Horen de Antillen nog bij Nederland?

8 minuten leestijd

© ANP

Horen de Antillen nog bij Nederland?

Canon

Je leest nu

Horen de Antillen nog bij Nederland?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 9
  • 4858
Bekijk de collectie Canon van Nederland50 verhalen

New York was ooit een Nederlandse kolonie in ‘de West’. Maar door het onderlinge landjepik van de Europese grootmachten komt de kolonie in Engelse handen. Daar staat tegenover dat de Nederlanders het huidige Suriname veroveren. De Antillen hadden ze al. Inmiddels zijn ook dit geen koloniën meer van Nederland. Hoe kwam deze dekolonisatie tot stand?

Samengesteld door Niek van Lent

Hoe ontstaat Nieuw-Amsterdam?

Christoffel Columbus ontdekt in 1492 onder Spaanse vlag Amerika. Hierna trekken verschillende Europese grootmachten eropuit om deze nieuwe wereld te koloniseren, op zoek naar goud en andere vormen van rijkdom. De Spanjaarden en Portugezen veroveren eind vijftiende eeuw ook grote delen van Noord- en Zuid-Amerika.

De landing van Columbus. 

Deel alinea

De Nederlanders zetten de overzeese uitbreiding van hun rijk pas later in. In 1602 wordt de VOC opgericht, die meer en meer gebieden in Indië verovert. Om confrontaties met de Spanjaarden en Portugezen te vermijden (die de route via Zuid-Afrika in handen hebben), worden ook expedities opgezet om andere zeeroutes te ontdekken. Expedities die via een noordoostelijke doorgang Azië moeten bereiken, mislukken omdat ze op ijs stuiten of zelfs daarin vastlopen.

Om een confrontatie met de Portugezen te vermijden proberen de Nederlanders eerst nog via de Noordpool naar Azië te varen. 

In 1609 probeert de Engelse zeevaarder Henry Hudson, in opdracht van de VOC, wederom door de ijszeeën een passage naar ‘de Oost’ te vinden. Wanneer zij met hun schip, de Halve Maen, net als voorgaande expedities op het ijs stuiten bij de Russische ArchipelEen eilandengroep of een gebied met veel eilanden. Nova Zembla, besluit Hudson terug te keren. Tegen zijn bevelen in vaart hij voorbij aan Amsterdam: Hudson besluit op zoek te gaan naar een westelijke passage via Amerika. In Noord-Amerika, ten westen van Nova Scotia (een Canadese provincie), stuiten de scheepsvaarders op land en verkennen zij een deel van de Oostkust van het continent. De verkenningstocht leidt ze zuidwaarts en op 11 september 1609 varen ze de rivier op, die we nu kennen als de HudsonHenry Hudson is niet de ontdekker van de rivier de Hudson. De rivier is al in 1524 ontdekt door de Italiaanse ontdekkingsreiziger Giovanni da Verrazzano, die onder Franse vlag de Noord-Amerikaanse kust verkende. .

"Bij elke wind een erg goede haven."

Stuurman Robert Juet over 'Manhattan' in het scheepsjournaal.

Een replica van de Halve Maen vaart richting Manhattan (2009).

De bevindingen van de ontdekkingsreizigers wekken de belangstelling van Nederlandse handelaren. In de jaren erop worden meer gebieden rond de Hudson verkend en stichten verschillende handelsmaatschappijen handelsposten in ‘Nieuw-Nederland’. Het broertje van de VOC wordt in 1621 opgericht: de West-Indische Compagnie (WIC). De WIC verkrijgt een monopolie op alle handel in het westen. Zij laten in 1624 het fort Oranje bouwen op de nieuwe kolonie. Vanuit dat fort handelen ze met de inheemse bevolking – voornamelijk in pelsDe behaarde huid van een dier. Vanuit Nieuw-Amsterdam wordt veel gehandeld in beverhuiden.  .

Voor zestig gulden kopen de Nederlanders het eiland van de Indianen. Die zijn zich er niet van bewust dat ze permanent afstand doen van het land. 

