Hoe ging Facebook onze wereld bepalen?

8 minuten leestijd

© ANP

Hoe ging Facebook onze wereld bepalen?

Techreuzen

Je leest nu

Hoe ging Facebook onze wereld bepalen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 25
  • 4460
Bekijk de collectie Techreuzen6 verhalen

Meer dan twee miljard mensen op de wereld gebruiken Facebook. Hoewel het sociale netwerk het makkelijk maakt om mensen bij elkaar te brengen, heeft de enorme invloed van Facebook belangrijke keerzijdes. Respecteert Facebook je privacy wel genoeg? En in hoeverre is het bedrijf verantwoordelijk voor de verspreiding van nepnieuws?

Samengesteld door Sjoerd Huismans

Hoe is Facebook ontstaan?

Facebook bestaat sinds 4 februari 2004. Op die dag wordt de site gelanceerd vanuit een studentenkamer op de campus van HarvardEen prestigieuze Amerikaanse universiteit gevestigd in Cambridge in de staat Massachusetts. . Brein achter de site is psychologiestudent Mark Zuckerberg, die al op de middelbare school bezig is met programmeren. Eerder ontwikkelt hij bijvoorbeeld een computerversie van het bordspel Risk, en een programma genaamd Synapse dat automatisch liedjes uit je muziekbibliotheek kiest op basis van wat je eerder hebt geluisterd.

© ANP

Facebook-oprichter Mark Zuckerberg in 2009.

Deel alinea

Op Harvard gaat Zuckerberg in zijn vrije tijd verder met zijn hobby. Hij ontwikkelt studentikoze programma’s als Coursematch, waarmee je als student kan opzoeken wie van je medestudenten (met name diegene waar je een oogje op hebt) zich inschrijven voor welke vakken. Ook lanceert hij een soort ‘hot-or-not’-site genaamd Facemash, die steeds twee uit jaarboeken gehackte foto’s van studenten naast elkaar zet. De gebruiker moet kiezen welk van de twee het meest aantrekkelijk is, waarna de site met de stemmen een top tien per studentenhuis genereert.

Wat is Facebook-oprichter Mark Zuckerberg voor iemand?

Het bestuur van Harvard dwingt Zuckerberg al snel de site offline te halen en beschuldigt hem van het schenden van de privacy van studenten door hun foto’s ongevraagd op Facemash te zetten. Wel heeft Zuckerberg door het kortstondige succes van de site een reputatie opgebouwd: door drie ouderejaars (de broers Tyler en Cameron Winklevoss en Divya Narendra) wordt hij gevraagd mee te werken aan een online sociaal netwerk voor de campus, genaamd HarvardConnection.

Kirkland House op Harvard. Hier woonde Mark Zuckerberg tijdens zijn studententijd.

Zuckerberg zegt toe mee te zullen helpen, maar vervolgens vernemen de Winklevoss-broers en Narendra niets meer van hem. De psychologiestudent blijkt samen met twee huisgenoten te werken aan een eigen sociaal netwerk genaamd The Facebook. Hij zegt dat het idee gebaseerd is op de klassenboeken die Harvard aan eerstejaars studenten uitdeelt, met daarin van iedereen een profielfoto en enkele persoonsgegevens zoals naam en geboortedatum. De Winklevoss-broers en Narendra claimen echter dat Zuckerberg met hun idee voor HarvardConnection (later omgedoopt in ConnectU) aan de haal is gegaan, wat tot een slepende rechtszaak leidt die pas in 2011 eindigt met een schikking van 65 miljoen dollar.   

Het inlogscherm van The Facebook. 

Audiofragment

"Toevallige miljardairs": de oprichting van Facebook
BNN Today, 27 jul 2009

Hoe wordt Facebook een succes?

