Wat is het jodendom?

10 minuten leestijd

© ANP

Wat is het jodendom?

Geloof

Je leest nu

Wat is het jodendom?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 27
  • 10643
Bekijk de collectie Vijf wereldreligies5 verhalen

Het jodendom is in veel opzichten bijzonder. Het is een van de eerste religies met één God en de enige godsdienst die ook een volk is. Joden zijn millennia lang gehaat en vervolgd, met als dieptepunt de Holocaust. Hoe is dit geloof ontstaan?

Samengesteld door Eva Munnik

Dit venster maakt deel uit van een reeks over de vijf grootste religies: christendom, jodendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme.

Wat is het verschil tussen joden en Joden?

Uniek aan het jodendom is dat het zowel een religie als een volk of cultuur is. Als het gaat over de aanhangers van de religie, schrijf je jood met een kleine letter. Als het over het volk gaat, is het Jood met een hoofdletter. Meer dan de helft van de Joden in Israël noemt zich niet godsdienstig. Joden zijn een heel divers volk. Ze zijn er in alle nationaliteiten.

Liberaal rabbijn Marianne van Praag en opperrabijn Binyomin Jacobs geven het antwoord. De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Deel alinea

In de Verenigde Staten wonen zelfs meer Joden dan in Israël, ruim 5 miljoen. Frankrijk telt ruim een half miljoen Joden, zowel in Rusland als in Zuid-Amerika wonen 200.000 Joden en in Nederland variëren de schattingen van 30.000 tot 52.000.

"We hebben een duobaan." De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Er zijn arme Joden, rijke Joden, seculiere (niet-gelovige) Joden en zeer religieuze Joden. Gelovige Joden delen gebruiken en tradities. Zo is er op vrijdagavond en zaterdag de sjabbat, dan gaan ze naar de synagoge – het gebedshuis – en werken ze niet. Spiritueel leider van een synagoge is een rabbijn of rabbi.

Een meisje legt uit hoe bij hun thuis de sjabbat gedaan wordt.

Religieuze joden bidden ‘s ochtends, ‘s middags en ‘s avonds. Ze eten geen varkensvlees en geen melk en vlees gelijktijdig. Verder dragen joodse mannen een hoed of een keppel. Jongens worden besneden en kinderen vieren hun Bar mitswa (jongens) of Bat mitswa (meisjes).

Sharon wordt twaalf jaar, daarom is het tijd voor haar bat mitswa.

Wat geloven joden?

Het Jodendom ontstaat tweeduizend tot duizend jaar voor Christus. Religieuze joden geloven in één God, schepper van het heelal en de god van Abraham, Isaak en Jakob. Ze noemen hem Jahweh maar spreken zijn naam nooit uit. Gelovige joden geloven in de woorden van de aartsvaders Abraham, Isaak, Jakob en die van de profeten zoals Mozes. Joden wachten op een Messias die vrede zal brengen. Verder geloven ze dat de ziel zuiver is bij de geboorte en dat mensen een vrije wil hebben. Joden hebben niet één bindende geloofsleer waar iedereen het over eens is. Wat hen bindt is hun geschiedenis, gedragsregels en tradities.

Deel alinea

Mozes en Aäron.

Eén van de belangrijkste elementen van die Joodse geschiedenis is de exodus. De Hebreeuwse Bijbel beschrijft deze uittocht als volgt: drie- tot vierduizend jaar geleden leven Joodse stammen in Egypte onder de farao’s. Ze heten dan nog geen Joden maar worden Israëlieten genoemd. De Egyptenaren laten hen als slaven werken. Mozes is geboren in een Israëlitisch of Hebreeuws gezin, maar de farao heeft bevolen dat alle pasgeboren Hebreeuwse jongens gedood moeten worden. Om haar kind te redden, legt Mozes’ moeder hem in een mandje dat ze in de rivier laat glijden. De dochter van de farao vindt de baby en Mozes groeit op in het huis van de farao. Vele jaren later kiest God Mozes uit om het Joodse volk – dan nog de Israëlieten – te bevrijden.

Mozes' moeder laat hem de Nijl op drijven in een mandje.

