Hoe beleefde Nederland de Eerste Wereldoorlog?

7 minuten leestijd

Hoe beleefde Nederland de Eerste Wereldoorlog?

Beleid

Je leest nu

Hoe beleefde Nederland de Eerste Wereldoorlog?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 40
  • 16909
Bekijk de collectie Eerste Wereldoorlog3 verhalen
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

De Eerste Wereldoorlog (1914-1918) staat nauwelijks in het collectief geheugen van de Nederlanders gegrift. Tussen alle kemphanen in blijft Nederland neutraal, waardoor de Grote Oorlog aan ons land voorbijgaat. Toch zijn er wel degelijk gevolgen: het schaarse voedsel gaat ‘op de bon’, een miljoen Belgische vluchtelingen steken de grens over en Rotterdam wordt de spionagehoofdstad van Europa.

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Audiofragment

Podcast: Hoe stil was het in Nederland tijdens WOI?
NPO Focus, Andere Tijden - 21 mrt 2018

Waarom is Nederland neutraal tijdens WO I?

Neutraal blijven bij conflicten is in 1914 al jarenlang het Nederlandse kabinetsbeleid. Nederland is een klein land tussen grootmachten als Frankrijk, Engeland en Duitsland, tegen wie het leger niet opgewassen is. Neutraliteit en het versterken van het internationaal recht (Den Haag is dan al een standplaats voor vredesconferenties) zijn volgens de regering de beste manier om zo ongeschonden mogelijk uit conflicten te komen.

Ook is neutraliteit voor Nederland de beste manier om zijn koloniën te behouden. Wanneer Nederland zich aan zou sluiten bij Engeland ofwel Duitsland, zouden onze overzeese gebieden zoals Suriname en Indonesië in de handen van die grootmachten vallen. Er valt kortom niets te winnen voor Nederland.

Deel alinea

Panoramafoto van de waterkant van Paramaribo (1916). Nederland was in aanloop naar de oorlog bang om zijn koloniën kwijt te raken. 

Als in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt (alles over het ontstaan en verloop van ‘de Grote Oorlog’ lees je hier), verklaart Nederland zich dan ook snel neutraal. Dat heeft nog heel wat voeten in de aarde: bij elke oorlogsverklaring moet de Nederlandse regering zich aan beide partijen neutraal verklaren. Tijdens de oorlog stuurt Nederland zodoende meer dan vijftig neutraliteitsverklaringen de deur uit. Wel mobiliseert ons land zijn tweehonderdduizend man sterke leger.

Hoewel Nederland neutraal blijft wordt het leger gemobiliseerd. Een oorlog verklaren is simpel, neutraal blijven een stuk ingewikkelder. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

"Wij verlangen alleen, dat men ons met rust zal laten."

Dagblad NRC op 1 augustus 1914

Natuurlijk kan Nederland alleen neutraal blijven omdat de oorlogvoerende landen dat besluit (grotendeels) respecteren. Die hebben daar hun redenen voor: Nederland is voor zowel Duitsland als Engeland een handige buffer. Zij hoeven de Noordzeekust niet te verdedigen tegen de ander door Nederland neutraal te houden. Voor Duitsland is Nederland bovendien een belangrijk handelskanaal, aangezien de Engelse vloot hun eigen havens heeft afgesloten.

Wat merkte Nederland van WO I?

De Nederlanders maken van dichtbij mee dat neutraliteit maar weinig garanties biedt. Ook buurland België had zich neutraal verklaard, maar die neutraliteit wordt om militair-strategische redenen door de Duitsers geschonden. Geen land wordt vervolgens zo hard getroffen door de oorlog als België, en dat boezemt angst in bij Nederland.

Als enige van de in totaal twaalf neutrale landenNaast Nederland blijven Albanië, Argentinië, Chili, Denemarken, Ethiopië, Mexico, Noorwegen, Spanje, Venezuela, Zweden en Zwitserland neutraal in de oorlog. De andere 34 landen die dan bestaan zijn met elkaar in oorlog. laat Nederland zijn leger gedurende de hele oorlog op volle oorlogssterkte paraat staan. Soldaten worden naar de grenzen gestuurd, en naar belangrijke verdedigingswerken zoals de WaterlinieEen Waterlinie is een serie vestingwerken met daartussen zogenoemde inundatiegebieden: gebieden die opzettelijk onder water kunnen worden gezet waardoor ze niet meer begaanbaar zijn voor vijandelijke legers. In Nederland is dat een aantal keer zeer effectief gebleken. . Duizenden gezinnen zijn hun kostwinner kwijt en in fabrieken ontstaat een tekort aan arbeiders.

Deel alinea

Het Fort bij Uitermeer in Weesp, voormalig onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam. 

Drie dagen nadat het Nederlandse leger is gemobiliseerd, op 4 augustus 1914, valt Duitsland België binnen. Aangezien de Duitsers besloten hebben de Nederlandse neutraliteit wel te respecteren, is die inval een hachelijke operatie.

