Hoe werd het dagboek van Anne Frank beroemd?

8 minuten leestijd

© ANP

Hoe werd het dagboek van Anne Frank beroemd?

Canon

Je leest nu

Hoe werd het dagboek van Anne Frank beroemd?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 86
  • 13677
Bekijk de collectie Tweede Wereldoorlog11 verhalen
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

In haar dagboek vereeuwigt Anne Frank niet alleen verhalen over haar onderduik in oorlogstijd, maar ook over seksualiteit, relaties en familieproblematiek. Deze intieme verhalen richt ze aan Kitty, haar ‘vriendin’. Hoe kwam dit uiterst persoonlijke boek bij het publiek terecht? En hoe werd het wereldwijd beroemd?

Samengesteld door Niek van Lent

Wat is het verhaal van Anne Frank?

Anne Frank wordt op 12 juni 1929 geboren in de Duitse stad Frankfurt am Main. Zij komt uit een Joods gezin, dat een vrij onbezorgd leven leidt totdat Adolf Hitler in 1933 aan de macht komt. Door de opkomst van het nationaalsocialismeOok wel nazisme, een autoritaire ideologie die na de Eerste Wereldoorlog ontstaat in Duitsland. Een partij of persoon heeft in deze ideologie alle macht, zoals in een dictatuur. Een belangrijk verschil is dat deze ideologie zich ook richt op racistische elementen. In nationaalsocialisme gaat men er van uit dat het Arische ras superieur is, andere rassen zijn minderwaardig. Vooral Joden worden gezien als het uitschot van de maatschappij. Zij zijn zelfs extreem gevaarlijk omdat ze het Arische ras zouden willen vernietigen.   neemt de Jodenhaat in Duitsland toe. Joden worden gediscrimineerd, geweerd uit openbare plekken, belaagd en vermoord. In 1935 raken Joden door een nieuwe wetgeving ook hun burgerrechten kwijt.

© ANP

Otto Frank met zijn dochters Margot en Anne. 

Annes ouders, Otto en Edith Frank, besluiten dat het veiliger is om Duitsland te verlaten. Zij verhuizen naar de Amsterdamse Rivierenbuurt, waar Anne naar school gaat en de Nederlandse taal leert.

Deel alinea
"Door de nabijheid van Duitsland is het hier lang niet altijd prettig. [...] De ontevredenheid, het fascisme groeit en daarmee ook het antisemitisme."

Otto Frank in een brief aan zijn vriend Nathan Strauss (1936).

Het duurt niet lang voordat de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Nederland capituleert in mei 1940. Onder Duitse bezetting worden Joden afgezonderd van de Nederlandse bevolking. Zij moeten de davidsster dragen en mogen bijvoorbeeld niet meer naar bioscopen, theaters of cafés. Op veel plaatsen komen borden te hangen met daarop: ‘Joden niet gewenscht’ of ‘Voor Joden verboden’. Anne Frank wordt op twaalfjarige leeftijd verplicht overgeplaatst naar een Joodse school. Ze moet afscheid nemen van haar niet-Joodse klasgenootjes en lerares.

Een portret van Anne Frank op de montessorischool (1940). 

Na de afzondering volgt de Jodenvervolging en deportatie naar massale vernietigingskampen. De Duitsers voeren vanaf juli 1942 Joden vanuit Nederland af naar Oost-Europa. Veel Joden krijgen een brief op hun deurmat om hun koffer te pakken en zich te melden voor werkkampen. Zo ook Margot Frank, de zus van Anne. Dit laten Otto en Edith Frank niet gebeuren: de familie duikt op 6 juli 1942 onder in het achterhuis van Otto’s bedrijfspand aan de Prinsengracht. Hij heeft dit achterhuis al aan het begin van de oorlog als schuilplaats ingericht. Naast de familie Frank duiken ook de familie van Pels (Hermann, Auguste en Peter) en Fritz Pfeffer onder in het pand. 