Al vanaf het moment dat Zuckerberg en mede-oprichters Eduardo Saverin, Andrew McCollum, Dustin Moskovitz en Chris Hughes de site thefacebook.com online zetten, gaat het hard. Binnen vierentwintig uur schrijven tussen de twaalfhonderd en vijftienhonderd Harvardstudenten zich in, zegt Moskovitz later tegen The New Yorker. Aan het eind van de maand heeft driekwart van de bachelorstudenten op Harvard zich ingeschreven op The Facebook. De functionaliteiten van de site zijn nog vrij simpel: een profiel bestaat uit een foto en summiere informatie waaronder je studierichting en je smaak in boeken, films en muziek. Bovendien kun je andere gebruikers ‘poken’ (porren) om te laten weten dat je hun profiel hebt gezien. The Facebook blijkt een schot in de roos op de universiteitscampus, waar iedereen zichzelf wil laten zien en nieuwe vrienden wil maken.

De film The Social Network vertelt het verhaal over de ontstaansgeschiedenis van Facebook, met Jesse Eisenberg in de rol van Mark Zuckerberg. 

Deel alinea

De volgende stap is dus een logische: uitbreiden naar meer universiteiten. Ook op Yale, Stanford en Columbia wordt de site al snel populair. Zuckerberg begint advertenties te verkopen om geld te verdienen aan de site. De Facebook-oprichters besluiten Harvard te verlaten en verhuizen naar Palo Alto in Californië. Vanaf dat moment gaan ze in zee met investeerders die geïnteresseerd zijn in de site, iets wat ze eerder afhielden. Het woordje ‘The’ verdwijnt uit de naam, voortaan is het simpelweg ‘Facebook’. In 2005 wordt Facebook de snelst groeiende site na MySpace, een inmiddels vergeten sociaal netwerk. Ook middelbare scholieren kunnen voortaan een profiel aanmaken, wat aanvankelijk tot protesten leidt onder studenten die willen dat Facebook voor hen blijft.

Het duurt niet lang tot iedereen ouder dan dertien met een geldig mailadres een profiel kan aanmaken op Facebook. Zo ontstaat in razend tempo het sociaal netwerk zoals we dat vandaag de dag kennen. Vanaf 2006 is er de ‘newsfeed’ waarop je de berichten van vrienden en andere pagina’s die je volgt onder elkaar ziet. Drie jaar later kun je die berichten ‘liken’ oftewel leuk vinden. Vanaf 2016 kunnen gebruikers video livestreamen, en zo zijn er nog veel meer innovaties. Eind juni 2017 passeert Facebook de grens van twee miljard gebruikers. In Nederland heeft Facebook meer dan tien miljoen gebruikers.

Hoeveel vrienden kan een mens aan? Die vraag wordt actueel door de opkomst van sociale netwerksites als Facebook. 

Wereldkaart waarop wereldwijde Facebook-vriendschappen gevisualiseerd worden door lijnen. 

Hoe kan Facebook mensen samenbrengen?

Tot 2011 komen vooral de goede kanten van Facebook in het nieuws. Dat heeft onder andere te maken met de rol die het platform, net als concurrent TwitterEen sociaal medium waarop gebruikers korte berichten (tweets) van minder dan 140 tekens kunnen plaatsen en elkaar kunnen volgen. Een andere Twittergebruiker kan reageren op een tweet of die ‘retweeten’ waardoor deze ook bij zijn of haar volgers terechtkomt. , speelt in het uitbreken van revoluties in het Midden-Oosten. Dictatoriale machthebbers die de ‘oude media’ zoals televisie en radio al jarenlang in handen hebben, hebben veel minder grip op deze ‘nieuwe media’. De voorbode daarvan ligt in 2009: tegenstanders van het regime in Iran verspreiden video’s via Facebook waarop te zien is hoe protesten op gewelddadige wijze de kop in gedrukt worden. Uiteindelijk wordt de site, net als andere sociale media, geblokkeerd door de Iraanse regering.

Omdat de Iraanse oppositie Facebook gebruikt om de kiezers te bereiken, wordt de site geblokkeerd door de regering. 

