Wat is het boeddhisme?

11 minuten leestijd

© ANP

Wat is het boeddhisme?

Geloof

Je leest nu

Wat is het boeddhisme?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 29
  • 8424
Bekijk de collectie Vijf wereldreligies5 verhalen

Miljoenen Nederlanders hebben een Boeddhabeeldje op hun vensterbank staan en beoefenen yoga of mindfulness. In de winkels liggen boeken als Boeddhisme voor dummies. Boeddhisme is hot vanwege de tolerantie en vriendelijkheid die de religie uitstraalt. Maar zijn boeddhisten echt zo aardig?

Samengesteld door Eva Munnik

Dit venster maakt deel uit van een reeks over de vijf grootste religies: christendom, jodendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme.

Is mediteren het nieuwe bidden?

Van oud-politica Erica Terpstra en bokser Lucia Rijker tot de Amerikaanse acteur Richard Gere: het boeddhisme heeft veel fans in de westerse wereld. In een enquête van de NPO in 2009 zeggen 830.000 Nederlanders dat ze affiniteit met het boeddhisme hebben. 

De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Deel alinea

De religie is hier al vanaf eind achttiende eeuw bekend, maar verspreidt zich vanaf de jaren vijftig van de vorige eeuw. Als China Tibet binnenvalt komen boeddhistische vluchtelingen naar ons land. In de jaren zestig wint de religie aan populariteit, waarschijnlijk door de ontzuiling en doordat steeds minder mensen naar de kerk gaan.

© ANP

Mediterende monniken in Thailand.

Nederlanders zoeken een andere vorm van zingeving. Schattingen variëren momenteel van 35.000 tot 200.000 boeddhisten in Nederland. Het is lastig om er een exact getal aan te hangen, omdat boeddhisten zich niet registreren. Je hoeft je niet tot het boeddhisme te bekeren om het te beoefenen. Volgens de dalai lama, de leider van het Tibetaans boeddhisme, is het zelfs niet nodig om je oude geloof op te geven voor een boeddhistische lifestyle. Het aantal boeddhisten in Nederland is de afgelopen decennia in elk geval flink gegroeid, zo blijkt uit verschillende onderzoeken.

"Boeddhisme is eigenlijk geen religie, het is meer een wetenschap."

Het vreedzame en tolerante aan het boeddhisme trekt westerlingen aan, evenals de nadruk op zelfbeschikking. Waar je in het christendom –  traditioneel de grootste godsdienst in Nederland –  afhankelijk bent van Gods wil, kun je volgens het boeddhisme eigenhandig verlicht raken. Iedereen kan Boeddha worden. Technieken als mindfulness, meditatie en yoga helpen bovendien tegen de stress die mensen in de westerse wereld vaak ervaren. Zo’n 800.000 Nederlanders doen aan yoga. Ook de lotushouding is een hype: ongeveer twintig procent van de Nederlanders beoefent wel eens een vorm van meditatie.

Jezelf trainen in mindfulness: kleuters en topmannen doen het. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Wie was Boeddha?

Het boeddhisme begint in het huidige Nepal. Siddhartha Gautama wordt daar in de vijfde eeuw voor Christus geboren als zoon en erfgenaam van een koning. Een waarzegger voorspelt dat hij aardse goederen zal verwerpen en een geestelijk leider zal worden, maar Siddhartha's vader wil dat zijn zoon hem opvolgt als heerser van het rijk. Daarom laat hij de prins zeer beschermd opgroeien zonder contact met de buitenwereld. Siddhartha leeft in extreme luxe, maar is niet gelukkig. De prins sticht zelf een gezin en op een dag maakt hij een uitstapje buiten de muren. Daar ziet hij een oude man, een zieke man en een dode man. Hij schrikt, want hij is binnen de paleismuren nog nooit in aanraking geweest met ouderdom, ziekte of dood. Dan ziet hij een monnik zonder bezittingen, die lijkt hem gelukkig. Dat wil Siddhartha ook. Die avond verlaat de prins het paleis en gaat de bossen in op zoek naar een einde aan het lijden.

Siddhartha laat zijn vrouw en zoon achter, om 'de waarheid' te gaan zoeken.

Eerst leeft hij met andere asceten (monniken) en hongert hij zichzelf uit, maar een einde aan het lijden vindt hij niet. Na zes jaar besluit hij het over een andere boeg te gooien. Zittend onder een bodhiboom neemt hij zich voor pas op te staan als hij verlichting bereikt heeft. Dat lukt na 49 dagen. Na opgroeien in een leven van luxe en vervolgens zes jaar lang vasten vindt hij ‘het pad van het midden’ en daarmee een einde aan het lijden. Siddhartha wordt zo op zijn 35ste Boeddha, wat ‘de verlichte’ of ‘de ontwaakte’ betekent. De rest van zijn leven trekt hij door India en onderwijst hij zijn leer, de ‘dharma’. Hij sterft als hij 80 jaar oud is.