Mozes leidt de Joden weg uit Egypte om door de woestijn naar het beloofde land – het huidige Israël – te gaan, dit is de exodus. Hij splijt de Rode Zee zodat ze er doorheen kunnen lopen naar de berg Sinaï. Mozes beklimt die berg om Gods woord te horen en God legt hem de Thora uit. Mozes komt terug met twee stenen tafels waarin de tien geboden gehouwen zijn.

De Israëlische top-archeoloog Zev Herzog doet veel stof opwaaien met zijn bewering dat de Bijbelse geschiedenis van de Joden niet klopt omdat er geen enkel archeologisch bewijs voor te vinden is.

Volgens het joodse geloof schrijft Mozes de Thora, de eerste vijf boeken van het Oude Testament. Alle boeken van de Hebreeuwse bijbel vormen samen de Tenach. Daarnaast is er ook nog een mondelinge Thora die later wordt opgeschreven in twee andere heilige boeken: de Misjna en de Talmoed. De verhalen over de geschiedenis van het Joodse volk en de exodus zijn overigens niet bewezen. Volgens sommige archeologen en Egyptologen zijn het mythes.

© ANP

De Thora wordt vaak geschreven op een rol van perkament. Het is een zeer nauwkeurig werk omdat er geen enkele fout gemaakt mag worden. Dit exemplaar komt uit de elfde of twaalfde eeuw.

Hoe worden Joden outsiders?

Door de eeuwen worden Joden gezien als vreemdelingen en heerst er haat jegens het volk. Vanaf de negentiende eeuw gebruiken we de term ‘antisemitisme’ voor die Jodenhaat. Waar komt die afkeer vandaan? Sommigen verwijzen naar de dood van Jezus. Joodse leiders zouden aangedrongen hebben op de kruisiging van Jezus – zelf ook een Jood – en dus zouden Joden ‘godsmoordenaars’ zijn. Overigens is er geen bewijs dat het inderdaad zo gegaan is en dat het niet puur een besluit van de Romeinse regent was om Jezus te doden. Los van de kruisiging zijn Joden ook weinig populair doordat ze vaak de enige niet-christenen zijn in christelijke landen. In de eerste eeuwen van onze jaartelling verspreiden Joden zich over vele landen. Dit wordt de diaspora genoemd. In Europa worden Joden als buitenstaanders beschouwd, die Christus niet erkennen.

Deel alinea

De joden in de middeleeuwen, door Karel Ooms.

Bij de eerste kruistocht in de elfde eeuw moorden Duitse christenen Joodse gemeenschappen uit. In Nederland mogen Joden geen lid worden van gildenEen gilde is een beroepsvereniging waar ambachtslieden en koopmannen in de middeleeuwen bij aangesloten zijn. waardoor ze meestal aan de slag gaan als bankiers of diamantslijpers. Daarop ontstaat het vooroordeel dat Joden op geld belust zijn en niet met hun handen willen werken. Joden fungeren als zondebok. Zo krijgen ze in de veertiende eeuw de schuld van de pestepidemieTussen 1346 en 1351 waart er een ziekte door Europa die miljoenen slachtoffers maakt, ‘de zwarte dood’. Waarschijnlijk gaat het om de pest al is dat nooit bewezen. De pest komt van een bacterie die verspreid wordt door vlooien. Die parasiteren meestal op ratten. Maar in de veertiende eeuw weet niemand waar de ziekte vandaan komt. Joden worden het minst ziek, waarschijnlijk vanwege hun goede hygiëne. . Sommige Joden zijn rijk en dat wekt afgunst, al zijn er ook heel veel arme Joden en werken zij juist vaak als zelfstandige omdat ze in Europa in die tijd van ‘normale’ beroepen worden uitgesloten. Het clichébeeld van de ‘rijke Jood’  blijft toch nog lang bestaan.

Zeker niet alle joden zijn rijk. Jaap van Velzen groeit op in de jodenbuurt in Amsterdam, een armoedige buurt.

Waarom zijn Joden het doelwit van de nazi’s?

