Waarom was de Eerste Wereldoorlog zo verschrikkelijk?

9 minuten leestijd

Waarom was de Eerste Wereldoorlog zo verschrikkelijk?

Landen

Je leest nu

Waarom was de Eerste Wereldoorlog zo verschrikkelijk?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 63
  • 37212
Bekijk de collectie Eerste Wereldoorlog3 verhalen

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) wordt ook wel de eerste moderne oorlog genoemd: legers maken voor het eerst op grote schaal gebruik van tanks, bommenwerpers, gifgas en onderzeeërs. Daardoor loopt het westfront in België en Frankrijk al snel vast, waarna soldaten vier jaar lang onder verschrikkelijke omstandigheden in loopgraven zitten ingegraven. Wie wilde deze oorlog eigenlijk? En wat zijn de gevolgen ervan?

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Waarom breekt WO I uit?

Er zijn honderden redenen voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914, maar de meeste komen erop neer dat de Europese grootmachten en hun leiders bang zijn voor elkaar. Hoe komt dit? In de eerste helft van de negentiende eeuw is Frankrijk het machtigste land van Europa, maar die situatie is voorbij als Keizer Napoleon III in 1870-1871 de Frans-Duitse oorlog verliest. Tijdens die oorlog verenigen de Zuid-Duitse staten zich met het machtige PruisenEen groot Centraal-Europees koninkrijk dat delen van het huidige Duitsland, Polen, Rusland en Litouwen omvat. en de andere noordelijke staten (die zich al eerder verenigden in de Noord-Duitse Bond) en na de overwinning wordt het Duitse Keizerrijk uitgeroepen. Voor het eerst is Duitsland één rijk, een rijk dat bovendien erg machtig wordt en in razend tempo industrialiseert. Frankrijk en Groot-Brittannië zitten niet te wachten op een concurrerende grootmacht. Frankrijk is bovendien het grensgebied Elzas-Lotharingen verloren in de Frans-Duitse oorlog en wil dit terug.

Vóór de Duitse eenwording werken ruim veertig Duitse staten al samen in de Duitse Bond (1815-1866). 

Het is de tijd van nationalismeEen voorliefde voor het eigen volk. Als politieke ideologie betekent nationalisme dat mensen die deze voorliefde delen en met elkaar één natie vormen, ook samen willen leven in één staat. : om zo groot en sterk mogelijk te worden breiden landen hun leger en vloot uit. Omdat iedereen dit doet, verkeert iedereen nog steeds in grote onzekerheid. Daarom zoeken landen naar bondgenoten. In verdragen spreken zij af elkaar te steunen als een van hen wordt aangevallen. In aanloop naar de oorlog ontstaan zodoende twee militaire allianties: de Triple Entente (later ‘geallieerden’ genoemd) waarin Engeland, Frankrijk en Rusland de hoofdrolspelers zijn, en de Triple Alliantie (later ‘centralen’ genoemd), bestaande uit Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk (de voorloper van het huidige Turkije) en later in de oorlog Bulgarije. Bijna de hele wereld raakt tijdens de oorlog verdeeld tussen deze twee allianties. 

Deel alinea

Bijna de hele wereld is tijdens WO I verdeeld tussen de geallieerden (groen) en de centralen (oranje). De grijze staten zijn neutraal. 

Terwijl het aangewakkerde nationalisme Duitsland en ook Italië heeft verenigd tot grote, sterke eenheidsstaten, zijn er ook landen die juist verzwakt raken door nationalistische gevoelens. In de grote dubbelmonarchieWe spreken van een dubbelmonarchie als twee koninkrijken een gezamenlijk buitenlands beleid voeren, een douane-unie vormen en één krijgsmacht hebben, maar verder los van elkaar bestaan. Oostenrijk-Hongarije leven vele volkeren samen waaronder Tsjechen, Slowaken, Kroaten en Serviërs. Zij zijn klaar met de onderdrukking door de Oostenrijkers en de Hongaren die de dienst uitmaken. Vanuit die motivatie schiet de Bosnisch-Servische student Gavrilo Princip op 28 juni 1914 de Oostenrijks-Hongaarse kroonprins Franz Ferdinand dood in SarajevoDe hoofdstad van Bosnië en Herzegovina: op dat moment een provincie van Oostenrijk-Hongarije, maar bijna de helft van de bevolking bestaat net als Princip uit etnische Serviërs die willen dat de provincie naar Servië gaat. .