Deel alinea

Prins Siddhartha.

Boeddhisten geloven dat hij door zijn verlichting verlost is van de eeuwige cyclus van dood en wedergeboorte: Boeddha zal niet meer herboren worden. Een aantal van Boeddha’s wijsheden zijn vastgelegd in geschriften zoals de Pali Canon.

Wat geloven boeddhisten?

Het boeddhisme gaat uit van vier nobele of edele waarheden:

  • Het leven is lijden (dukkha)
  • Dat lijden wordt veroorzaakt door verlangens of hechting (tanha)
  • Er is een einde aan het lijden mogelijk
  • Een einde aan het lijden kun je bereiken via het achtvoudige pad

Hoe zit het in het boeddhisme met schuldbesef en berouw? De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

De kern van het boeddhisme is dus inzicht in het lijden en de weg om dit lijden op te heffen. Het lijden komt doordat het leven onvolmaakt is. Die onvolmaaktheid doet verlangen naar iets anders, iets dat het volmaakt zou maken. Zolang we niet stoppen met verlangen, blijven we reïncarneren. In welke vorm we weer op aarde komen hangt af van ons karma, hoe we geleefd hebben.

Deel alinea

Om te ontsnappen aan de eeuwige cyclus van doodgaan en geboren worden, moeten we inzicht krijgen in oorzaak en gevolg, gehechtheden begrijpen en de geest beheersen. Dan bereik je het nirvana, oftewel verlichting. Mensen kunnen bevrijd worden uit de cirkel van wedergeboortes met de ‘middenweg’, het achtvoudige pad dat Boeddha ontdekte en dat verlangens stopt. De methode draait om wijsheid, goed gedrag –  bijvoorbeeld niet liegen, stelen of doden –  en mentale discipline oftewel meditatie. Boeddha wordt niet als (een) god beschouwd. Het boeddhisme kent wel goden, maar die zijn in de meeste stromingen niet zo belangrijk. Over het ontstaan van de aarde zegt de religie niets, er bestaat in het boeddhisme immers geen begin en geen eind.

"Boeddha's hele theorie is te beschrijven op één A4'tje."

Wat zijn de regels van het boeddhisme?

Het boeddhisme kent geen geboden maar wel richtlijnen. De belangrijkste vijf leefregels zijn:

  • Dood niet en heb respect voor alle vormen van leven
  • Steel niet en wees gul
  • Gedraag je seksueel netjes en pleeg geen overspel
  • Spreek de waarheid en spreek geen laster
  • Neem geen alcohol en drugs
Deel alinea

Iemand die officieel boeddhist wordt, getuigt dat hij of zij zich aan deze vijf regels zal houden. Vanwege de eerste regel, dat je respect moet hebben voor alle levensvormen, zijn veel boeddhisten vegetariër. Boeddhistische monniken moeten zich aan veel meer regels houden dan leken, 227 maar liefst. Ze mogen bijvoorbeeld geen seks hebben, niet liegen over hun spirituele realisaties, geen geld gebruiken en geen goederen ruilen. Boeddhisten vereren beelden, doen donaties, bidden tot allerlei hogere wezens en ze mediteren. Dat doen ze onder meer in tempels, waar ze ook offeren door bloemen of voedsel neer te leggen of wierook en kaarsjes te branden.

Erica Terpstra voelt zich ook enorm aangetrokken tot het boeddhisme, juist omdat het zo vrij is. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

"Mijn religie is simpel. Mijn religie is vriendelijkheid."

Dalai lama

Wie is de dalai lama?

Boeddha heeft geen opvolger aangewezen. De religie kent verschillende stromingen zoals het theravadaboeddhismeTheravada is de oudste en meest orthodoxe stroming, gebaseerd op Boeddha’s uitspraken en vind je vooral in Zuidoost-Azië. Het staat ook bekend als Hinayana, ‘het kleine voertuig’. en het mahayanaboeddhismeMahayana betekent het ‘grote voertuig’. Deze stroming vind je vooral in Tibet, Mongolië, China en Japan en is minder streng dat Theravada, ieder mens kan volgens de mahayanaboeddhisten een boeddha zijn. Onderdeel van Mahayana is Vajrayana, dat staat bekend als het ‘diamanten voertuig’ of tantrisch boeddhisme. Deze boeddhisten vinden de methode, de pad naar verlichting, net zo belangrijk als de leer zelf. . De bevolking van landen als Mongolië, Sri Lanka, Thailand en Japan is overwegend boeddhistisch. In Bhutan is boeddhisme de staatsreligie. In plaats van het bruto nationaal product te meten, hecht het land meer waarde aan het bruto nationaal geluk. Buurland Tibet kent het Tibetaans boeddhisme. In dit land zijn lama’s, geestelijk leraren, erg belangrijk.