Audiofragment

De onderduik
VARA - Rond Anne Frank, 8 mei 1985

Ongeveer een maand voor de onderduik krijgt Anne Frank een dagboek voor haar verjaardag. Ze noemt haar dagboek Kitty, en richt de brieven aan deze ‘vriendin’. Voordat de familie onderduikt schrijft ze nietsvermoedend: "Het is voor iemand als ik een heel eigenaardige gewaarwording om in een dagboek te schrijven. Niet alleen dat ik nog nooit geschreven heb, maar het komt me zo voor, dat later noch ik, noch iemand anders in de ontboezemingen van een dertienjarig schoolmeisje belang zal stellen."

Fragment uit een televisiefilm waarin de familie Frank net aankomt in het achterhuis. 

Eenmaal ondergedoken schrijft Anne over haar ervaringen als Joods meisje in de oorlog, opgesloten in een kleine ruimte. Maar naast verhalen over de oorlog krijgen ook seksualiteit, relaties en familieproblematiek een plek in haar brieven. Anne wil na de oorlog graag schrijfster en journaliste worden.

Het achterhuis is verscholen achter een boekenkast. Een bezoeker neemt een kijkje in het gerestaureerde huis.

Miep Gies, die de familie helpt tijdens de onderduik, was er de dag dat het achterhuis werd gevonden door de Duitsers. 

Na twee jaar in onderduik ontdekt de Grüne PolizeiStaat vooral bekend als de Ordnungspolizei (de ordepolitie). Dit zijn lokale politie-eenheden die dagelijkse politietaken uitvoeren in nazi-Duitsland en bezette gebieden. Omdat zij groene uniformen dragen worden ze de Grüne Polizei genoemd.  de familie Frank en de vier andere onderduikers in het achterhuis. Samen met de onderduikgevers Johannes Kleiman en Victor Kugler – werknemers in het bedrijfspand – worden zij op 4 augustus 1944 opgepakt. De onderduikers worden met een personentrein via doorgangskamp Westerbork naar vernietigingskamp Auschwitz in Polen vervoerd. De onderduikgevers (Kleiman en Kugler) komen in kamp Amersfoort terecht.

Audiofragment

Ontdekt
VARA - Rond Anne Frank, 8 mei 1985

In dit fragment uit het hoorspel 'Rond Anne Frank' wordt de arrestatie van de onderduikers en de daarop volgende deportatie nagespeeld.

In Auschwitz worden de mannen en vrouwen van elkaar gescheiden. Het is de laatste keer dat Otto Frank zijn dochters zal zien: Margot en Anne worden vanuit Auschwitz naar kamp Bergen-Belsen in Duitsland getransporteerd. Beiden worden daar ziek. Margot overlijdt in februari 1945, en Anne niet lang daarna. Ze overlijden aan de vlektyfusEen besmettelijke ziekte die verspreidt wordt door kleerluizen, een insect dat zich voedt met mensenbloed. Het is veelvoorkomend in omstandigheden met slechte hygiëne zoals oorlogen en hongersnoden. De symptomen zijn vaak koorts, hoofdpijn, uitslag en misselijkheid. De ziekte kan dodelijk zijn, zoals bij de zusjes Frank.  , ongeveer twee maanden voordat Nederland wordt bevrijd. Van de acht onderduikers overleeft alleen Otto Frank de kampen, hij keert na de bevrijding terug naar Nederland. Ook onderduikgevers Kleiman en Kugler overleven de oorlog.

Een grafsteen voor Margot en Anne Frank, die in het voormalig kamp Bergen-Belsen staat. 

Hoe komt Anne Franks boek onder de aandacht?

Miep Gies en Bep Voskuijl, twee andere helpers die de onderduikers van eten en nieuws voorzien, worden niet opgepakt. Zij treffen na de arrestatie van het gezin een ravage aan in het achterhuis. Op de grond ligt een puinhoop van oude boeken, kranten en tijdschriften. Maar ook Annes geschriften. Zij weten het dagboek – samen met andere persoonlijke bezittingen van de familie – veilig te stellen. Kort daarna wordt het achterhuis volledig leeggeroofd door de Duitsers. Gies bewaart Annes geschriften ongelezen in haar bureau, in de hoop het ooit aan Anne terug te kunnen geven.

© ANP

Miep en Jan Gies worden met medailles geëerd door de Israelische regering, voor hun moed de onderduikers te beschermen voor de nazi's (1988).