De Oostenrijks-Hongaarse kroonprins Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie in Sarajevo, enkele minuten voor ze worden vermoord. 

Vanaf dat moment loopt de spanning hoog op, en na een maand van politiek gesteggel stort het hele kaartenhuis in elkaar. Oostenrijk verklaart Servië de oorlog. De Russische tsaar Nicolaas II beschouwt de Serviërs als broedervolk en mobiliseert zijn leger. De Duitse keizer Wilhelm II – een aangetrouwde neef van Nicolaas – probeert de tsaar op andere gedachten te brengen, maar dit mislukt. Daarop verklaart Duitsland de oorlog aan Rusland. Frankrijk, een bondgenoot van Rusland, mobiliseert zijn leger. Duitsland verklaart de oorlog aan Frankrijk en legt België een ultimatum op: alleen als het leger een vrije doortocht krijgt, wordt de neutraliteit van de Belgen gerespecteerd. België weigert. Als het Duitse leger een dag later België binnenvalt, verklaart het Verenigd Koninkrijk (dat België neutraliteit had gegarandeerd) Duitsland de oorlog. Binnen een week zijn alle Europese grootmachten met elkaar in oorlog. 

Wie vechten tegen wie tijdens de Eerste Wereldoorlog, en hoe is het conflict ontstaan? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Waarom loopt WO I in het westen vast?

De Duitsers vallen aan volgens het Schlieffenplan, genoemd naar de generaal Alfred von Schlieffen die het bedacht. Omdat Frankrijk de oostgrens met Duitsland goed heeft beveiligd, willen de Duitsers oprukken via België en Noord-FrankrijkOorspronkelijk is het plan dat het leger een grotere omtrekkende beweging via Nederland maakt, maar de Nederlandse neutraliteit wordt door de Duitsers om strategische redenen wél gerespecteerd – Duitsland wil de toevoer van grondstoffen en levensmiddelen via de Noordzee niet in gevaar brengen en hoeft zo de Noordzeekust niet te verdedigen tegen de Engelsen. , om vervolgens Parijs in te nemen en het Franse leger richting het noordoosten in de rug aan te vallen. Na een snelle overwinning op Frankrijk zou het Duitse leger dan al zijn energie kunnen steken in de oorlog aan het oostfront, tegen Rusland.

Het aangepaste Schlieffen-plan uit 1914, waarbij het 1e Leger van Duitsland precies om de Nederlandse grens trekt. 

Deel alinea

Dit plan mislukt faliekant. De Belgen, die zichzelf neutraal hadden verklaard, weigeren Duitsland de vrije doortocht en bieden onverwacht felle tegenstand. De Duitse opmars wordt vertraagd. Nadat de Fransen en de Engelsen te hulp schieten, komt de oorlog aan het westfront zelfs helemaal vast te liggen. Soldaten komen geen meter meer vooruit en graven zich in.

In de vroege ochtend van 4 augustus 1914 trekken Duitse troepen het neutrale België binnen. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

Jarenlang vechten ze vanuit kilometerslange loopgraven tegen elkaar. Het is er de hel op aarde: slaapgebrek, kou, regen, honger, dorst, modder, ratten, loopgravenvoetenDoor de vochtige en onhygiënische omstandigheden gaan voeten van soldaten zwellen en infecteren. In het ergste geval sterven ze zelfs af en moeten ze geamputeerd worden.  en de stank van uitwerpselen en ontbindende lijken zijn misschien wel de ergste vijanden van de soldaten. Tussen de twee vijandelijke linies ligt een strook niemandsland dat overgestoken moet worden als een aanvallende partij de loopgraven van de vijand wil bereiken. De aanvaller maakt zich daarbij kwetsbaar voor vijandelijk vuur, bovendien zijn er vaak landmijnen en prikkeldraadversperringen gelegd om oprukken nog moeilijker te maken.

In december 1914 gebeurt er iets opmerkelijks: soldaten van de strijdende partijen komen hun loopgraven uit om samen kerst te vieren. Er wordt zelfs een partijtje gevoetbald. 

Het is belangrijk om te beseffen dat niemand deze slepende loopgravenoorlog wilde, of kon voorspellen. Oorlogen zijn in de negentiende eeuw nog een ‘normaal’, geaccepteerd middel om conflicten op te lossen. Meestal komen ze neer op een paar cruciale slagen, waarna een van de partijen overwint en de ander zijn wonden likt. De ervaring is bovendien dat de aanval doorgaans de beste verdediging is.