Tienduizenden manschappen moeten vanaf Aken precies om Zuid-Limburg heen marcheren, op een strook land van slechts een paar kilometer breed, want de Duitsers willen zo ver mogelijk van het sterk verdedigde Luik vandaan blijven. Vanaf de Mescherberg (een heuvel bij het Zuid-Limburgse dorpje Mesch met uitzicht over België) slaan nieuwsgierige Nederlanders het schouwspel gade. Het is stralend weer.

Het 'openingsdrama' van de Eerste Wereldoorlog voltrekt zich vlak langs de grens, en wordt door vele nieuwsgierige Nederlanders gevolgd. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl

Hoeveel Belgische vluchtelingen worden opgevangen tijdens WO I?

Al snel worden veel Belgen gedwongen te vluchten, vooral na het beleg van Antwerpen (oktober 1914) waarbij de Duitsers de stad bombarderen vanuit zeppelins. Na de val van Antwerpen komen een miljoen Belgische vluchtelingen in Nederland terecht, terwijl de totale bevolking van Nederland op dat moment zes miljoen mensen telt. Eerst worden zij vooral bij particulieren opgevangen of in openbare gebouwen, pas later laat de regering vluchtelingenkampen bouwen.

Een groot deel van de Belgen wordt door de Nederlandse overheid “eerst met zachte, daarna ietwat hardere hand” teruggestuurd, vertelt historicus Samuël Kruizinga in onderstaande video. De Duitse bezetter heeft de orde inmiddels hersteld en garandeert dat de teruggekeerde vluchtelingen niets zal gebeuren. Tienduizenden Belgen geloven daar niets van en blijven tot het einde van de oorlog in Nederland.

Deel alinea

Voor militairen die de grens oversteken is het een ander verhaal. Om de oorlog niet als krijgsgevangenen van de Duitsers door te brengen, steken ook Belgische soldaten de Nederlandse grens over na het verlies in Antwerpen. Als neutraal land moet Nederland soldaten, van welk land dan ook, ontwapenen en interneren.

Er zijn echter ook Belgische soldaten die in burgerkleding de grens oversteken en vervolgens via Engeland en Frankrijk terug naar België reizen, om zich gewoon weer bij het leger aan te sluiten. Om die reden besluiten de Duitsers om eind 1914 een tweehonderd kilometer lange ijzeren draad langs de grens te spannen waarop tweeduizend volt staat.

De Duitsers nemen in 1915 drastische maatregelen om de Belgische vluchtelingenstroom in te perken. De hele aflevering zien? Kijk op de site van Andere Tijden

SpionnenVia Nederland werden spionageberichten vanuit het front aan de Britten doorgegeven (later in dit venster meer hierover).  en smokkelaarsDoor de oorlog is er zowel in België als in Nederland een groot tekort aan producten (later in dit venster meer hierover).  krijgen het een stuk moeilijker door ‘De Dodendraad’. Maar ook vele onschuldige burgers worden per ongeluk gedood; nog weinigen zijn bekend met de gevaren van elektriciteit.

De Dodendraad in Sluis (Zeeland). 

Hoe wordt Rotterdam een spionagecentrum tijdens WO I?

Rotterdam is dankzij zijn haven in economisch opzicht de belangrijkste stad van Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog. De reders uit Rotterdam profiteren van de Nederlandse neutraliteit: door de oorlog is er een aanhoudende vraag naar grondstoffen. Dat levert een lucratieve handel op. Aanvankelijk worden de neutrale Nederlandse schepen met rust gelaten terwijl de schepen van de oorlogvoerende landen vernietigd worden: daardoor worden hun diensten nog meer waard. 

© ANP

Ook de Nederlandse vliegtuigbouwer Fokker profiteert van de Eerste Wereldoorlog, als hofleverancier van het Duitse leger. De D. VII op bovenstaande foto wordt beschouwd als het beste gevechtsvliegtuig uit de Eerste Wereldoorlog. 

Deel alinea

Ook wordt Rotterdam als knooppunt van vervoerswegen een logisch centrum voor spionagediensten. De stad groeit uit tot internationale spionagehoofdstad. Zowel de Britten als de Duitsers zijn er gevestigd. De Duitsers zijn geïnteresseerd in inlichtingen over Britse oorlogs- en vrachtschepen, die ze met U-boten (onderzeeërs) kunnen aanvallen in de Noordzee. De Britten willen vooral informatie over Duitse troepenverplaatsingen in België en Noord-Frankrijk. Berichten van het Belgische verzet worden gesmokkeld naar het Britse hoofdkantoor in Rotterdam, waarna de Britse legerleiding zijn militaire strategie erop kan aanpassen.

Rotterdam is tijdens de Eerste Wereldoorlog het grootste spionagecentrum ter wereld. Waarom? En hoe komen de spionnen langs de Dodendraad? De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

De neutrale Nederlanders kunnen vrij door heel Europa reizen. Dat maakt hen ideale spionnen. Honderden Nederlandse spionnen worden door de Duitsers en Britten gerekruteerd in de Rotterdamse havencafés. Een baantje waar een zekere romantiek omheen hangt, maar toch kan het slecht aflopen voor hen. De bekendste Nederlandse spion, de exotische danseres Mata Hari uit Friesland, wordt in 1917 geëxecuteerd door de Fransen. Zij beschuldigen haar van spionageactiviteiten voor de Duitsers.