In Duitsland en Oostenrijk komt vanaf de negentiende eeuw een eigen vorm van antisemitisme op: biologisch-racistische jodenhaat. Men gelooft dat Joden een inferieur ras zijn en dat ‘ariërs’ superieur zijn. De latere Duitse leider Adolf Hitler woont in zijn jonge jaren lang in Wenen, waar geen enkel taboe heerst op jodenhaat. Hitler is in de Eerste Wereldoorlog soldaat en geeft Joden de schuld van het verlies van die oorlog, ook al hebben honderdduizenden Joden aan de kant van Duitsland en Oostenrijk mee gevochten. Bovendien verwijt Hitler hen de economische malaise. In 1933 komen Hitler en de NSDAPNationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Extreemrechtse partij met een nationalistische en racistische ideologie. De partij is actief van 1933 tot 1945 en wordt dan geleid door Adolf Hitler.  aan de macht en wordt het leven voor Joden in Duitsland steeds zwaarder.

"De angst overheerst, als je 's ochtends soldaten door de straat hoort marcheren met liederen die tegen de Joden gericht waren." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden zes miljoen Joden in Europa vermoord, dit heet de Holocaust of Shoa. De nazi’s schieten Joden dood en vergassen hen in concentratiekampen.

© Fotocollectie Anne Frank Stichting

Een portret van Anne Frank op de montessorischool (1940). 

In Nederland zit het Duits-Joodse meisje Anne Frank met haar familie ondergedoken in Amsterdam. Uiteindelijk komt zij om in Bergen-Belsen. Het dagboek van Anne Frank, Het Achterhuis, is wereldwijd een van de meest gelezen boeken en staat op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Van de 107.000 Nederlandse Joden die naar vernietigingskampen gedeporteerd worden, keren er slechts 5500 terug.

Hitler moest niets hebben van zigeuners, gehandicapten, homo's en Joden.

Hoe ontstaat Israël?

Na de Holocaust verlangen Joden nog meer naar een eigen land. Sinds de negentiende eeuw verhuizen veel Joden naar Palestina, een gebied dat grotendeels onder leiding van de Britten staat. De Joodse kolonisten zijn zionistenZionisme is het streven naar een Joodse staat. Zion is de naam van een berg in Jeruzalem. Sinds die Joodse staat er is - Israël - zijn zionisten Joden die Israël steunen. die een nationale Joodse staat willen in het gebied waar de wortels van hun geloof liggen. Volgens de Bijbelse overlevering is Palestina het gebied waar het jodendom ooit ontstond. De stad Jeruzalem is de bakermat van het jodendom, maar ook van het christendom. En moslims beschouwen de stad eveneens als heilig.

In Jeruzalem botst het enorm tussen orthodoxe joden en niet-gelovigen. "Er heerst een gespannen sfeer en er is weinig toleratie."

In 1947 besluiten de Verenigde Naties dat Palestina wordt verdeeld tussen de Joden en de Arabische Palestijnen. Dat doen zij op grond van het verdrag van San Remo dat eerder door de Volkenbond, de voorloper van de Verenigde Naties, is opgesteld. De Arabische landen wijzen het VN-plan af. Als het Britse mandaat op Palestina afloopt, sticht  David Ben-GoerionDavid Ben-Goerion wordt geboren als David Gryn maar neemt de Hebreeuwse naam Ben-Goerion aan als hij de politiek in gaat. Hij is de eerste premier van Israël nadat hij in 1948 de onafhankelijke staat Israël uitroept. de staat Israël. Na bijna tweeduizend jaar Joodse diaspora, hebben de Joden in 1948 een eigen land.

Deel alinea

Een meisje draagt de vlag van Israël over haar schouders.

De volgende dag vallen omringende Arabische landen Israël binnen. Israël wint die oorlog, maar het land blijft tot op heden een strijdtoneel: talloze (burger)oorlogen, Palestijnen die bloedige aanslagen plegen en Israël dat op haar beurt keihard terugslaat en de Palestijnse bevolking achterstelt.

De staat Israël

Meer over het ontstaan van de staat Israël lees je in het venster Waarom is de staat Israël gesticht?

De joodse Hajo Meyer groeit op in Nazi-Duitsland, maar is nu kritisch tegenover de daden van de joden in Israël.

Hebben Joden een eigen taal?

