steeds meer in oorlogsstemming. De Israëlisch regering komt in spoedvergadering bijeen en besluit dat een aanval de beste verdediging is. In de vroege ochtend van 5 juni 1967 begint een oorlog die maar zes dagen zal duren. Israël voert een spectaculaire verrassingsaanval uit, waarbij vrijwel de gehele Egyptische luchtmacht op de grond wordt uitgeschakeld. Israël bezet de Gazastrook en een deel van de Sinaïwoestijn.

De Zesdaagse Oorlog begint met luchtaanvallen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Vervolgens richten Israëlische troepen zich op de gebieden die in handen zijn van Jordanië, maar waarvan Israël vindt dat die ook bij de jonge staat horen. Jeruzalem wordt helemaal ingenomen, net als de Westelijke Jordaanoever. De Jordaanse troepen bieden nauwelijks weerstand.

De Israëlische militaire acties krijgen intussen veel steun in onder andere Nederland.

Veel Nederlanders staan achter Israël tijdens de Zesdaagse Oorlog. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Na protesten van Arabische landen staat de VN-veiligheidsraad op het punt de partijen een wapenstilstand op te leggen, als Israël nog snel even de Golan Hoogvlakte van Syrië afpakt. Dit is een strategisch belangrijke plek als je de staat Israël wilt beschermen. Het door Israël bestuurde gebied is ineens vier keer zo groot en na de Zesdaagse Oorlog komen een miljoen Arabieren onder Israëlisch bestuur.

De Zesdaagse Oorlog is in naam niet alleen een verwijzing naar de duur van de gevechten, maar slaat ook op het scheppingsverhaal: in zes dagen schiep God de aarde en de zevende dag rustte hij. Maar echte rust levert deze oorlog niet op. Veel van de problemen die ontstaan, zijn nog steeds niet opgelost. De politiek van Israël is er op gericht om een deel van de nieuwe grenzen van 1967 definitief te maken, terwijl de Palestijnen en Arabische buurlanden eisen dat wat er dat jaar is gebeurd, ongedaan gemaakt wordt.

Oud-correspondent Salomon Bouman: "In de Zesdaagse Oorlog was Jeruzalem de hoofdprijs.” De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Waarom bouwt Israël nederzettingen?

Een manier om meer controle te krijgen op de nieuw ingenomen gebieden is het bouwen van nederzettingen: dorpen of plaatsjes waar mensen gaan wonen. Dat doet Israël vanaf 1967 in alle gebieden. Ook in de Sinaï, maar als in 1979 Egypte en Israël vrede sluiten, verdwijnen die weer. Ook besluit Israël in 2005 om de nederzettingen in de Gazastrook te ontmantelen. Ze zijn een te grote last geworden, waarvoor te veel militaire inzet nodig is om ze te beschermen. Maar ook zonder nederzettingen in de Gazastrook oefent Israël grote controle uit op de grenzen van die strook. De ongeveer twee miljoen Palestijnen in Gaza kunnen niet vrij in en uit reizen naar bijvoorbeeld de Westelijke Jordaanoever. Ook houden de  Egyptische autoriteiten het grootste deel van het jaar de grens met Gaza dicht. Dat komt door spanningen tussen Egypte en Hamas dat aan de macht is in Gaza. En dus wordt Gaza ook wel de grootste openluchtgevangenis ter wereld genoemd.

Op 19 juli 2018 neemt Israel de omstreden Joodse natiestaat-wet aan. Hierin staat Jeruzalem als ongedeelde hoofdstad en het Arabisch van de Arabisch-Israëliërs is niet meer de officiële taal. De uitbreiding van de joodse nederzetting is ook opgenomen in de wet, als nationaal belang. 

De staat Israël wordt nog steeds groter qua inwonertal. Elke jood in de wereld mag zich vestigen in het beloofde land en kan Israëlisch staatsburger worden. In 1950 neemt Israël daartoe de wet op terugkomst aan. De nederzettingen op de westelijke Jordaanoever worden nog steeds groter en in 2017 is voor het eerst in 25 jaar begonnen met de bouw van een nieuwe nederzetting op de Westoever. Dit ondanks internationale oproepen en VN-resoluties om hier een einde aan te maken.

Israël verklaart bij wet illegale nederzettingen legaal.

"Gaza wordt ook wel de grootste openluchtgevangenis ter wereld genoemd."

Komt er een oplossing voor het conflict?

Er zijn al tientallen jaren pogingen gedaan om tot een oplossing te komen van het Israëlisch-Palestijns conflict. Die pogingen worden bemoeilijkt door verschillende factoren. De Palestijnen zijn verdeeld tussen het extremistische Hamas, dat de macht heeft in de Gazastrook, en het meer gematigde Fateh, dat de macht heeft op de Westelijke Jordaanoever. Deze Palestijnse fracties hebben in het verleden ook onderling gevochten. Bovendien zijn er nog meer Palestijnse (radicale) groeperingen.

