Wat maakt de muziek van Bach tijdloos?

9 minuten leestijd

© ANP

Wat maakt de muziek van Bach tijdloos?

Muziek

Je leest nu

Wat maakt de muziek van Bach tijdloos?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 27
  • 6844
Bekijk de collectie Klassiek8 verhalen

Maak in Nederland een hitparade van de klassieke muziek – zoals de Hart & Ziel Lijst – en bovenaan eindigt regelmatig de Matthäus-Passion van Johann Sebastian Bach. Hij wordt gezien als de vader van de grote componisten na hem, maar ook als de opa van de popmuziek. Hoe komt het dat de muziek van Bach het eeuwige leven heeft?

Samengesteld door Joost Galema

Hoe komt het dat Bach nog altijd aanspreekt?

Wat Shakespeare betekent voor literatuur en Rembrandt voor het schilderen, dat is Johann Sebastian Bach voor de muziek – een ijkpunt in de geschiedenis. Bach blaast de oude taal van zijn voorgangers nieuw leven in. En hij doet dat zo geniaal, dat zijn muziek ons – zo’n tweehonderdzeventig jaar na zijn dood – nog steeds aanspreekt.  Zijn invloed werkt tot op de dag van vandaag zelfs door in de popmuziek.

Deel alinea
"Wij laten ons allemaal inspireren door Bach, ook al zijn we ons er soms niet van bewust."

Sting (NTR College Tour)

Componist Carl Maria von Weber schrijft in 1821: “Van tijd tot tijd stuurt de voorzienigheid helden die de gezapig overgeërfde sleur van de kunst en zijn modevormen met een geweldige hand beetpakken, zuiveren, verlichten en heerlijk herscheppen. Zodat de vermoeide kunst daarna weer jeugdig fris verder kan.” Dat is in wezen wat Bach doet met de klassieke muziek.

Forensisch antropologe C. Wilkinson maakte met behulp van het schedel van Bach een reconstructie van zijn gezicht.

Bij Bach spelen zich soms vreemde processen af. Meestal vindt iemand muziek mooi, omdat hij haar kan begrijpen. Maar bij Bach werkt het net andersom: de luisteraar voelt zich door de muziek begrepen. De hedendaagse Amerikaanse componist Michael Torke vatte dat treffend samen in één zin: “Waarom zou je geld verkwisten aan psychotherapie als je ook kunt luisteren naar Bachs Hohe Messe?” Er zit kennelijk een troostende en helende kracht in zijn muziek, een essentie die zo universeel en tijdloos is, dat wij haar nog altijd kunnen vatten. Bach is een man van zijn tijd, maar als componist is hij tijdloos: hij verklankt verleden, heden en toekomst.

Audiofragment

De Hohe Messe
Avondconcert - 22 dec 2016 (2 min)

De Mis in de B, beter bekend als de Hohe Messe, is het muzikale testament van Bach die hij in de laatste jaren van zijn leven samenstelde.

Wie is Johann Sebastian Bach?

Over de mens Johann Sebastian Bach weten we maar weinig. Hij wordt in 1685 geboren in de Duitse stad Eisenach. Hij verliest al vroeg zijn ouders. Rond zijn tiende is hij wees, en belandt hij in het huishouden van zijn oudste broer Johann Christoph, een kerkorganist, die het talent van het kind herkent. Deze aanleg komt niet uit het niets: de muzikale stamboom van de Bachs begint halverwege de zestiende eeuw met bakker Veit Bach uit Wechmar, die de citerEen citer is een snaarinstrument met een platte klankkast en snaren die aangetokkeld moeten worden. De citer wordt vooral gebruikt in het Duitstalige deel van Europa.  bespeelt. De lijn eindigt pas zo’n drie eeuwen, zeven generaties en honderdtwintig musici later met de dood van Bachs kleinzoon Wilhelm Friedrich Ernst in 1845.

Verdriet en de dood speelden een grote rol in Bachs leven en zijn persoonlijkheid is dan ook het beste zichtbaar in zijn werk.

Muziek is een soort van ademen voor de kleine Johann Sebastian. Hij weet niet beter. Hij leeft in een wereld van klanken. De kans is groot dat hij eerder noten dan woorden kan lezen. Onder de hoede van zijn broer ontwikkelt hij zich tot een goede organist en klavecinist. Hij is een kei op de toetsen. Uit zijn broers muziekverzameling bestudeert hij de stukken van oude meesters en laat zich inspireren tot het schrijven van eigen composities.