"Men had niet door dat als een verdedigende partij een machinegeweer heeft, het ontzettend makkelijk is om een aanval af te slaan."

Samuël Kruizinga (historicus)

Franse soldaten komen uit hun loopgraaf om ten strijde te trekken tijdens de bloedige Slag om Verdun (november 1916). 

Tijdens de Eerste Wereldoorlog is dat niet meer zo: door technologische ontwikkelingen zijn allerlei nieuwe wapens ontstaan waar legers mee experimenteren, zegt historicus Samuël Kruizinga in onderstaande video. “Men wist niet precies wat men ermee moest.” Al die nieuwe technologie was immers nog nooit uitgetest in een echte oorlog. “Dat zie je bij machinegeweren: men had niet door dat als een verdedigende partij een machinegeweer heeft, het ontzettend makkelijk is om een aanval af te slaan.”

 Historicus Samuël Kruizinga wijst op de rol van nieuwe wapens als machinegeweren bij het vastlopen van het westfront. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl.

Machinegeweren zijn niet de enige reden dat de Eerste Wereldoorlog ook wel de eerste moderne oorlog genoemd wordt: ook maken de Duitsers gebruik van zeppelins om steden (Londen, Parijs en Antwerpen) te bombarderen en worden er onderzeeërs ingezet om schepen te torpederen. De Britten bedenken tijdens de oorlog de tank, om de impasse aan het westfront te doorbreken. De eerste Duitsers die oog in oog met een tank komen te staan zijn compleet verbijsterd door de pantservoertuigen, maar voor de gewenste doorbraak zou de eerste tank niet zorgen.

De Mark I is de eerste Britse tank die daadwerkelijk wordt ingezet in de Eerste Wereldoorlog, tijdens de Slag aan de Somme (1916).  

Berucht zijn de Duitse (en later ook geallieerde) aanvallen met de chemische stof mosterdgas, die door kleding heendringt en tientallen soldaten tegelijk verwondt. Hoewel het militaire succes van mosterdgas zeer beperkt blijft, leidt het onbekende middel tot enorme angst en stress in de loopgraven, net als de gemoderniseerde handgranaten die elk moment in de loopgraaf kunnen worden gegooidDe post-traumatische stress (voordat die term bestond) waaraan soldaten in de loopgraven leden werd shell shock genoemd, omdat artsen een direct verband met granaatexplosies vermoedden.

Het Klokhuis laat zien hoe verschrikkelijk het leven in de loopgraven is, onder meer door de constante angst voor gifgasaanvallen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Welke fronten zijn er nog meer tijdens WO I?

Aan het oostfront is wel veel beweging: De Duitsers blijven maar winnen van het zwakke Russische leger. Bovendien is er in Rusland zelf het nodige aan de hand. De opstanden tegen het gehate tsarenregime leiden in 1917 tot de Oktoberrevolutie, waarbij de communisten onder leiding van Lenin aan de macht komen in Rusland. Direct wordt een staakt het vuren met Duitsland afgekondigd, wat het einde van Rusland in de Eerste Wereldoorlog betekent.

Er zijn nog veel meer fronten. De Italianen horen oorspronkelijk bij de centralen, maar lopen in 1915 over naar de geallieerden. In het geheime ‘Pact van Londen’ beloven Engeland, Frankrijk en Rusland grondgebied aan Italië in ruil voor militaire steun. Zo komt er een zuidfront: jarenlang vechten de Italianen in de ijskoude Dolomieten op 3500 meter hoogte tegen de Oostenrijkers, zonder enig succes. Japan, sinds 1902 een bondgenoot van Groot-Brittannië, valt Duitse koloniën in Oost-Azië en de Stille Oceaan aan.

De Britse vloot valt het Ottomaanse Rijk (Turkije) aan bij de DardanellenEen zeestraat in noordwest Turkije. , in de hoop de Duitsers naar een derde front te lokken en zelf een weg naar bondgenoot Rusland te banen om het verliezende Russische leger te bevoorraden.

© ANP

Britse militairen lopen over een pontonbrug tijdens de Slag om Gallipoli (februari 1915 - januari 1916).  

Deel alinea

De Britten verwachten weinig te duchten te hebben van het al jaren afbrokkelende Ottomaanse Rijk – meesmuilend ‘the sick man of Europe’ genoemd – maar stuiten op hevige tegenstand. Pas nadat duizenden geallieerde soldaten om het leven zijn gekomen bij onder meer de roemruchte Slag om Gallipoli (april 1915) trekt de vloot zich terug.