Onderweg vanuit het oosten naar huis hoort Otto Frank dat zijn vrouw in het kamp is gestorven. Eenmaal in Nederland gaat hij bij Miep Gies en haar man Jan wonen. Hij zoekt naar informatie over het lot van zijn dochters. Hij schrijft zijn zus: “Hoe ik verder zou moeten zonder de kinderen, nu ik Edith al verloren heb, kan ik me niet voorstellen.”

Die angst wordt later werkelijkheid: de zusjes Jannie en Lien Brilleslijper, lotgenoten van Anne en Margot in Bergen-Belsen, brengen het nieuws dat zij het kamp niet hebben overleefd. Als Miep dit hoort, besluit ze Otto de geschriften van zijn dochter te geven.

Deel alinea
"Dit is de erfenis van uw dochter Anne."

Miep Gies

"Hij kon elke dag maar een beetje lezen. Het raakte en overweldigde hem zo dat hij niet lang kon lezen." De hele aflevering zien? Kijk op 2Doc.nl.

Otto kan het boek zo vlak na het verlies van zijn gezin en het einde van de oorlog nog niet lezen. Een maand later begint hij er wel aan: “Ik begon langzaam te lezen, een paar bladzijden per dag, meer was niet mogelijk. Ik werd overspoeld door pijnlijke herinneringen. Voor mij was het een openbaring. Er verscheen een heel andere Anne voor me dan de dochter die ik had verloren. Zulke diepe gedachten en gevoelens, daar had ik geen idee van.”

Otto Frank twijfelt. Moet zo'n intiem document wel worden gepubliceerd? De hele aflevering zien? Kijk op 2Doc.nl.

Otto maakt een gedeeltelijke transcriptie voor vrienden en familie die het gezin hebben gekend. Een van deze lezers is werkzaam bij een uitgeverij. Hij vertelt Otto dat hij het recht niet heeft het dagboek voor zichzelf te houden. Het zou een publiek document moeten zijn. Ook Anne speelt in haar dagboek met het idee het boek te publiceren onder de naam Het Achterhuis. Ze heeft zelfs al een deel herschreven nadat minister Gerrit Bolkestein op radio Oranje een oproep doet om geschriften over de oorlog te bewaren. Otto besluit na lang wikken en wegen het dagboek inderdaad te publiceren. 

Anne hoort op Radio Oranje dat na de oorlog een inzameling van dagboeken en brieven wordt gehouden.

Wanneer wordt Anne Franks boek beroemd?

Het vinden van een uitgever is niet eenvoudig, in het naoorlogse Nederland is nog weinig behoefte aan zulke oorlogsverhalen. Totdat op de voorpagina van Het Parool een artikel verschijnt door Jan Romein, waarin hij het boek aanprijst:

“Het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie bezit al omtrent tweehonderd dergelijke dagboeken, maar het zou mij verbazen als daar nog één bij was, zó zuiver, zó intelligent en toch zo menselijk als dit, dat ik het heden met mijn vele plichten voor één avond vergetend, in enen gelezen heb.”

Na dit artikel tonen de eerste uitgeverijen belangstelling voor het boek. In 1947 wordt Het Achterhuis gepubliceerd. Aanvankelijk worden 3036 exemplaren gedrukt. Otto geeft exemplaren aan familie, vrienden, kennissen, vriendinnen van Anne en stuurt het naar oud-minister-president Gerbrandy en de koninklijke familie.

'Stilistische oneffenheden'

Otto werkt weken aan het dagboek en redigeert waar hij dat nodig acht. Hij stelt dat er niet veel is geschrapt: alleen ”kleine stilistische oneffenheden” zijn ”bijgevijld” en enkele delen, niet van waarde voor de lezer, zijn weggelaten. Achteraf blijkt dit onjuist. Otto heeft in samenspraak met de uitgever gekozen voor een compacte versie van Het Achterhuis. Veel passages uit het boek – die te intiem zijn, of waarin Anne zich kritisch uitlaat over haar moeder en vriendinnen – zijn hierbij bewust weggelaten. Van de oorspronkelijke 150.000 woorden worden er in de eerste uitgave uiteindelijk 46.000 afgedrukt.