Deel alinea

De dalai lama is de belangrijkste lama en de geestelijk en politiek leider van het Tibetaans boeddhisme. De functie wordt doorgegeven via reïncarnatie. Tibetanen herkennen de nieuwe dalai lama in een jong kind en leiden hem dan op. Ze zien de dalai lama als de belichaming van mededogen. Mededogen is belangrijk binnen het boeddhisme en met name het mahayanaboeddhisme. In deze stroming, waar het Tibetaans boeddhisme een vorm van is, is compassie verbonden met ‘bodhisattva’, een wezen dat op ontwaken is gericht. Het bodhisattva-ideaal houdt in dat je je ook bezig houdt met anderen, hen helpt hun lijden te stoppen en verlicht te raken.

© ANP

In de film Seven Years in Tibet ontmoet een bergbeklimmer de jonge Dalai Lama.

De dalai lama is de leider van het Tibetaans boeddhisme, maar niet van het gehele boeddhisme, zoals de paus alleen het hoofd is van de katholieke kerk. De huidige dalai lama, de veertiende, woont in ballingschap in India omdat China het boeddhisme in Tibet onderdrukt. China beschouwt Tibet niet als een land maar als een opstandige regio. Op geweldloze wijze probeert de dalai lama de bezetting door China te beëindigen, daarvoor ontving hij in 1989 de Nobelprijs voor de Vrede. De dalai lama staat bekend om zijn goedlachsheid en zijn wijze uitspraken zoals “Als je denkt dat je te klein bent om een verschil te maken, probeer dan eens te slapen met een mug op je slaapkamer” en “Al het lijden van de wereld komt voort uit het koesteren van zichzelf, al het geluk uit het koesteren van anderen”.

De dalai lama is niet alleen een geestelijk leider, maar hij komt ook op voor de rechten van de Tibetanen.

Is het boeddhisme alleen maar vreedzaam en mooi?

Niet alle boeddhisten zijn wars van geweld. De Aziatische geschiedenis kent genoeg oorlogen met boeddhisten. In de elfde eeuw na Christus roeit koning Anuwrahta in het huidige Myanmar alle andere vormen van boeddhisme dan de zijne uit. De vijfde dalai lama bestrijdt in de zeventiende eeuw met succes andere hoge lama’s. Ook in Japan zijn bloedige oorlogen gevoerd door boeddhisten. In Sri Lanka woedt tot voor kort nog een burgeroorlog tussen hindoes en boeddhisten waarbij 70.000 mensen omkomen. Actueel is de vervolging van de Rohingya-moslimsDe Rohingya zijn een islamitische minderheid van wereldwijd meer dan een miljoen mensen en volgens sommige schattingen wel 3 miljoen. In Myanmar wonen er ongeveer 800.000, maar ze hebben geen burgerrechten.  in het boeddhistische Myanmar (voorheen Birma). Volgens de Verenigde Naties maakt het leger zich zelfs schuldig aan etnische zuiveringen.

Het islamitische volk uit Myanmar vlucht massaal naar Bangladesh.

Veel mensen denken dat het boeddhisme vrouwvriendelijk is, maar volgens hoogleraar Aziatische religies Paul van der Velde is dat een mythe. Hij constateert dat een klein jongetje dat net tot het klooster is toegetreden al belangrijker is dan de oudste non. Boeddha zelf was volgens Van der Velde een macho. In oude geschriften staan Boeddha’s lichaamskenmerken omschreven als “de kaken van een leeuw, een wiel met duizend spaken op elke voetzool en de geslachtsdelen van een olifant”. In het NRC concludeert Ingmar Vriesema, verwijzend naar de vele Boeddhabeelden in Nederlandse huiskamers: “Er staat kortom een enorm misverstand op de vensterbanken van Nederland. Men denkt van doen te hebben met een helende, bedaarde en verlichte übermensch, maar van oudsher blijkt hij een grootgeschapen macho die heerst over een vrouwvijandelijke kloosterorde.”

Deel alinea

Thaise boeddhistische monniken maken een Boeddhabeeld schoon.