© ANP

De Friese danseres Mata Hari, in 1917 geëxecuteerd op verdenking van spionage (beeld uit 1910). 

Twee andere Nederlanders, Haicke Janssen en Willem Roos, reizen twee jaar eerder langs Britse havens om inlichtingen over oorlogsschepen in te winnen voor de Duitsers, terwijl ze zich voordoen als handelaars in sigaren. De enorme bestellingen sigaren die Janssen en Roos zogenaamd per telegram doen wekken meteen de achterdocht van de Britse autoriteiten: de bevolking rookt vooral sigaretten en pijp. Het aantal sigaren dat ze van een bepaald merk bestellen, blijkt codetaal voor het aantal schepen van een bepaald type dat ze in de havens zien liggen. Janssen en Roos worden op 30 juli 1915 geëxecuteerd in de Tower of London.

Wat doet de regering aan de schaarste tijdens WO I?

Hoewel de oorlog zich buiten onze landsgrenzen afspeelt, ontstaat ook in Nederland schaarste als gevolg van de oorlog. De Britten blokkeren de Noordzee met oorlogsschepen en mijnenvelden om de goederentoevoer naar Duitsland te belemmeren.

Hoewel dit volgens het internationale zeerecht niet mag, breiden de Britten hun blokkade later uit naar neutrale havens als Rotterdam, omdat die gebruikt worden als doorvoerhaven. De Duitsers voeren op hun beurt een onbeperkte duikbotenoorlogAlle schepen die binnen een door Duitsland bepaald Sperrgebiet komen, worden onaangekondigd en zonder aanzien des persoons getorpedeerd.  in om de bevoorrading van Groot-Brittannië stil te leggen.

Een Duitse U-boot tijdens de Eerste Wereldoorlog. 

Deel alinea

In de loop van 1916 worden twaalf Nederlandse handelsschepen de grond in geboord door Duitse U-boten, en ook worden ze gehinderd door de Britse zeemijnen. Zo ontstaat in Nederland een tekort aan voedingsmiddelen en brandstoffen. In 1916 gaan veel artikelen ‘op de bon’. De overheid verstrekt distributiebonnen waarmee de bevolking schaarse goederen als koffie, thee, vlees, kaas, melk, boter, tarwe, zeep en steenkool kan kopen.

Een jaar later voert de regering het ‘regeeringsbrood’ in, waarvoor het schaarse tarwe vermengd wordt met rogge- of aardappelmeel. Een beetje zurig en klef, maar wel voedzaam. Nog bekender is de zogenoemde eenheidsworst: slagers mogen geen verschillende soorten vlees meer verkopen maar moeten al het nog beschikbare vlees door de gehaktmolen halen. De worst die zij zodoende maken gaat op de bon, waardoor het schaarse vlees eerlijk wordt verdeeld onder de bevolking. Later is ‘eenheidsworst’ een uitdrukking geworden om iets te beschrijven “dat door zijn volkomen uniformiteit als niet erg aantrekkelijk wordt gezien” (Van Dale).

Pasteibakker Floris Brester probeert de eenheidsworst na te maken zoals die tijdens de Eerste Wereldoorlog werd gemaakt. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl

Het blijkt allemaal niet genoeg: in de laatste jaren van de oorlog zijn er grote voedselplunderingen zoals de Aardappeloproer (1917)Een Amsterdamse volksopstand tegen de voedselschaarste. In de hongerige volksbuurt de Jordaan gaat het bericht rond dat in de Prinsengracht een schuit met aardappelen ligt aangemeerd, bestemd voor het leger. Wanhopige huisvrouwen uit de buurt plunderen de schuit om hun gezinnen te kunnen voeden. . Als de oorlog in 1918 ten einde komt, is Nederland verzwakt door schaarste en werkloosheid. De wereldwijd uitgebroken Spaanse Griep eist in de jaren na de oorlog bovendien 27.000 slachtoffers in ons land.

Maar de verwoestingen zoals in België en Frankrijk blijven ons land bespaard: geen ander Europees land is relatief zo ongeschonden uit de Eerste Wereldoorlog gekomen als Nederland. Met dank aan de voorzichtige neutraliteitspolitiek, hoewel die in de Tweede Wereldoorlog alsnog bij het grofvuil kan.  

In het kort:

  • Nederland blijft tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal. Dat heeft nog heel wat voeten in de aarde: zo gaan er in totaal wel vijftig neutraliteitsverklaringen de deur uit.

  • Omdat België wel door Duitsland wordt binnengevallen, komen een miljoen Belgische vluchtelingen de Nederlandse grens over. Een groot deel keert snel weer terug.

  • Nederlanders zijn als neutrale burgers ideale spionnen: zij mogen vrij door Europa reizen en worden volop gerekruteerd door de Duitsers en de Britten.

  • In de laatste jaren van de oorlog heerst er schaarste in Nederland omdat de aanvoer over zee onmogelijk wordt. De regering neemt maatregelen, zoals de beruchte ‘eenheidsworst’.

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.