Joden hebben niet één taal. In de oudheid was Hebreeuws een van de bekendere Joodse talen, de Thora is in het Hebreeuws. Tegenwoordig spreken ze in Israël vooral modern Hebreeuws, Ivriet. Maar er zijn ook Israëliërs die Arabisch, Russisch of Jiddisch spreken. Die laatste taal wordt wereldwijd door zo’n 3 miljoen Joden gesproken en heeft haar oorsprong in het Duits. Plat Amsterdams kent veel Jiddische woorden, zoals achenebbisj, gozer, kapsones, bajes, gabber, lef, sjacheraar en sores.

Jiddisch is eigenlijk een mengtaal. Het is een Germaanse taal, geschreven in het Herbreeuwse alfabet.

Deel alinea

Wat zijn orthodoxe joden?

Orthodoxe joden accepteren de Thora als strikte waarheid en leven de joodse wetten volledig na. Het traditionele Jodendom kent overigens veel stromingen: van liberaal tot ultra-orthodox. De zeer orthodoxe joden zijn herkenbaar omdat zij zich in het zwart dragen. Vrouwen van deze stroming dragen een pruik want alleen hun man mag hun echte haar zien (en soms zijn ze kaalgeschoren onder hun pruik). De mannen dragen een hoed, hebben een baard en bakkebaarden of lange pijpenkrullen langs hun oren.

© ANP

Een orthodox-joods gezin.

Deel alinea

De rolpatronen zijn zeer traditioneel: mannen werken buitenshuis en vrouwen zorgen voor het huishouden en de kinderen. Ultra-orthodoxe joden vinden dat mannen en vrouwen in het openbare leven gescheiden moeten zijn, zoals in de bus of in de rij bij de supermarkt. Liberale joden zijn veel moderner en minder streng in de leer.

Orthodoxe joodse vrouwen en liberale joodse vrouwen hebben uiteenlopende ideeën over geloof en bidden.

Is Ajax Joods?

Sommige aanhangers van de grootste voetbalclub van Amsterdam, Ajax, noemen hun club Joods. Ze zwaaien met Israëlische vlaggen met de davidsterDe davidster is een Joods symbool in de vorm van een hexagram, twee driehoeken gecombineerd. Het symbool komt bij meer volkeren voor. De davidster staat op de vlag van Israël. In de Tweede Wereldoorlog moeten Joden van de nazi’s verplicht een ‘jodenster’ op hun jas dragen in de vorm van de davidster zodat ze herkenbaar zijn als Joods. erop en zingen liedjes als Hava Nagila. Verschillende theorieën doen de ronde over waarom Ajacieden zich Joden noemen. In de jaren dertig komen al veel Joden naar wedstrijden van Ajax, omdat de club destijds in een buurt ligt waar veel Joodse Amsterdammers wonen. Veel later, in de jaren zeventig, gaan tegenstanders Ajaxsupporters ‘uitschelden’ voor Joden. De fans omarmen dat vervolgens, ze zien het als geuzennaam. Joden stellen de identificatie met het Jodendom niet altijd op prijs.

De Israëlische televisie komt naar Amsterdam om te achterhalen waarom Ajaxfans zoveel joodse symbolen en leuzen gebruiken.

Hoeveel antisemitisme is er nu?

Wereldwijd is er nog altijd antisemitisme. Onderzoek van de Anti-Defamation League (ADL) in 2014 wijst uit dat driekwart van de bevolking in het Midden-Oosten en Noord-Afrika negatieve opvattingen heeft over Joden. Ook in Europa heersen volgens de ADL nog anti-Joodse sentimenten, in Oost-Europa bij meer dan een derde van de bevolking. Sommigen beweren dat antisemitisme in Nederland toeneemt. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) denkt dat moslims en rechtsextremisten verantwoordelijk zijn voor groeiende agressie tegen Joden. Maar het laatste rapport van het Verwey-Jonker Instituut uit 2015, dat gebaseerd is op politiecijfers, wijst niet op meer antisemitisme.

"Het is een permanente strijd."

Niet alleen moslims maken zich schuldig aan antisemitisme, ook autochtone Nederlanders lijken soms aan een soort ‘Holocaust-moeheid’ te lijden en zich af te vragen of er niet eens een punt gezet kan worden achter het ‘Joodse leed’. Bovendien hebben zij soms felle kritiek op de staat Israël en hoe deze de Palestijnse bevolking behandelt. Overigens is er discussie over de vraag of dat laatste – kritiek op Israël – antisemitisme is. Ook uit eigen kring komt steun voor de Palestijnse bevolking en het lijkt sterk dat deze liberale Joden zich daarmee schuldig maken aan Jodenhaat.