Dat er bij boeddhisten geen oplichting of misbruik voorkomt is een illusie. De afgelopen decennia zijn legio gevallen bekend waarbij boeddhistische leraren, retraite-organisatoren of zenmeesters zich schuldig maakten aan seksueel misbruik of machtsmisbruik. De vraag is hoe boeddhistisch deze daders werkelijk zijn, maar die vraag kun je stellen bij elke aanhanger van een bepaalde religie die de fout ingaat. Er is sinds kort een Meldpunt Seksueel Misbruik Boeddhistische Gemeenschap (Meldpunt BG) waar slachtoffers zich kunnen melden.

Ook in boeddhistische kringen komt misbruik voor. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Snappen wij het Boeddhisme?

In het Westen beleven we het boeddhisme over het algemeen anders dan in Azië. Hier zien we Boeddha meestal als menselijk terwijl het in het oosten vaak gaat over alle wonderen die Boeddha kon verrichten. Hier beschouwen we het boeddhisme meer als een levenswijze dan een religie.

© ANP

Willem Alexander en Máxima bezoeken een boeddhistisch klooster in Bhutan.

Toch meent hoogleraar Paul van der Velde in zijn boek De Boeddha in het tuincentrum dat het wel degelijk een religie is: “Er is een stichter, er is een openbaring in de vorm van het Boeddhawoord, er is een heilsverwachting namelijk verlichting, er is een selecte, religieuze groep van monniken en nonnen, er is een ethiek, er zijn rituelen, enzovoorts.” Verder kent het boeddhisme volgens Van der Velde wel degelijk dogma’s, bijvoorbeeld de leefregels voor monniken. Toch is het tolerante en vrijdenkende imago van het boeddhisme niet geheel onterecht. Het boeddhisme gaat er vanuit dat de leer voor iedereen anders is. Het concept ‘upaya’ betekent dat het pad kan verschillen per persoon of cultuur en Boeddha bevestigde dat ieder mens het achtvoudige pad zelf vorm mag geven. Die flexibiliteit die we in het Westen in het boeddhisme menen te zien, is er dus wel.

Deel alinea

De wijze waarop westerlingen hun woningen massaal decoreren met Boeddha, daar zouden ze in Azië helemaal niets van begrijpen. Uit onderzoek van de Boeddhistische Onderzoek Stichting bleek dat in 2009 minstens drie miljoen Nederlanders een Boeddhabeeld hadden. Cabaretier Thomas van Luyn noemde ze in een column ‘de tuinkabouters van de 21ste eeuw’. Maar in boeddhistische landen zouden ze nooit een Boeddhabeeld op het toilet zetten, dat is niet respectvol. En alleen een Boeddhahoofd zonder lijf is al helemaal uit den boze.

Veel Nederlanders hebben een Boeddhabeeldje thuis staan, maar de meeste weten niet eens wie Boeddha was. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Veel Nederlanders bedrijven geen oorspronkelijk boeddhisme, we pikken uit de oosterse religie wat ons bevalt en kneden het naar onze cultuur. ‘Boeddhisme light’ noemt zenleraar André van der Braak het in Trouw. De dalai lama vindt dat overigens helemaal prima. Tijdens een bezoek aan Nederland zei de Tibetaanse leider: “Het is beter de essentie van de religie te nemen en eigen kenmerken en lokale aspecten te integreren. Dan krijgen we misschien een westers of Hollands boeddhisme: een tulpenboeddhisme."

In het kort:

  • Het aantal boeddhisten in Nederland is de afgelopen decennia flink gegroeid, blijkt uit verschillende onderzoeken. Het vreedzame en tolerante aan het boeddhisme trekt westerlingen aan.

  • Het boeddhisme begint in het huidige Nepal. Prins Siddhartha vindt geen geluk in alle luxe waarin hij leeft. Hij probeert zich zes jaar lang uit te hongeren, maar vindt daarna ‘het pad van het midden’.

  • Volgens het boeddhisme lijden we omdat het leven onvolmaakt is. De kern van het boeddhisme is inzicht in het lijden en de weg om dit lijden op te heffen

  • De dalai lama is de leider van het Tibetaans boeddhisme, maar niet van het gehele boeddhisme (zoals de paus alleen het hoofd is van de katholieke kerk).

  • Niet alle boeddhisten zijn wars van geweld: de Aziatische geschiedenis kent genoeg oorlogen met boeddhisten. Actueel is de vervolging van de Rohingya-moslims in Myanmar.

Deel dit venster

collection

Wereldreligies

Weet meer over de grote wereldreligies: het jodendom, het christendom, de islam, het hindoeïsme en het boeddhisme.