In 1625 wordt het fort Amsterdam met een kleine nederzetting gebouwd op het eiland Manhattan. Het gebied wordt omgedoopt tot Nieuw-Amsterdam, waar wat dorpjes ontstaan waaronder Breukelen (Brooklyn) en Heemstede (Hempstead). De Nederlandse kolonie groeit en bestrijkt het gebied tussen de 38e en de 42e breedtegraad aan de Amerikaanse oostkust. Op de kolonie wonen niet alleen Nederlanders, maar ook bijvoorbeeld Engelsen, Duitsers en Fransen.

Gezicht op Nieuw-Amsterdam, rond 1664. 

Hoe worden de Caribische gebieden onderdeel van Nederland?

Ook op andere plekken aan de Amerikaanse kust neemt de WIC land in. Zo veroveren zij vanaf 1633 verschillende eilanden in het Caribisch gebied, te beginnen met Sint MaartenOok Franse kolonisten vestigen zich op Sint Maarten. Frankrijk en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden spreken in 1648 af dat het noordelijke deel van het eiland in Nederlandse handen blijft, en de Fransen het zuidelijke deel behouden. Ook nu kent Sint Maarten daardoor nog een Nederlands en een Frans deel. . In de jaren erop worden de Spanjaarden verdreven van achtereenvolgens Bonaire, Curaçao en Aruba. De Spanjaarden vinden de eilanden niet zo belangrijk, omdat ze er geen goud of zilver vinden. Zonder strijd met andere Europese machten komen ook Sint Eustatius en Saba in bezit van de WIC. 

De locatie van de Antillen. 

De eilanden worden voor verschillende doeleinden gebruikt zoals zoutwinning, vormen van landbouw, als uitvalsbasis voor kaapvaart en doorvoerhaven voor slaven. De zes veroverde eilanden – waarvan een enkele nog in het bezit van een andere overheerser komt – staan bekend als de (Nederlandse) Antillen.

Deel alinea

Op Bonaire wordt nog altijd zout gewonnen. 

Waarom ruilt Nederland Nieuw-Amsterdam voor Suriname?

Plots wordt in 1664 Nieuw-Amsterdam, in aanloop naar de Tweede Engelse zeeoorlogDe Republiek en Engeland voeren op zee tot viermaal toe oorlog met elkaar: in 1652-1654, 1665-1667, 1672-1674 en 1780-1784 om de macht te krijgen over zee- en handelsroutes. De laatste Engelse zeeoorlog doet Nederland definitief de das om.  bezet door de Engelsen. Hoewel er twee forten staan zijn de Nederlanders niet goed voorbereid om de nederzetting te verdedigen. De kolonie wordt ingenomen zonder ook maar één schot te lossen. De Engelsen dopen de kolonie om tot New York. Zij bezitten met de verovering van de nederzetting heel Nieuw-Nederland.

Wie het fort in een kolonie bezit, is de eigenaar van de gehele kolonie. 

Deel alinea

Nederland reageert in 1667: tijdens de Tweede Engelse Oorlog belegert de WIC het Engelse fort Willoughby in het huidige Paramaribo. Door een gebrek aan kruit voor de kanonnen aan Engelse zijde weten de Nederlanders, na een strijd van slechts drie uur, het fort (en daarmee de Engelse kolonie) te veroveren.

Fort Willoughby wordt omgedoopt tot fort Zeelandia en de Nederlanders verwerven het zeggenschap over heel Willoughbyland, dat samen met andere Nederlandse omliggende gebieden bekend komt te staan als Nederlands-GuyanaDe Nederlanders vestigen zich al vanaf eind zestiende eeuw in de omliggende gebieden Pomeroon, Essequebo, Demerara en Berbice, waar bijvoorbeeld al suiker wordt verbouwd en wordt gehandeld in slaven. , bestaande uit de koloniën Berbice, Essequibo, Demerara (Cayenne kortstondig) en Suriname.

Slavenhandel op de Antillen

Curaçao en Sint Eustatius zijn belangrijke centra voor de handel in Afrikaanse slaven. Vanuit die slavenmarkten worden zij onder andere naar Suriname, andere Antillen en de Spaanse koloniën verscheept, waar zij vaak op de plantages moeten werken. Meer over de rol van Nederland in de slavernij lees je hier.