Leiders uit negentig landen herdenken de Slag om Gallipoli, die in 2015 honderd jaar geleden is. 

Hoe eindigt WO I?

De kansen aan het westfront keren pas als de Verenigde Staten, die tot dan toe neutraal bleven, zich in 1917 aansluiten bij de geallieerden. De Amerikanen zijn verontwaardigd over de almaar toenemende agressie van Duitsland. De onbeperkte duikbotenoorlogAlle schepen die binnen een door Duitsland bepaald Sperrgebiet komen, worden onaangekondigd en zonder aanzien des persoons getorpedeerd.   die de Duitsers afkondigen, gaat voor de Amerikanen een stap te ver en zij voegen zich bij de strijd aan het westfront. De Amerikaanse soldaten zijn niet verzwakt door de jarenlange loopgravenoorlog en zorgen voor nieuwe energie. Aan de andere kant missen ze de oorlogservaring die de andere geallieerden en de Duitsers na vier jaar hebben. Bovenal zorgt hun komst voor een flinke oppepper voor het moreel van de geallieerden. 

© ANP

Amerikaanse soldaten vechten aan het eind van de oorlog tegen de Duitsers bij Verdun (september 1918) 

Deel alinea

Het Duitse leger is ook versterkt: de strijd aan het oostfront is gewonnen waardoor meer troepen beschikbaar zijn voor het westfront. Toch mislukt een laatste wanhoopsoffensief. In augustus 1918 beseft de Duitse legerleiding dat een overwinning er niet meer inzit. In oktober dient Duitsland een verzoek tot wapenstilstand in bij de Amerikanen, waarna deze op 11 november wordt getekend in een treinwagon in het bos van Compiègne (Noord-Frankrijk). Naar schatting zijn in totaal zeventien miljoen burgers en soldaten om het leven gekomen in de Eerste Wereldoorlog.

De vernietigende Eerste Wereldoorlog in beeld. Hoe is Europa veranderd door de oorlog? De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

Wanneer is het slagveldtoerisme ontstaan?

Direct na het einde van de Eerste Wereldoorlog komen veteranen en nabestaanden naar de slagvelden op zoek naar de laatste rustplaats van hun strijdmakkers en familieleden. Zo ontstaat er een soort pelgrimage langs de loopgraven in Frankrijk en België, om de laatste eer te bewijzen aan de miljoenen mannen die hun leven gaven in de oorlog.

Maar het is André Michelin, bekend van de Michelingids, die al in 1917 het startsein geeft voor het slagveldtoerisme dat tot aan de dag van vandaag bestaat. Met zijn uitgave van een serie geïllustreerde gidsen onder de titel ‘Guides des Champs de Bataille’, met daarin wegenkaarten en routes naar de belangrijkste plekken van het oorlogsgebied, wil hij de bezoekers vooral confronteren met de vernietigende werking van de oorlog. In de loop van de jaren twintig geeft hij in totaal 30 gidsen uit. Die geven met elkaar een goed overzicht van de ontwikkelingen van de oorlog zoals die aan het Westelijk Front is gevoerd. De gidsen worden ook in het Engels, Italiaans en zelfs Duits uitgegeven. Een deel van de opbrengst uit de verkoop komt ten goede aan de getroffen oorlogsgebieden.

Deel alinea
De gidsen van André Michelin.

In Engeland is het Thomas Cook die vanaf 1919 reizen naar het continent organiseert. Zowel Michelin als Cook hebben oog voor de spanning die het toerisme met zich meebrengt voor veteranen en nabestaanden. Zij huren veteranen in om een brug te slaan tussen toeristen en oud-soldaten en wijzen erop dat bezoekers de kerkhoven en slagvelden dienen te respecteren.

Een stad die jaarlijks duizenden toeristen trekt is de Franse stad Verdun. Daar verliezen honderdduizenden soldaten in gruwelijke gevechten het leven bij de slag om Verdun als de Duitsers in 1916 een doorbraak willen forceren in de vastgelopen strijd. Verzamelaars, historici, scholieren op excursie, reenactors, wapenliefhebbers en andere geïnteresseerden bezoeken daar onder meer het Fort van Douaumont en het van de aardbodem verdwenen plaatsje Fleury-devant-Douaumont (door de Fransen ‘ville detruit’ oftewel ‘verwoeste stad’ genoemd). Net als het enorme Amerikaanse kerkhof bij Romagne en het Ossuarium, het knekelhuis, waar de botresten van 120.000 soldaten liggen.