Deel alinea



Vanaf zijn vijftiende staat Bach min of meer op eigen benen. Het huis van zijn broer in Ohrdruf wordt te klein, en Johann Sebastian belandt bijna vierhonderd kilometer noordelijker op het gymnasium in Lüneburg. Drie jaar later begint hij aan zijn loopbaan als musicus. De twee decennia daarna is hij wisselend in dienst van koningen en kerken. Maar zijn roem vergaart hij vooral met de muziek uit de laatste kwart eeuw van zijn leven. Dan verhuist Bach naar Leipzig waar hij tot zijn dood in 1750  woont en werkt. Als cantor schrijft hij in die periode voor de diensten in de Thomaskirche en andere kerken van de stad. Veel van zijn werken gaan verloren, maar uiteindelijk blijven er zo’n duizend bewaard.  

Bach was cantor van de Thomaskirche en Thomasschule in Leipzig. Het orkest en het Thomaner jongenskoor bestaan nog.

Hoe kreeg hij het voor elkaar om zoveel te componeren? Dat is een vraag die veel musici fascineert. “Ik hoop dat de techniek ooit Bach tot leven zal kunnen wekken met het dna van de botten die in de Thomaskirche begraven liggen,” zegt de Nederlandse koordirigent Daniel Reuss. “Al was het alleen maar om hem te vragen hoe hij in staat was tot het componeren van een hoeveelheid muziek, zo betekenisvol en omvangrijk, dat het ons een leven kost om het alleen maar over te schrijven.”

Wat is zijn beroemdste werk?

Bach schrijft, zoals hij zelf zegt, “muziek ter ere van God en ter verfrissing van de ziel”. Hij is een man die niet veel reist, althans nooit buiten de grenzen van wat nu Duitsland heet. Wel houdt hij de ontwikkelingen in de rest van Europa nauwlettend in de gaten. Hij verzamelt muziek uit Italië en Frankrijk, en weet die invloeden in zijn eigen werken op te nemen. Wat zijn beroemdste werk is, hangt af van wie je het vraagt, maar vooral ook waar je dat doet. In Bachstad Leipzig bijvoorbeeld zullen bewoners antwoorden: “Het Weihnachtsoratorium.” Bach maakt zes kerkelijke zangstukken – cantates – gewijd aan de kerst. Ieder jaar staan die in december op het programma in de Thomaskirche. Altijd zijn deze concerten uitverkocht.

De Matthäus-Passion van Bach is nergens zo populair als in Nederland. In 2016 vonden er in heel Nederland maar liefst 192 uitvoeringen plaats.

Deel alinea

Italianen vereren Bachs wereldlijke werken, zoals de virtuoze Brandenburgse Concerten. Dat is ook een kwestie van taal, want Bach schreef zijn cantates in het Duits. Dat werpt in sommige landen een drempel op voor het publiek.

Als het gaat om Bach in Nederland, dan staat sinds het begin van de twintigste eeuw de Matthäus-Passion fier bovenaan. De kerken stromen leeg, behalve als in de paastijd tal van gezelschappen daar dit oratoriumEen zangstuk met een Bijbels onderwerp. komen zingen. In dit werk verklankt Bach het lijdensverhaal van Jezus Christus. Een tijdgenoot van hem noemt de passieZangstuk over de kruisiging van Christus. een hartstochtelijk werk. “Weliswaar niet zo wild, maar wel net zo levendig, zo niet levendiger dan opera, want een oratorium is een geestelijke opera, die het niet verdient slaapverwekkend te worden uitgewerkt.”

Als onderdeel van het All of Bach project van de Nederlandse Bach-vereniging spelen jonge talenten op de klavecimbel de composities van Bach.

De beroemdste  ariaEen opera of oratorium bestaat uit recitatieven en aria's. In de recitatieven wordt het verhaal verteld, dus bijvoorbeeld over een man die een vrouw in de steek laat. in de aria's worden de gevoelens die erbij horen uitgediept. Dus de vrouw zingt: 'Rotzak, ik haat je'.  uit de Matthäus is het ‘Erbarme dich’. Jezus is gevangen genomen en moet verschijnen voor zijn Joodse rechters. In de menigte staat ook zijn apostel Petrus. Hij heeft de vorige avond Jezus beloofd dat hij hem altijd zal verdedigen. Drie keer herkennen omstanders hem: “Jij hoort toch bij Jezus’ volgelingen? ” Drie keer ontkent Petrus: “Ik ken die man niet.” Dan kraait een haan en herinnert Petrus zich wat zijn meester hem de avond ervoor heeft gezegd: “Voordat de haan kraait zal je me drie keer verloochenen.” De apostel huilt. In de Matthäus-Passion begint een eenzame viool op dat moment aan een klaagzang. “Heb medelijden, Mijn God,” zingt de alt, “omwille van mijn tranen. Zie toch, hart en ogen wenen bitter om u.”  

"Dus ze had aan hun bevriende huisarts pillen gevraagd om mij, om die vrucht, af te drijven."

Audiofragment

Erbarme Dich
De Klassieken - 14 apr 2017 (7:56 min)

Simon de Waal, Gert-Jan Segers en Ellie Lust kiezen de Matthäus-Passion, BWV.244: Deel II - nr.39, aria, 'Erbarme dich' uit hun klassieke top 5.

