Wat is dyslexie?

11 minuten leestijd

Wat is dyslexie?

Brein

Je leest nu

Wat is dyslexie?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 30
  • 15606
Bekijk de collectie Gezondheid28 verhalen

Dyslexie betekent letterlijk: beperkt lezen. Het woord werd al in 1887 bedacht door de Duitse taalkundige Rudolph Berlin. De leesstoornis komt overal op de wereld voor en in Nederland heeft één op de twintig kinderen dyslexie. Hoe wordt dyslexie herkend? Wat is de oorzaak? En wat is dan dyscalculie?

Samengesteld door Saskia Wayenberg

"Dyslexie: een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen op woordniveau."

Mensen met dyslexie, ook wel dyslectici genoemd, hebben moeite om de link te leggen tussen letter en klank, ofwel: de vertaling van losse letters naar hele woorden. Bijvoorbeeld het omkeren van eu naar ue, ui naar iu en ook het verwisselen van de b en d, m en n. Het is een aandoening in de hersenen waarbij de signaaloverdracht tussen verschillende hersengebieden niet optimaal verloopt. Het leesvaardigheidsniveau van dyslectici ligt daardoor veel lager dan op basis van IQ en leeftijd verwacht wordt. Intelligentie heeft dus niets te maken met de leesstoornis. In Nederland heeft ongeveer één op de twintig kinderen dyslexie.

Audiofragment

Kroon voor een kanjer
Onderzoek dyslexie als kinderboek - 2 nov 2017 (7:20 min)

Orthopedagoge Liesbeth Tilanus behandelt zwaar dyslectische kinderen en ziet hoe moeilijk zij het hebben met hun leesstoornis. Ze wilde iets voor hen doen en bedacht een uniek kinderboek waarin ze de resultaten van haar promotieonderzoek heeft verwerkt.

Wat verloopt anders in hersenen van dyslectici?

Onze hersenen bestaan uit een linker- en rechterhelft. Die werken samen maar hebben daarnaast ook hun eigen taken. Zo heeft de rechterhersenhelft te maken met het herkennen van gezichten, fantasie, creativiteit en praktische intelligentie. Alles omtrent taal, rationeel denken, logica en strategie zit in de linkerhersenhelft. Tijdens de samenwerking tussen de hersengebieden vindt informatieoverdracht plaats. Bij dyslectici verloopt die overdracht niet optimaal.

Dat werkt als volgt. Wanneer wij een woord vaak genoeg zien, wordt het opgeslagen in de ‘bibliotheek’ van onze hersenen: het geheugen. Hoe meer woorden we zien (en oefenen), hoe meer combinaties en langere woorden we kunnen maken. Bij mensen met dyslexie worden de woorden niet automatisch opgeslagen en belanden ze niet in het geheugen. Dat komt door de verstoring die dyslexie veroorzaakt in de linkerhersenhelft. Het kost hen veel meer moeite, en ze ‘puzzelen’ dan ook veel langer met de letters voordat ze het hele woord in de losse letters zien.

“Het is net zoiets als autorijden in het buitenland. Het gaat best, maar je moet je constant blijven concentreren.” De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Hoe wordt dyslexie herkend?

Dyslexie is er in verschillende varianten met verschillende symptomen. Er is niet één variant van dyslexie die voor iedereen met de diagnose geldt. Sommige dyslectici hebben vooral moeite met spellen terwijl anderen juist problemen ervaren bij het (hardop) lezen. Bij hen kunnen de letters bijvoorbeeld verspringen of staan ze ondersteboven. 

Nergens anders ter wereld krijgen kinderen zoveel hulp voor de zware leesstoornis dyslexie als in Nederland. Is dat terecht? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Op de basisschool is dyslexie te herkennen bij kinderen die een achterstand opbouwen op taalgebied, ondanks het eindeloze oefenen. Ze nemen nieuwe informatie, zoals het aanleren van letters, woorden en klanken, langzamer in zich op. Ook hebben zij vaak moeite met het schrijven van hun eigen naam. Ze lezen aanzienlijk langzamer en voorlezen kan gepaard gaan met hakkelen. Ook is kenmerkend voor kinderen met dyslexie dat zij bepaalde letters in spiegelbeeld blijven schrijven. Wanneer kinderen thuis een andere taal dan Nederlands spreken, of ze pas op latere leeftijd naar Nederland komen, lopen ze vaak al een flinke taalachterstand op. In dat geval is het extra lastig om dyslexie en een ‘gewone’ taalachterstand van elkaar te onderscheiden. Leerkrachten zullen dan alert moeten zijn op de typische dyslexiekenmerken zoals het door elkaar halen van klanken, het omdraaien (spiegelen) van letters en het niet-vloeiend lezen.

