Wat is de Hanze?

5 minuten leestijd

Wat is de Hanze?

Canon

Je leest nu

Wat is de Hanze?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 11
  • 1770
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

Steden in het oosten van het latere Nederland floreren terwijl Amsterdam en Rotterdam nog piepklein zijn. Het economisch hart van Nederland ligt in de late Middeleeuwen grotendeels aan de IJssel. Daar bloeit de handel en dat is te danken aan een handelsverbond: de Hanze. Wat is dat voor organisatie? En wat zijn de Hanzesteden?

Samengesteld door Niek van Lent

Wat is de Hanze?

Van de twaalfde tot de zestiende eeuw zijn Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en andere steden, vooral aan de IJssel, belangrijke en welvarende centra van handel. Handelaren in die steden zijn lid van het Hanzeverbond. Een Hanze (of: Hanza) is oorspronkelijk een samenwerkingsverband tussen kooplieden, in verschillende steden, die dezelfde producten verhandelen.

Hoe gaat de Hanze in de Nederlanden te werk? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Vanaf de twaalfde eeuw groeit de economie in verschillende Noord-Europese steden. De handel wordt echter vaak belemmerd door tolheffingen en door rovers. Door samen te werken kunnen handelaren de kosten drukken, op grotere schaal inkopen of verkopen en zich samen wapenen tegen dreigingen. Dat doen ze in verbonden, die de economie stimuleren. 

Deel alinea

In 1356 gaan hele steden - dus niet alleen handelaren - samenwerken in de Hanze. Dat wordt besloten op een vergadering in Lübeck, een stad in het latere Duitsland. Op het hoogtepunt reikt het netwerk van het West-Russische Novgorod tot aan Londen. Tussen die steden probeert het verbond zoveel mogelijk handelsbelemmering te slechten. De Hanze handelt ook met partners buiten het eigen gebied, bijvoorbeeld met Spaanse steden.

Audiofragment

Waarom verenigen de kooplieden zich?
NCRV - Plein publiek, 23 jul 2003

Hoe ziet de handel van de Hanze eruit?

Kooplieden van de Hanze handelen voornamelijk in zout, graan, hout, ijzer, vis (haring en stokvis), wijn, bier en dierenhuiden. Ze vervoeren hun goederen vooral over zee en over rivieren. Daarvoor gebruiken ze 'koggeschepen', van vijftien tot dertig meter lang. In het laadruim van een kogge passen ongeveer tweehonderd tonnen met goederen. Een Hanzeschip heeft verder een rood-witte wimpel aan de mast hangen. Daaraan kan je zien dat het tot het netwerk behoort.

Een nagemaakt koggeschip vaart tegenwoordig weer over de IJssel. 

Omdat de Hanzeschepen veel mooie en dure handelswaar vervoeren, zijn ze een geliefd doelwit voor piraten. Als die erin slagen een Hanzeschip te kapen, zijn ze in één klap rijk. Daarom krijgen koggen gewapende bescherming. De Hanze gaat ook de strijd aan met edelen die de handel belemmeren, bijvoorbeeld door hoge tollen te heffen.

Deel alinea
"Hanzehandelaren vervoeren hun goederen over zee en rivieren. Ze gebruiken koggeschepen, van 15 tot 30 meter lang."

De Hanze probeert een monopoliepositie te verwerven door concurrenten uit te schakelen en andere opkomende handelscentra te onderdrukken. Ook bemachtigen Hanzeleden voor bepaalde goederen het recht van stapel: goederen die via een stad worden vervoerd, moeten daar worden opgeslagen, en ze moeten er ook te koop worden aangeboden.

Hanzesteden organiseren ook jaarmarkten. Deze grote markten trekken kooplieden van verre aan. Een jaarmarkt levert een stad geld op omdat alle producten die worden verhandeld eerst tegen betaling moeten worden gewogen in de waagEen gebouw waarin goederen worden gewogen. Vaak is het verplicht om goederen tegen betaling te laten wegen voordat ze in een stad worden verkocht. . Zo’n waag straalt vaak de welvaart van een stad uit. In veel steden zullen de gebouwen lang blijven staan.

Als munten niet het juiste gewicht hebben omdat er met de samenstelling is gesjoemeld, wordt de dader hard gestraft. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Waar zien we de erfenis van de Hanze?