Deel alinea

Tijdens een solidariteitswandeling lopen joden en moslims samen van een synagoge naar een moskee en leggen zij op beide plekken bloemen neer.

Zijn Joden echt zo succesvol?

Joden hebben wel opvallend veel bijgedragen aan economie, kunsten en wetenschappen. Spinoza, Marx, Freud en Einstein waren allemaal Joods. Multimiljardair Mark Zuckerberg van Facebook is Joods en in de Amerikaanse Forbes-lijst met de vijftig rijkste mensen staan tien Joden. Volgens het Reformatorisch Dagblad is tot nu toe 21 procent van alle NobelprijzenJaarlijkse prijzen voor opmerkelijke prestaties in vijf categorieën.  naar Joden gegaan, terwijl slechts 0,2 procent van de bevolking Joods is. Het lijkt er dus op dat Joden wel iets beter presteren dan sommige andere bevolkingsgroepen. Het Reformatorisch Dagblad geeft mogelijke verklaringen voor het succes van Joden:

  • ze zijn van oudsher geleerd, de studie van de Thora is voor elke jood een plicht.
  • ze zijn slimmer: Amerikaanse onderzoeken zouden zelfs aantonen dat Joden een hoger IQ hebben. Doordat ze veel onderling trouwen zou deze intelligentie erfelijk doorgegeven worden.

© ANP

Hoewel Einstein zichzelf agnostisch noemt, voelt hij zich wel verbonden met het Joodse volk. In 1952 biedt de Israëlische regering Einstein het presidentschap aan, maar hij wijst het af. 

Dat Amerikaanse IQ-onderzoek is overigens zeer omstreden. Een theorie die je ook vaak hoort is dat Joden van oudsher wel creatief en ondernemend moesten zijn omdat ze vroeger geen ‘gewone beroepen’ mochten uitvoeren. Daarom richtten ze zich op vrije beroepen. Joden doen het in het Amerikaanse filmbolwerk Hollywood heel goed. De eerste grote filmstudio’s in Hollywood zijn allemaal door Joden opgericht: Goldwyn, Warner en Mayer. De Joodse Stanley Kubrick, Woody Allen en Steven Spielberg behoren tot de meest bejubelde regisseurs aller tijden.

Deel alinea
"Antisemitisme is nog overal in dit land aanwezig. Als het niet hardop gezegd wordt, dan wordt het wel gefluisterd."

Steven Spielberg

Toch ligt het gevoelig om te zeggen dat Joden succesvol zijn. Het is immers altijd gevaarlijk om alle leden van een bevolkingsgroep over één kam te scheren, en door hun geschiedenis is dat bij Joden nog eens extra pijnlijk duidelijk geworden. Zoals gezegd: Joden zijn een zeer divers volk. Er zijn rijke en arme, gelovige en niet-gelovige, geslaagde en minder geslaagde Joden. ‘De Jood’ bestaat niet.

In het kort:

  • Joden geloven in één God. Ze hebben niet één geloofsleer waar iedereen het over eens is. Wat hen bindt is hun geschiedenis, gedragsregels en tradities. Eén van de belangrijkste elementen van de Joodse geschiedenis is de exodus.

  • Door de eeuwen worden Joden gezien als vreemdelingen en heerst er zelfs haat tegen het volk. Vanaf de negentiende eeuw gebruiken we de term ‘antisemitisme’ voor Jodenhaat.

  • Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden 6 miljoen Joden in Europa vermoord, dit heet de Holocaust of Shoa.

  • Uniek aan het Jodendom is dat het zowel een religie als een volk of cultuur is. Meer dan de helft van de Joden in Israël noemt zich niet godsdienstig. Joden zijn een heel divers volk.

  • Joden hebben wel opvallend veel bijgedragen aan economie, kunsten en wetenschappen. Onder andere Spinoza, Marx, Freud en Einstein waren Joods.

Deel dit venster

collection

Wereldreligies

Weet meer over de grote wereldreligies: het jodendom, het christendom, de islam, het hindoeïsme en het boeddhisme.