Curaçao wordt hét centrum van de slavenhandel in het Caribisch gebied. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Na de Tweede Engelse oorlog spreken de partijen in de vrede van Breda af dat de status quo wordt gehandhaafdDie afspraak wordt tijdens de Derde Engelse Oorlog teniet gedaan. Nederland herovert dan Nieuw-Amsterdam weer kort op de Engelsen. Na de vrede, in 1674, doen de Nederlanders opnieuw afstand van het gebied. : de Engelsen behouden het voormalig Nieuw-Nederland in ruil voor Suriname. Achteraf gezien misschien een gekke ruil. Toentertijd was het voor Nederland een zeer winstgevend gebied, rijk aan kostbare producten, plantages en slavenhandel.

Audiofragment

Suriname voor Nieuw-Amsterdam
NTR - NTR Academie, 24 sep 2014

Hoe begint de dekolonisatie in ‘de West’?

In de Franse Tijd verliest Willem V van Oranje-Nassau vlucht naar Engeland wanneer de Fransen de republiek binnenvallen. Formeel gezien worden de koloniën namens de prins in bescherming genomen door de Britten, vijand van de Fransen. Na de ondergang van Napoleon wordt echter een groot deel van Nederlands-Guyana afgenomen. Nederland grote delen van Nederlands-Guyana aan de Britten. Na de Franse tijd bezit het Koninkrijk der Nederlanden nog Suriname en de Antillen in ‘de West’.

Dat houdt zeer lang stand. Totdat na de Tweede Wereldoorlog de dekolonisatie in een stroomversnelling raakt. In 1942 kondigt Koningin Wilhelmina al via Radio Oranje aan dat de overzeese gebieden meer zelfstandigheid zullen krijgen. De naoorlogse dekolonisatie begint met de strijd voor onafhankelijkheid in Indonesië.

"Oorlog! Of nee, politionele acties. Dat klinkt milder."

Deel alinea

De onafhankelijkheid van de koloniën in het Caribisch gebied laat ook na de oorlog nog even op zich wachten of blijft zelfs uit. Toch verandert er wel al iets in Suriname en de Antillen: de inwoners mogen voortaan zelf hun land besturen en krijgen kiesrecht. In 1954 worden deze afspraken opgesteld in het Statuut voor het Koninkrijk der NederlandenIn dit statuut staat beschreven hoe het Koninkrijk der Nederlanden eruitziet. De verhoudingen tussen de landen die tot het koninkrijk behoren staan erin opgesteld. Zo zijn bijvoorbeeld de regels voor onderlinge samenwerking, overleg en staatsinrichting van de landen beschreven. .

"Paramaribo was een armoedige stad, [...] een auto was een bezienswaardigheid. Als je een fiets had was je rijk." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Koningin Wilhelmina ondertekent het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden. 

Hoe werd Suriname onafhankelijk?

Het zelfbestuur in Suriname is lange tijd niet gebaseerd op politieke idealen maar op etniciteit: politieke partijen vertegenwoordigen een etnische bevolkingsgroep, met aanhangers van diezelfde etniciteit. Door zijn koloniale geschiedenis is Suriname een smeltkroes geworden van creolenSurinamers of Antillianen die afstammen van Afrikanen. , marronsAfstammelingen van slaven die van de plantages zijn gevlucht en in het oerwoud een nieuw bestaan opbouwden. Zij worden ook wel bosnegers genoemd. , Hindoestanen en Javanen. Die zijn het lange tijd niet eens over de toekomst van het land.

Verschillende bewoners en politici geven hun mening over de eventuele onafhankelijkheid van Suriname. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Er gaan vlak na de oorlog weleens geluiden op voor onafhankelijk, met name in de creoolse elite. Toch vindt de meerderheid van de bevolking Suriname daar nog niet rijp voor. Wel moet het land zich voorbereiden op onafhankelijkheid. Wanneer de politieke partij NPK in 1973 aan de macht komt, gaat dat op slag rigoureuzer: premier Henck Arron stelt dat Suriname uiterlijk 1975 onafhankelijk moet zijn.