In de noordelijke Nederlanden wordt de meeste handel gedreven aan de IJssel, maar ook andere steden bloeien op. De grootste Nederlandse Hanzesteden zijn Kampen, Zwolle, Deventer, Zutphen en Tiel. De steden floreren door de handel en worden verrijkt met stadsmuren, koopmanshuizen, opslagplaatsen en talloze andere gebouwen. Veel van deze gebouwen blijven goed bewaard en daardoor is de erfenis van de Hanze nu nog goed te zien; ook in kleinere Hanzesteden zoals Doesburg.

Deel alinea

Tegenwoordig vaart er een nagemaakt koggeschip op de IJssel. In de rivier is ook een middeleeuws scheepswrak gevonden en geborgen. In de buurt van Kampen is in 2016 – na ongeveer vier jaar voorbereiding – het schip in zijn geheel uit het water gelicht.

Op de bodem van de IJssel is een middeleeuws koggeschip gevonden en geborgen. 

Hoe wordt Amsterdam het nieuwe handelscentrum?

In de bloeitijd van de Hanze is Amsterdam nog geen machtige stad. Het plaatsje staat in de schaduw van de grote concurrenten rond de IJssel. Maar als die rivier begint te verzanden, ziet Amsterdam mogelijkheden om de handelsroute naar de Oostzee over te nemen. De handel op dat gebied is van groot belang. Daar ligt de basis voor de latere rijkdom van de stad.

Een kaart van Amsterdam in 1538, als de stad voorzichtig begint aan een lange periode van bloei.

Een belangrijke oorzaak van de neergang van de Hanze is verdeeldheid. De Hanzesteden handelen steeds vaker vanuit eigenbelang, in plaats van dat ze elkaar bijstaan. De eensgezindheid, de basis van het oorspronkelijke succes, verdwijnt. De Hanze stort gedurende de zestiende eeuw in en de Oostzeehandel wordt vooral overgenomen door steden die niet bij het verbond zijn aangesloten.

Antwerpen wordt het nieuwe centrum van de handel, totdat de stad in 1585 in Spaanse handen  valtHet is 1584 en veel Nederlandse gewesten zijn in opstand tegen hun heer Filips II. Alexander Farnese (de latere hertog van Parma) is namens Filips landvoogd over de Nederlanden en hij wil de orde daar herstellen. Om het belangrijke Antwerpen in te nemen, laat hij plaatsen rondom de stad veroveren en probeert hij alle aan- en afvoer van goederen te blokkeren. Langzaam wordt de situatie in de stad nijpend. Bovendien kosten gevechten rond de stad veel levens. In augustus 1585 geeft Antwerpen zich over. Na de val wordt het katholicisme weer de enige toegestane godsdienst. Niet-katholieken krijgen van de Spanjaarden de mogelijkheid om de stad te verlaten. . Veel kapitaalkrachtige kooplieden vertrekken en belanden uiteindelijk in Amsterdam, dat het nieuwe handelscentrum in die regio wordt. 

Na het verval van de Hanze verschuift het handelscentrum van de Nederlanden eerst naar Antwerpen en vervolgens naar Amsterdam. 

Kort daarna richten Hollanders de handel steeds meer op de wereldzeeën. Maar de handel op de Oostzee blijft economisch belangrijk. Daar ligt ook in de Gouden Eeuw de basis van de rijkdom van de stad.

In het kort:

  • Van de twaalfde tot de zestiende eeuw zijn Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en nog meer steden, vooral aan de IJssel, belangrijke en welvarende centra van handel. Handelaren daar werken samen in het Hanzeverbond.

  • Kooplieden van de Hanze handelen voornamelijk in zout, graan, hout, ijzer, vis (haring en stokvis), wijn, bier en dierenhuiden. Ze vervoeren hun goederen grotendeels over zee en over rivieren. Daarvoor gebruiken ze zogeheten koggeschepen, van 15 tot 30 meter lang. 

  • De steden floreren door de handel. Er verschijnen stadsmuren, koopmanshuizen, opslagplaatsen en talloze andere gebouwen. Veel van deze gebouwen zullen lang blijven staan.

  • In de zestiende eeuw neemt de macht van de Hanze af. Het centrum van de handel komt eerst in Antwerpen te liggen en na 1585 in Amsterdam. 

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.