Deel alinea

Het boek verkoopt goed en krijgt positieve recensies maar is niet onmiddellijk een succes. De tweede en derde druk volgen in datzelfde jaar en het jaar erop en omvatten respectievelijk 6830 en 10.500 exemplaren.

Omdat Anne in haar dagboek al speelt met het idee van de titel Het Achterhuis, wordt deze ook voor de publicatie aangehouden. 

Achtereenvolgens wordt Het Achterhuis vertaald en gepubliceerd in het Duits (1950), Frans (1950) en Engels (1952). Otto Frank vindt met name de Duitse versie belangrijk en zorgt dat het boek daar goedkoop genoeg is om eenvoudig aan de man te brengen. Op 12 juni 1952 wordt de Engelse vertaling ook in de Verenigde Staten gepubliceerd. Als de New York Times het boek in een recensie de hemel in prijst, wordt het in één klap een bestseller.

"Het dagboek van Anne Frank is te teder en intiem om er het etiket ‘klassieker’ op te plakken. En toch volstaat geen andere kwalificatie.” De hele aflevering zien? Kijk op 2Doc.nl

Hierna volgen Broadway en Hollywood, waardoor Het Achterhuis echt doorbreekt bij het grote publiek. Na eerder een toneelbewerking af te hebben gewezen, stemt Otto Frank in met een bewerking van het stuk. In 1955 is de première op Broadway in New York. Het toneelstuk is een enorm succes en wint zelfs meerdere prijzen waaronder de PulitzerprijsEen prestigieuze Amerikaanse literatuurprijs, die jaarlijks wordt uitgereikt in verschillende categorieën. voor toneel. Een jaar later wordt een vertaling in Nederland en ook Duitsland opgevoerd.

Televisieverfilming van het toneelstuk 'Het dagboek van Anne Frank'. In het fragment schrijft Anne in haar dagboek. 

Na een succesvol theaterstuk kan een filmbewerking niet ontbreken. De film uit 1959 is geen blockbuster maar sleept wel drie Oscars binnen. Meerdere bewerkingen volgen: in de jaren erna wordt het verhaal gebruikt voor een balletvoorstelling, een documentaire en een nieuw toneelstuk – dat ook op televisie wordt uitgezonden. Het succes van het verhaal is ook de redding van het Anne Frank Huis, dat anders hoogstwaarschijnlijk was gesloopt in de jaren vijftig.

Hoe is het dagboek van Anne Frank zo beroemd geworden? Anne Frank, van dagboek tot symbool. 

Inmiddels is het boek wereldwijd bekend. Het Achterhuis is in meer dan zeventig talen vertaald en is in talloze vormen te lezen of te zien. 

Wat betekent het dagboek van Anne Frank voor mensen?

Het boek spreekt mensen om verschillende redenen aan, soms ook omdat zij een vorm van hun eigen strijd en verzet erin herkennen. In onderstaande fragmenten vertellen mensen met uiteenlopende achtergronden waarom zij zich kunnen identificeren met het verhaal van Anne, waaronder Nelson Mandela. In zijn jaren in gevangenschap op Robbeneiland put hij kracht uit het boek.

Deel alinea
"Wie anders dan ikzelf zal later deze brieven lezen? "

Anne Frank

In het kort:

  • Anne Frank is een Joods meisje dat in de Tweede Wereldoorlog met haar familie onderduikt. In haar dagen in onderduik schrijft ze een dagboek.

  • De acht onderduikers in het achterhuis worden ontdekt en naar concentratiekampen getransporteerd. Van de familie Frank overleeft alleen vader Otto de oorlog. 

  • Na de oorlog krijgt Otto Frank zijn dochters geschriften van Miep Gies. Hij besluit het te redigeren en te publiceren. Eerst in het Nederlands, later in meerdere talen. De bekendheid van het verhaal groeit gestaag.

  • Er volgen veel bewerkingen van Het Achterhuis. Naast het boek brengen film, theater, ballet en televisie het verhaal bij het grote publiek.

  • Mensen met verschillende achtergronden kunnen zich identificeren met het verhaal van Anne Frank.

Deel dit venster