Wat zijn de gevolgen van WO I?

De Eerste Wereldoorlog is grotendeels een oorlog van de ‘oude’ machthebbers – de tsaar, de sultan en de keizers. Het volk wordt van de verrichtingen aan het front op de hoogte gehouden door gelikte propagandafilms in de bioscoop, maar niettemin dringen de gruwelijkheden wel door. De Oktoberrevolutie in Rusland wordt deels gevoed door de weerstand tegen de oorlog onder de bevolking. De angst voor een communistische revolutie leidt in andere landen weer tot maatregelen om deze te voorkomen: zo wordt in Nederland in de jaren na de oorlog het algemeen kiesrecht ingevoerd na protesten van arbeiders. 

In meer landen zijn er enorme veranderingen net na de Eerste Wereldoorlog: meestal komt er óf een revolutie, óf langs democratische weg meer inspraak voor burgers. De Sovjet-Unie ontstaat, net als het moderne Turkije onder Atatürk. De Duitse keizer Wilhelm II is tijdens de oorlog al afgezet, waarna de democratische WeimarrepubliekDe periode van 1918 tot 1933 in Duitsland, en opvolger van het Duitse Keizerrijk. De naam komt van de stad Weimar, waar de grondwet in 1919 werd opgesteld. is uitgeroepen. De keizer krijgt politiek asiel in Nederland en blijft tot zijn dood in het kasteel Huis Doorn in de provincie Utrecht wonen. 

Stomverbaasde inwoners van het Zuid-Limburgse Eijsden zien de Duitse keizer over het plaatselijke station ijsberen. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

Deel alinea

In het Verdrag van Versailles (1919), waarin de vredesbepalingen worden vastgelegd, wordt de Volkenbond opgericht, een internationale organisatie die 'een einde aan alle oorlogen' moet maken. De Volkenbond mislukt grotendeels, maar de gedachte dat oorlog voorkomen kan worden door beslissingen over te hevelen van nationale regeringen naar internationale organisaties ligt wel aan de basis van de Verenigde Naties en de Europese Unie.

In 1920 wordt de Volkenbond opgericht om oorlog voortaan te voorkomen. Al snel blijkt de organisatie een tandeloze tijger.  

Duitsland krijgt de volledige schuld van de oorlog in de schoenen geschoven. Het land moet zich ontwapenen en grondgebied inleveren en wordt bovendien gedwongen tot absurd hoge herstelbetalingen, met economische rampspoed tot gevolg. Adolf Hitler gebruikt de onvrede onder het volk om in 1933 aan de macht te komen, met alle gevolgen van dien. In Italië voelt men zich verraden: ze zijn overgelopen naar de geallieerden in ruil voor land, maar krijgen veel minder dan gehoopt. De fascistPolitiek systeem met een autoritair leider, en zonder democratie. Belangrijke kenmerken van het systeem zijn vaak nationalisme, militarisme, autoritair gezag. Vaak wordt de natie boven het individu gesteld. Het systeem is ontstaan in Italië in 1922 onder leiding van de dictator Benito Mussolini en duurde in Italië tot het einde van de Tweede Wereldoorlog in 1945. Benito Mussolini maakt gebruik van die verontwaardiging en neemt in 1922 de macht over, waarna hij alsnog veel grensstreken binnenvalt. De basis voor de Tweede Wereldoorlog (1940-1945), waarin de geallieerden tegenover Hitler en Mussolini komen te staan, ligt er al.

In het kort:

  • Er zijn honderden redenen voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog: vaak wordt gewezen op opkomend nationalisme en het instabiele machtsevenwicht. 

  • De Duitsers willen snel Frankrijk uitschakelen en zich dan richten op Rusland, maar dat mislukt. In België en Frankrijk liggen soldaten jarenlang tegenover elkaar in loopgraven, waar het de hel op aarde is.  

  • Verdedigen is makkelijker geworden dankzij het machinegeweer – een van de redenen dat het westfront vastloopt. Andere nieuwe wapens zijn onder meer bommenwerpers, tanks en onderzeeërs.

  • In 1918 is er eindelijk een doorbraak, onder meer door de komst van de Amerikanen die mee gaan vechten met de geallieerden. Duitsland geeft zich over.

  • Na de oorlog zijn er enorme veranderingen in veel landen, die meestal óf een revolutie meemaken óf langs democratische weg hervormen. 

Deel dit venster