Deel alinea
"Wij willen de perfecte gepersonaliseerde krant maken voor iedereen ter wereld."

Mark Zuckerberg

In 2011 ontstaan overal in de Arabische wereld opstanden tegen de dictatoriale regimes die al jaren aan de macht zijn: de zogenoemde ‘Arabische Lente’. Als in Egypte de 28-jarige activist Khaled Saïd wordt doodgeschopt door de politie, leidt dat tot grote verontwaardiging. De Facebookpagina ‘Wij zijn allemaal Khaled Saïd’ trekt binnen een maand 225.000 ‘likers’ en speelt een grote rol bij het aanwakkeren van de woede onder het volk. Die woede leidt weer tot verdere protesten die uiteindelijk een revolutie ontketenen, waarbij president Hosni Moebarak na bijna dertig jaar regeren tot aftreden wordt gedwongen.

Via sociale media als Facebook en Twitter kunnen beelden van de opstand in Egypte snel de rest van de wereld bereiken.

Overigens kan de enorme kracht van Facebook om mensen te mobiliseren ook verkeerd uitpakken. Dat is bijvoorbeeld in 2012 het geval in Nederland, als een verjaardagsfeestje van een meisje uit het Groningse dorp Haren volledig uit de hand loopt. Via Facebook nodigt ze 78 vrienden uit. Aangezien de instellingen van het evenement op ‘openbaar’ staan, kunnen zij op hun beurt hun vrienden uitnodigen. Dat gebeurt zo massaal dat er uiteindelijk duizenden mensen op aanwezig staan. Al snel staat het feest bekend als ‘Project X’, vernoemd naar een film waarin een feest op soortgelijke wijze escaleert. Op de avond van het feest reizen duizenden mensen af naar Haren, onder wie relschoppers die veel schade veroorzaken.

Hoe kon de oproep voor 'Project X' zich zo snel verspreiden via Facebook? In Argos TV: Medialogica een reactie van Facebook. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

In het centrum van Haren woedt een brand, gesticht door relschoppers tijdens het 'Facebookfeest'. 

Waarom is Facebook controversieel?

Hoewel Facebook vele positieve eigenschappen kent (zie boven), is er de laatste jaren meer aandacht voor de controverses rondom de site. Die hebben meestal te maken met de enorme invloed die Facebook heeft vergaard op ons internetgebruik.

Censuur  
Facebook heeft een moeilijk te begrijpen fotobeleid. Geweld is nauwelijks een probleem, maar het minste beetje naakt komt niet door de filters heen. Bovendien wordt geen onderscheid gemaakt op basis van de bedoeling van de afbeeldingen. Zo wordt de redactie van NOS op 3 een etmaal door Facebook geblokkeerd vanwege een link naar een nieuwsbericht over een Belgische docent die in een collegezaal porno had gekeken via de beamer. Zelfs de persoonlijke profielen van NOS-redacteuren gaan op slot omdat de geplaatste inhoud de “rechten en verantwoordelijkheden van Facebook schendt”. NOS op 3 is niet de enige die dit overkomt en verdere uitleg van Facebook valt niet te verkrijgen, blijkt uit onderstaande reportage:

Lingerie-ondernemer Rebecca van der Wurff wordt geblokkeerd door Facebook, maar een clip van Lady Gaga met dezelfde lingerie mag wél. 

Deel alinea

Er zijn veel meer voorbeelden: ook volkszangers, zeemeerminnen en zelfs kritische Kamerleden en iconische oorlogsfoto's zijn niet veilig voor de censuur van Facebook: 

Facebook censureert iconische foto's, nummers en meningen van verschillende Facebook-gebruikers. Zelfs hele profielen worden geblokkeerd.