"De sprong van de losse klank naar de combinatie met elkaar, dat is het grote probleem." De hele aflevering zien? Kijk op 2DOC.

Niet alle kinderen die moeite hebben met taal hebben ook daadwerkelijk dyslexie. Dat moet eerst uitgebreid getest worden. Dyslexietesten bestaan uit een aantal vaste onderdelen waarbij gekeken wordt naar de leesvaardigheid en spelling van het kind. Zo moeten ze lijsten met woordjes zo snel mogelijk foutloos voorlezen, woorden nazeggen om te kijken of ze verschillende klanken van elkaar kunnen onderscheiden en wordt het geheugen getest.

De Zweedse programmeur Victor Widell ontwierp een script waarmee mensen zonder dyslexie kunnen ervaren hoe het is om een tekst te lezen met deze stoornis. Het doel van de tool is niet om mensen te laten zien dat alle dyslectici letters zien dansen. Widell wil mensen laten beseffen dat het ontzettend hard werken is voor dyslectici, en dat het voor hen topsport is om iets te lezen wat voor mensen zonder dyslexie ontzettend makkelijk is.

"Dyslexie heeft niets te maken met intelligentie."

Wat is de oorzaak van dyslexie?

Naar de ‘oorzaken’ van dyslexie en waarom er precies iets mis gaat in de hersenen wordt nog steeds veel onderzoek gedaan. Zo kan een vertraagde informatieverwerking in de hersenen dyslexie veroorzaken. De huidige theorie veronderstelt dat er een geringere activiteit in, en connectie tussen, hersengebieden zijn die betrokken zijn bij (leren) lezen en spellen.

Deel alinea


Uit internationale onderzoeken blijkt dat dyslexie binnen alle talen dezelfde biologische oorzaak heeft, maar dat de aandoening zich minder heftig uit in landen waar een taal wordt gesproken die een minder ingewikkelde spellingsleer heeft. Als de taal erg consistent is en iedere letter één eigen klank heeft ontstaat er veel minder verwarring. Dat is het geval met Fins en bijvoorbeeld Italiaans: waar je een o hoort, schrijf je een o, en weet je dat je die ook uitspreekt als een o. De Engelse taal is bijvoorbeeld een stuk ingewikkelder: de i kan worden uitgesproken zoals in children en lift, maar ook zoals in child (chaild) en first (furst). Daarnaast kan die i weer op verschillende manieren worden geschreven, bijvoorbeeld in lift en women (wimen) en ook zijn er klanken die hetzelfde worden geschreven, maar toch anders klinken zoals in heard (heurd), beard (bierd) en heart (hart).

Het is niet waarschijnlijk dat 'stampen' de remedie is om ernstige lees- en spellingproblemen te voorkomen. Toch zorgt het voor lage dyslexiecijfers op een aantal basisscholen doordat ze veel aandacht besteden aan taal.  

"Einstein heeft nooit zijn eigen formule opgeschreven."

Hoe erfelijk is dyslexie?

Dyslexie is een aangeboren, vaak erfelijke afwijking. In Nederland is de invloed van erfelijkheid ongeveer 30%. Wanneer beide ouders dyslectisch zijn, ligt het percentage dyslexie bij de kinderen op circa zestig procent. 
Een aantal genetische varianten die bijdragen aan het ontstaan van dyslexie zijn bekend, maar daar blijft het bij. Er is weinig bekend over welke exacte genen dat zijn en er kan geen DNA-test worden afgenomen om vervolgens de diagnose dyslexie te kunnen stellen. Wel kunnen een aantal varianten die een belangrijke rol spelen met elkaar vergeleken worden tijdens een DNA-onderzoek.

Een FMRI scan laat zien hoe de hersenen werken. Acteur Egbert-Jan Weeber ondergaat deze scan (en meerdere testen) om te kijken of hij (nog steeds) dyslectisch is. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea

Er wordt soms getwijfeld of dyslexie nou écht bestaat of niet. In februari 2017 komt Anna Bosman, hoogleraar orthopedagogiek van de Radboud Universiteit Nijmegen, naar buiten met de uitspraak: “Dyslexie is het gevolg van slecht onderwijs, en is geen erfelijke aandoening.” De onderzoeker vindt dat er veel meer taaloefeningen in het onderwijs nodig zijn om het lezen en spellen onder de knie te krijgen. Hierdoor zou het percentage kinderen met leesproblemen dalen. Dyslexieverenigingen zijn teleurgesteld in die conclusies.