Is Bach altijd populair geweest?

In zijn eigen tijd is Bach een gewaardeerd musicus, maar zijn tijdgenoten zien hem niet als de grootste componist aller tijden. Als cantor van Leipzig blijkt hij bijvoorbeeld vierde keus, nadat het stadsbestuur vergeefs Georg Philipp Teleman, Christoph Graupner en Johann Friedrich Fasch polst. “Indien we de besten niet kunnen krijgen, zullen we het met de middelmaat moeten doen.” Na zijn overlijden in 1750 wordt Bach snel vergeten, want er bestaat nog geen traditie waarbij de grote meesterwerken uit de geschiedenis worden aanbeden, zoals nu. De tijdgenoten van Bach kijken vooruit. Die houding leidt ertoe dat er veel muziek verloren gaat.

Neem de door Bach bewonderde componist Dietrich Buxtehude. Hij werkt jarenlang als organist en componist voor de Marienkirche in het Duitse Lübeck. Na zijn dood doen zijn opvolgers nauwelijks iets om zijn muziek te bewaren. Sterker nog, sommigen steken hun kachel aan met zijn manuscripten. Ook veel van Bachs werken verdwijnen. Want mensen willen in die tijd alleen nieuwe muziek horen. Wat geweest is, is geweest.

Als het aan de musicus Jan Zwart lag dan zou de Matthäus-Passion geen drie, maar zes uur duren. Volgens hem wordt de muziek van Bach tegenwoordig veel te snel gespeeld. 

Deel alinea

Rond 1800 verandert dat. De negentiende-eeuwer begint ook terug te blikken op de historie. De Duitsers beseffen dat zij geen enkele bibliotheek voor muziek hebben. In een brief beschrijft dichter Goethe hoe in zijn woonplaats Weimar het huis van een organist afbrandt, een verzamelaar die zijn Bach-originelen in vlammen ziet opgaan. Zulke gebeurtenissen versterken bij de politieke heersers het bewustzijn dat muzikale meesterwerken uit het verleden moeten worden veiliggesteld.

© ANP

Een werk van Johann Sebastian Bach dat bewaard is gebleven.

En wanneer in 1829 een jonge dirigent en componist, Felix Mendelssohn, het publiek opnieuw laat kennismaken met de Matthäus-Passion, begint Bach aan een gestage opmars als vader van de klassieke muziek.

Horen we Bach terug in de popmuziek?

Bach groeit dus uit tot de vader van de klassieke muziek. Maar hij blijkt ook populair bij jazzmuzikanten en popsterren. Velen van hen laten zich door hem inspireren. Voor het nummer ‘Blackbird’ van de Beatles gebruikt Paul McCartney een luitsuite van de oude meester, de ‘ AirEen air is ontleend aan het woord aria, wat lied betekent in het Italiaans. Een air is een instrumentaal stuk, dat zangerig klinkt.  ’ uit de Derde Orkestsuite komt terug in 'A Whiter Shade of Pale' van de band Procol Harum en in 'Everything’s gonna be alright' van Sweetbox. Van het koor ‘O Haupt voll Blut und Wunden’ uit de Matthäus maken Simon and Garfunkel hun song 'American Tune'. 

Leo Blokhuis interviewt Paul McCartney over de invloeden die The Beatles haalden uit klassieke muziek. "Bach was de popster van zijn tijd."

De lijst is te lang om op te noemen. Zijn werk – luidt de algemene opinie onder musici – is niet kapot te krijgen, of je het nu speelt op klavecimbel of doedelzak, op viool of gamelan, op cello of saxofoon, met een orkest of een jazztrio. Alles blijkt mogelijk. Bach blijft tot de verbeelding spreken.

Deel alinea

Bach geschilderd door Elias Gottlob Haussmann.

In het kort

  • Johann Sebastian Bach wordt geboren in 1685 in het Duitse Eisenach. Onder de hoede van zijn broer groeit hij uit tot een zeer goede organist en klavecinist. 

  • De laatste 25 jaren van zijn leven woont hij in Leipzig. Daar schrijft hij stukken voor de Thomaskirche en andere kerken. In zijn tijd is hij niet de grootste componist aller tijden: voor de Thomaskirche blijkt hij vierde keus te zijn. 

  • Zo'n duizend stukken van Bach zijn bewaard gebleven. Zijn geheim: hij weet oude taal van zijn voorgangers nieuw leven in te blazen en begrijpelijk te maken. Zijn composities zijn tot op de dag van vandaag enorm populair. In het bijzonder de aria 'Erbarme Dich' uit de Matthäus-Passion.

  • Bach blijkt ook populair onder (hedendaagse) jazz- en popmuzikanten. Vele sterren laten zich dan ook door hem inspireren. 

Deel dit venster