Privacy
In het kort werkt het verdienmodel van Facebook als volgt: je mag het platform gratis gebruiken, in ruil voor het doorverkopen van je gegevens aan derden die op basis daarvan gerichte advertenties sturen. Dat leidt tot zorgen om de privacy van de gebruikers. Facebook weet meestal hoe oud je bent en waar je woont omdat je dat zelf invult in je profiel, maar volgt ook je surfgedrag op andere sites. Als je het internet afstruint naar schoenen of goedkope vluchten, zal je dat soort aanbiedingen terugzien in de advertenties op je tijdlijn.

Het beginscherm van Facebook. 

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) stelt in mei 2017 dat Facebook in strijd handelt met de Nederlandse privacywetgeving, door gebruikers onvolledig te informeren hoe hun persoonlijke gegevens gebruikt worden. Bovendien gebruikt Facebook 'bijzondere gegevens van gevoelige aard' zonder de uitdrukkelijke toestemming van gebruikers: bijvoorbeeld gegevens over je seksuele geaardheid om gerichte advertenties te tonen (inmiddels is Facebook hiermee gestopt). Hoe dat werkt, zie je in onderstaande video:

Privacyjournalist Dimitri Tokmetzis laat zien hoeveel informatie over iemand je boven water kan krijgen via Facebook. 

De overnamehonger van Facebook wakkert de zorgen over privacy verder aan. In 2012 koopt Facebook de foto-app Instagram. Die snelgroeiende app staat inmiddels garant voor een behoorlijk deel van de advertentie-inkomsten van Facebook. In 2014 neemt Facebook de veelgebruikte berichtenapp WhatsApp over. Zuckerberg zweert bij hoog en laag dat hij de extra persoonsgegevens die Facebook zo in handen krijgt niet zal gebruiken voor advertenties en andere diensten. Twee jaar later worden de privacyvoorwaarden van WhatsApp zo veranderd dat dit wél mogelijk is, wat Facebook op een boete van 110 miljoen euro van de Europese Commissie komt te staan (dat komt neer op de nettowinst die het bedrijf elke drie dagen maakt).

Begin 2018 voegt Facebook een nieuw hoofdstuk aan het gebrekkig waarborgen van de privacy toe, als duidelijk wordt dat de gegevens van miljoenen Amerikanen in handen zijn gekomen van het campagneteam van Donald Trump in de aanloop naar de verkiezingen van 2016. NOS op 3 geeft uitleg over het grootste privacylek van Facebook ooit:

thumbnail

Nep- of gekleurd nieuws
In 2014 vertelt Mark Zuckerberg tijdens een vraaggesprek hoe de news feed (nieuwsstroom) er volgens hem uit moet gaan zien. “Wij willen de perfecte gepersonaliseerde krant maken voor iedereen ter wereld,” aldus de Facebookbaas, “om jou de dingen te laten zien die het meest interessant voor je zijn.”

Uit onderzoek blijkt dat steeds meer mensen inderdaad hun nieuws van Facebook halen. In Nederland gebruikt 36 procent van de mensen Facebook als online nieuwsbron. Bij jongeren onder de 35 jaar is dat zelfs 45 procent. Waarom kan dat problematisch zijn? Uit Italiaans onderzoek blijkt dat mensen nieuws willen lezen dat aansluit bij hun eigen wereldbeeld. Zoals bovenstaand citaat van Zuckerberg duidelijk maakt, wil Facebook je nieuwsstroom personaliseren zodat je alleen de berichten ziet die je interessant vindt. Zo ontstaat het fenomeen ‘filterbubbel’: Facebookgebruikers lezen artikelen uit een eenzijdige en beperkte verzameling van nieuwssites. Afwijkende meningen krijgen zij niet te zien. 

Je ziet niet al het nieuws op Facebook: een algoritme bepaalt wat voor berichten je vaak en weinig ziet. Arjen Lubach legt uit hoe dat tot "digitale verzuiling" leidt. 