Anna Bosman stelt dat met écht goed onderwijs veel problemen voorkomen kunnen worden, en het aantal dyslexiegevallen drastisch zal dalen. De hele aflevering zien? Kijk op de site van Eenvandaag

(Hoe) kan dyslexie behandeld worden?


In het behandelingstraject voor dyslexie worden allerlei handvatten aangereikt om zo goed mogelijk om te gaan met de stoornis. In lichtere gevallen van dyslexie kunnen kinderen hierdoor leren om zonder veel extra moeite met de groep mee te kunnen. In ernstiger gevallen kan een dyslecticus leren de stoornis te compenseren met zijn/haar intelligentie, of door andere vaardigheden aan te leren.


Heb jij hulp nodig? Of maak jij je zorgen over iemand in je omgeving? Dan kun je (anoniem) contact opnemen met MIND Korrelatie via 0900 1450 (doordeweeks van 09:00 – 18:00) of kijk op mindkorrelatie.nl voor de mogelijkheid om te chatten, e-mailen of WhatsAppen met een hulpverlener.

Deel alinea

Voor iemand die, na een uitgebreide test, is gediagnosticeerd met dyslexie wordt een zorgplan opgesteld en extra begeleiding aangeboden op school. Wanneer die begeleiding niet voldoende resultaat oplevert, kan gezorgd worden voor aanvullende behandeling van een (jeugd)psycholoog, logopedist en/of orthopedagoog die gespecialiseerd is in dyslexie. Speciale dyslexiezorg wordt vergoed wanneer aan de voorwaarden van het Protocol Dyslexie Diagnose en Behandeling wordt voldaan.

Wat is dyscalculie?

Waar ‘dys’ ‘lexie’ ‘niet (kunnen) lezen’ betekent, betekent ‘dys’ ‘calculie’ ‘niet (kunnen) rekenen’. En waar veel aandacht is voor dyslexie, is er weinig aandacht voor dyscalculie met als gevolg dat scholen op het gebied van signalering en begeleiding van de rekenstoornis over weinig expertise beschikken. De slechte rekenresultaten worden vaak geweten aan een beperkt rekenniveau van de leerling, en niet aan een ernstig leerprobleem of stoornis. 

Tijdens het rekenen zijn vier delen in de hersenen actief: de temporaalkwab (logica) de frontaalkwab (strategie), pariëtaalkwab (beeldvorming) en de oxibitaalkwab (cijferherkenning). Bij dyscalculie gaat het, net als bij dyslexie, mis in de signaaloverdracht tussen de bepaalde hersendelen en/of werken bepaalde hersendelen minder goed.

“Kinderen met dyscalculie overzien niet snel eenvoudige rekentaakjes. Ook kennen ze geen procedures om tot de oplossing te kunnen komen.” De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

In iedere twee klassen zit wel één kind met dyscalculie. De stoornis is niet alleen een probleem bij rekenen en wiskunde. Ook bij geschiedenis en economie komen jaartallen en cijfers voor. Daarnaast bestaat ook buiten school de wereld uit getallen: planningen, klokkijken, treintijden, pincodes en telefoonnummers.

Scholiere Stella vertelt hoe zij niet alleen op school maar ook in haar vrije tijd last heeft van de stoornis dyscalculie. De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

In het kort

  • Dyslectici hebben moeite om de link te leggen tussen leesteken en klank: de vertaling van losse letters naar hele woorden. Dyslexie is een erfelijke hersenaandoening waarbij de ‘communicatie’ tussen verschillende hersendelen niet optimaal verloopt.

  • Niet iedere dyslecticus ervaart dezelfde problemen: de één heeft vooral moeite met spellen, terwijl de ander vooral (voor)lezen lastig vindt. Kenmerken van dyslexie zijn: langzaam en/of hakkelend (voor)lezen, schrijven in spiegelschrift, moeite met spellen en het traag aanleren van nieuwe informatie.

  • Dyslexie is niet te verhelpen maar er kunnen veel handvatten worden aangereikt waardoor het makkelijker wordt ermee te leven. Ook kan geleerd worden te compenseren: met een hoge intelligentie of talent op andere gebieden kan de dyslexie als minder erg worden ervaren.

  • Dyscalculie is te vergelijken met dyslexie, maar dan op het gebied van rekenen. De stoornis zorgt niet alleen voor problemen tijdens de reken- en wiskundelessen maar ook in het dagelijks leven waarin iedereen veel te maken heeft met getallen.

Deel dit venster