Met sommige buurlanden zijn wel stappen gezet naar vrede. In 1978 sluit de Egyptische president Sadat vrede met de Israëlische premier Begin. Egypte krijgt daarmee de Sinaïwoestijn terug die het in 1967 was kwijtgeraakt. Andere Arabische landen reageren boos op dit akkoord. Ook intern in Egypte is woede: Sadat wordt in 1981 zelfs vermoord door militairen die lid zijn van de fundamentalistische Islamitische Jihad.

Deel alinea

Historische handdruk in 1993: de Palestijnse leider Arafat (r) ontmoet de Israëlische leider Rabin voor vredesonderhandelingen.

Later zijn er vredesonderhandelingen tussen Israël en de Palestijnen die uitmonden in de Oslo-akkoorden van 1993. Palestijnen krijgen recht op zelfbestuur onder een eigen Palestijnse Autoriteit. Maar latere pogingen tot duurzame vrede leveren weinig op.

Ook in Israël denkt niet iedereen hetzelfde over de toekomst. Radicale, streng orthodoxe joden willen van geen enkele concessie weten aan de Palestijnen. Premier Rabin, die ooit handen schudde met de Palestijnse president Arafat, wordt door de orthodoxe jood Yigal Amir gedood als straf voor zijn toenadering tot de Palestijnen.

Yitzhak Rabin is vermoord tijdens een vredesdemonstratie in de Israëlische stad Tel Aviv.

Internationaal valt vaak de term tweestatenoplossing: Joden en Palestijnen zouden vreedzaam naast elkaar in twee verschillende staten moeten leven. Maar de uitwerking daarvan strandt tot nu toe in onwil en verdeeldheid aan beide kanten, over het hele idee of details daaruit. Ook laait steeds weer het geweld op tussen de twee partijen, vaak uitgelokt door radicale elementen. Om de zoveel jaar trekt Israël de Gazastrook in om een einde te maken aan beschietingen vanaf die kant.

Israël lijkt op dit moment meer gebaat bij de status quo, waarbij muren en hekken op de Westbank hen grotendeels beschermen tegen grote aanslagen van Palestijnse militanten. En waarbij de bezetting van de Westelijke Jordaanoever en het afknijpen van de Gazastrook ervoor zorgen dat de Palestijnse economie niet tot bloei kan komen.

Menno Bentveld praat met een Palestijnse benzinepomphouder voor wie de muur de nekslag voor zijn bedrijf was. “Ik had zes werknemers, maar nu sta ik er alleen voor.” De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Een vreedzame status quo is niet erg waarschijnlijk. Aan Palestijnse kant zullen de hogere geboortecijfers, gecombineerd met grote werkloosheid en frustratie over het gebrek aan bewegingsvrijheid bijdragen aan radicalisering. Aan Israëlische kant is er intern te weinig politieke druk om tot een definitieve oplossing te komen. Bovendien voelt Israël zich, zeker ook met de Amerikaanse president Trump als bondgenoot, voldoende gesteund om op de huidige weg te blijven doorgaan.

Arnon Soffer, bedenker van de Muur op de Westelijke Jordaanoever: “Ik heb het recht om bang te zijn. Ik zal vechten voor een Joodse staat." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Ontdek verleden, heden en toekomst van het Midden-Oosten

De afgelopen 100 jaar is het Midden-Oosten drastisch veranderd. Aan de hand van elf keerpunten vertelt de webdocumentaire Focus Midden-Oosten de geschiedenis van deze regio die vandaag de dag vooral bekend staat om haar vele conflicten. De oprichting van Israël is een van die keerpunten. Meer hierover lees, zie en hoor je in de interactieve website via onderstaande afbeelding. 

Klik op de afbeelding en ga naar de webdoc om de elf keerpunten in de geschiedenis van het Midden-Oosten te verkennen. 

Deel alinea

In het kort

  • Joden zijn een paar duizend jaar geleden in de meerderheid in het gebied dat we nu Israël noemen, maar zijn na vervolging verspreid over de wereld.

  • Eind negentiende eeuw zijn er nationalistische bewegingen in Centraal en Oost-Europa die zich antisemitisch opstellen. Hierdoor proberen steeds meer Joden te emigreren naar ‘Palestina’.

  • Na de Eerste Wereldoorlog ontstaat het ‘Brits mandaatgebied Palestina’. Eerder hebben de Britten al gezegd dat ze er een veilig thuis voor Joden willen maken, tot onvrede van de Arabische bevolking.

  • Na de Tweede Wereldoorlog ontstaat er nog meer druk om Joden een eigen staat te geven. In 1948 roepen de Joden die staat uit: op 14 mei 1948 wordt Israël geboren.

  • Vanaf dag twee ligt de nieuwe staat onder vuur van Arabische landen en Palestijnse verzetsbewegingen. Meerdere oorlogen volgen, onder andere in 1948 en 1967, die Israël overigens terreinwinst opleveren.

  • Er is nog steeds geen permanente oplossing voor het Israëlisch-Palestijns conflict. In 2018 viert Israël zijn zeventigste verjaardag, maar nog steeds zijn de definitieve grenzen van het land onduidelijk.

Deel dit venster