De onafhankelijheid heeft geen prominente plaats in de verkiezingen, maar wordt daarna plots aangekondigd. Dit leidt tot veel weerstand. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

In Nederland is ook het progressieve kabinet-Den Uyl van mening dat koloniën niet meer van deze tijd zijn en zij stemmen in met de onafhankelijkheid. Vanaf 25 november 1975 is Suriname een onafhankelijk land.

Beelden van de festiviteiten rondom de onafhankelijkheid. 

Zijn de Antillen nog Nederlands?

Aruba verwerft als volgende kolonie in Caribisch Nederland meer zelfstandigheid. In 1986 verkrijgt het een status aparte: het wordt een zelfstandig land binnen het koninkrijk. Aruba heeft vanaf dan een eigen regering met een parlement en een eigen munt. Nederland blijft bijvoorbeeld wel nog toezicht houden op de financiën en justitie. De intentie is dat Aruba in 1996 onafhankelijk zal worden, maar dat plan wordt geschrapt.

In 2010 worden de Nederlandse Antillen opgeheven. Ook Curaçao en Sint Maarten kiezen ervoor om een zelfstandig land binnen het koninkrijk te worden. De eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba (ook wel: BES-eilanden) kiezen ervoor om een ‘bijzondere gemeente’ van Nederland te worden. Daar wordt geleidelijk (een groot deel van) de Nederlandse wetgeving ingevoerd. Samen komen zij bekend te staan als Caribisch Nederland. Hoe het Koninkrijk der Nederlanden nu is verdeeld zie je in onderstaande animatie:

Deel alinea

De banden met Nederland zijn er dus nog altijd. Op Aruba, Curaçao en Sint Maarten gaat dat met name om toezicht op de financiën en justitie. Op de andere eilanden lijkt de wetgeving veel meer op de Nederlandse. Dat wil niet zeggen dat iedereen daar nog altijd even blij mee is. Regelmatig wordt er afgegeven op het huidige systeem. Bijvoorbeeld in Bonaire, waar in 2015 een referendum wordt gehouden. 62 procent van de bevolking heeft daarbij gestemd. Op de vraag: “Bent u het eens met de invulling die is gegeven aan de directe band met Nederland,” is het antwoord van 65 procent ‘nee’.

Lubach komt met een voorstel om de verhouding tussen de zelfstandigheid en de hoeveelheid geld die de 'bijzondere gemeentes' krijgen, vast te stellen. 

Ook in Sint Eustatius is de meerderheid van de stemmen tegen de huidige band met Nederland, maar daar wordt de kiesdrempel niet gehaald om dit referendum bindend te maken. Daarnaast pleiten bijvoorbeeld in Curaçao regelmatig politieke partijen voor volledige onafhankelijkheid. De relatie die Nederland heeft met zijn voormalig koloniën staat dus nog altijd ter discussie.

In het kort:

  • Nederland verovert in de zeventiende eeuw veel gebieden in Amerika. Nieuw-Amsterdam en verschillende eilanden in het Caribisch gebied (de huidige Antillen) behoren tot de Nederlandse koloniën.

  • In aanloop naar de Tweede Engelse oorlog veroveren de Engelsen Nieuw-Amsterdam, dat zij omdopen tot New York. De Nederlanders veroveren het huidige Suriname. Na de oorlog wordt besloten dat deze stand van zaken wordt gehandhaafd.

  • Na de Tweede Wereldoorlog raakt de dekolonisatie in een stroomversnelling. Indonesië vecht zich vrij, en Suriname en de Nederlandse Antillen krijgen in 1954 vormen van zelfbestuur. Suriname wordt in 1975 onafhankelijk. Aruba wordt in 1986 een zelfstandig land.

  • In 2010 worden de Nederlandse Antillen opgeheven. Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn vanaf dan zelfstandige landen binnen het koninkrijk. Bonaire, Sint Eustatius en Saba worden ‘bijzondere gemeentes’ van Nederland.

Deel dit venster

collection

De Canon van Nederland

Aan de hand van historische personen, gebeurtenissen en onderwerpen belicht NPO Focus de vijftig belangrijkste hoogte- en dieptepunten uit de Nederlandse geschiedenis, van de hunebedden tot Annie M.G. Schmidt.