Deel alinea

Nog erger wordt het als nieuws nep is. In aanloop naar de Amerikaanse verkiezingen in 2016 duikt geregeld nepnieuws op, bedoeld om een van de kandidaten zwart te maken of om simpelweg snel geld te verdienen. Dat leidt tot verwarring. Meer dan de helft van de Amerikanen geeft in een onderzoek van het Pew Research Center aan nepnieuws niet goed te kunnen onderscheiden van echt nieuws. Zelfs de wildste verhalen worden geloofd, zoals ‘Pizzagate’: presidentskandidaat Hillary Clinton zou een kinderseksnetwerk runnen vanuit een pizzeria. Uiteindelijk leidt het via Facebook verspreide verhaal zelfs tot een schietpartij bij het restaurant. Meer dan de helft van de stemmers op Donald Trump denkt dat het verhaal waar is of waar zou kunnen zijn, blijkt uit een peiling

In aanloop naar de Amerikaanse verkiezingen duikt steeds vaker nepnieuws op waar de kiezer zich door laat beïnvloeden.

Aanvankelijk trekt Facebook zijn handen af van nepnieuws: het platform is tenslotte slechts een doorgeefluik en de gebruikers ervan zijn zelf verantwoordelijk voor wat ze posten, wat ze lezen en wat ze geloven. In maart 2017 kondigt Facebook toch aan maatregelen tegen nepnieuws te gaan treffen. Gebruikers kunnen berichten waarvan ze vermoeden dat die nep zijn rapporteren, waarna feitencheckers (in Nederland van nu.nl en de Universiteit Leiden) onderzoeken of het inderdaad nepnieuws betreft. Zo ja, dan komt er een waarschuwing bij het bericht te staan en zal het algoritmeEen wiskundige formule om een probleem stap voor stap op te lossen: een invoer leidt via een reeks instructies tot een bepaalde uitvoer. Algoritmes worden veel gebruikt in computerprogramma’s. Bijvoorbeeld door Facebook, om te bepalen wat voor jou relevant is en bovenaan komt in je newsfeed. Of door Google om te bepalen welke zoekresultaten voor jou bovenaan komen te staan. het bericht minder vaak tonen.

Facebook biedt tegenwoordig de mogelijkheid nepnieuws te rapporteren. 

Onderzoekers van Yale stellen dat de pogingen van Facebook om nepnieuws aan te pakken vooralsnog weinig effect hebben: 15 procent van de mensen blijft ook nepnieuws mét waarschuwing geloven. Bovendien is er een averechts effect: sommige gebruikers geloven nu elk verhaal zonder waarschuwing, inclusief nepberichten die nog niet zijn gecheckt. Het onderzoek houdt helaas geen rekening met het lagere bereik van nepnieuwsberichten. 

In het kort:

  • Brein achter Facebook is psychologiestudent Mark Zuckerberg, die de site lanceert vanaf zijn studentenkamer op Harvard. Binnen een etmaal zijn er honderden aanmeldingen.

  • Binnen een paar jaar kan iedereen ouder dan dertien met een geldig mailadres een profiel aanmaken op Facebook. Tegenwoordig zijn er meer dan twee miljard gebruikers.

  • Aanvankelijk komt Facebook vooral positief in het nieuws: tijdens de ‘Arabische Lente’ is Facebook een belangrijk communicatiemiddel voor activisten.

  • In latere jaren is er meer aandacht voor de negatieve kanten van Facebook, zoals willekeurige censuur en het schenden van de privacy van zijn gebruikers.

  • Ook de snelle verspreiding van nepnieuwsberichten via Facebook is een probleem, met name tijdens de afgelopen Amerikaanse verkiezingen. Facebook onderkent het probleem inmiddels. 

Deel dit venster

collection

Techreuzen

De vijf waardevolste bedrijven ter wereld zijn ook de vijf grootste techreuzen: Facebook, Google, Apple, Microsoft en Amazon. Hoe werden zij zo groot? Wat weten ze over je?