Hoe sociaal zijn social media?

10 minuten leestijd

Hoe sociaal zijn social media?

Sociologie

Je leest nu

Hoe sociaal zijn social media?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 23
  • 3449

Je hoeft de deur niet meer uit om de liefde te vinden, bij te praten met je studiegenoot of te discussiëren over het actueelste politieke relletje. Social media bieden talloze mogelijkheden om te communiceren. Maar naast de mooie kanten, kan het er af en toe ook hard aan toe gaan. Zijn social media eigenlijk wel zo sociaal? Wat is mediawijsheid? En is het wel mogelijk om ‘echte’ relaties op te bouwen via sociale netwerken?

Samengesteld door Marieke den Exter

Hoe vaak zitten we op social media?

Social media is een verzamelterm en ieder platform heeft weer een eigen insteek. Over het algemeen kunnen gebruikers met elkaar communiceren en foto’s, video’s en links delen. Nederlanders maken er volop gebruik van. Het meest populair is de berichtendienst WhatsApp: zo’n 10.9 miljoen Nederlanders gebruiken de applicatie. De top vijf wordt aangevuld door Facebook (10.4 miljoen), YouTube (7.5 miljoen), LinkedIn (4.3 miljoen) en Instagram (3.2 miljoen). Als we gaan kijken naar het gebruik per leeftijdsgroep, zijn er wel grote verschillen zichtbaar. Zo is Snapchat vooral populair bij tieners, LinkedIn doet het weer goed bij twintigers en 65-plussers zijn het meestal te vinden op Facebook.

Deel alinea

Er worden behoorlijk wat uurtjes besteed op social media. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat de helft van de jongeren minimaal drie uur per dag op social media zit. In de leeftijdscategorie 25 tot en met 35 is dat ongeveer een derde. Veel jongeren geven aan dat het checken van social media tot een van de eerste dingen behoort die ze doen op een dag.

"Ik kijk eigenlijk de hele dag door."

Wat is mediawijsheid?

Zoals er er in de ‘echte’ wereld richtlijnen zijn over hoe je met elkaar omgaat, zijn die er ook op het internet. Een goedbedoelde boodschap kan heel anders overkomen wanneer lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen en stemtoon ontbreken. Het internet heeft zo zijn eigen communicatie: afkortingen, emoji’s en internet-slang verrijken het discours op manieren die in de echte wereld niet mogelijk zijn. De digitale wereld kent allerlei do’s and dont’s op het gebied van veiligheid, privacy en (professionele) communicatie.

Wat betekent die emoji die huilt van het lachen eigenlijk? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Mediawijsheid is te omschrijven als een verzameling vaardigheden nodig zijn om actief, kritisch én bewust deel te nemen aan de digitale samenleving. Juist omdat het bereik van social media zo groot is – denk aan familie, vrienden, onbekenden, bedrijven, de overheid, het onderwijs – is het verstandig goed na te denken voordat je iets plaatst of deelt.

“Ik zat in mijn kamertje in Tilburg te doen alsof ik in Japan zat.”

Heb je online ook privacy?

Het recht op privacy is een van de belangrijkste grondrechten. Inmiddels heeft de digitale wereld gezorgd voor een nieuwe dimensie op dat gebied. Je online privacy is immers net zo belangrijk geworden. Als gevoelige informatie op het internet belandt, kan het zijn eigen leven gaan leiden. Jaren na dato kan informatie plots weer opduiken. Soms gaat het om een relatief onschuldige, maar gênante foto, terwijl het ook veel heftigere gevolgen kan hebben.

Deel alinea

Bedrijven maken volop gebruik (of misbruik) van persoonlijke gegevens. Bedrijven zoals Google, Facebook en Instagram bieden hun diensten gratis aan. Hoewel ze niet om geld vragen, willen ze wel iets anders waarmee geld te verdienen valt: informatie. Informatie over jouw woonplaats, interesses, vriendenkring, seksuele geaardheid, koopgedrag, inkomen enzovoort. Deze informatie verkopen de bedrijven weer door aan adverteerders. Die zijn maar al te blij met deze zorgvuldig samengestelde profielen – zo kunnen zij immers hun product perfect op hun doelgroep afstemmen. Bij alles wat je op social media plaatst zou je je kunnen afvragen: mag Facebook dit van mij weten? Is het nodig dat WhatsApp mijn locatie weet? Zet ik mijn echte naam op Twitter?

Kunstenaar Willem Populier vindt foto’s van twee vijftienjarige meisjes op een computer in een winkel. Hij maakte er een tentoonstelling van. Mag dat zomaar? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Maar ook op kleine schaal wordt onzorgvuldig omgegaan met privacy. De meeste gebruikers van social media zijn helemaal niet zo op de hoogte van wat wel en niet mag. Mag je een foto van iemand maken en publiceren? Het is aan gebruikers om zelf bewust met hun eigen en andermans privacy om te gaan. Een deel daarvan is in de wet vastgesteld. Zo mag je inderdaad volgens het portretrecht niet een foto van iemand publiceren, wanneer diegene een ‘redelijk belang’ heeft zich daartegen te verzetten. Dit is bijvoorbeeld als de persoon in kwestie belachelijk wordt gemaakt, of als het gaat om een slachtoffer of dader van een misdrijf. Naast wettelijke regels is er ook zoiets als een ‘nettiquette’: gedragsregels voor op het internet. Een ongeschreven regel is bijvoorbeeld dat je van tevoren aan iemand vraagt of je diens foto mag plaatsen. Respect en tolerantie horen niet enkel thuis in de gewone samenleving, maar ook in de digitale wereld.

thumbnail

In de webserie Nettiquette gaat filmmaker Mea Dols de Jong op zoek naar de ongeschreven regels van het internet. De rest van de serie zien? Kijk op NPO3.nl.

"Foto’s kunnen overal en nergens terechtkomen."

Wat is een filterbubbel?

Doordat social mediabedrijven zo veel weten over de interesses en het zoekgedrag van hun gebruikers, stemmen ze daar ook hun algoritmeEen wiskundige formule om een probleem stap voor stap op te lossen: een invoer leidt via een reeks instructies tot een bepaalde uitvoer. Websites gebruiken algoritmes om te bepalen wat voor jou relevant is en bovenaan komt te staan in je newsfeed. op af. Niet iedereen krijgt daardoor hetzelfde te zien op hun feed. Soms lijkt het alsof er alleen maar berichten binnenkomen die aansluiten bij jouw politieke voorkeur, je persoonlijke overtuigingen en je ideeën over de wereld. Hoewel het kan lijken dat je via social media allerlei mensen en meningen tegenkomt, blijft het in de praktijk beperkt tot je vaste kringen. Dit wordt ook wel de filterbubbel genoemd. Hierdoor krijg je vooral content te zien die jouw wereldbeeld bevestigt. Dit kan leiden tot polarisatie omdat groepen in hun eigen bubbel verkeren. Een deel van de filterbubbel wordt veroorzaakt doordat je zelf kiest om mensen te volgen die vergelijkbare interesses en overtuigingen hebben. De social mediaplatformen versterken dat vervolgens door daar hun suggesties op te baseren.

"Je wordt niet meer verrast door iets wat onbekend is."

Deel alinea

Is liefde via social media mogelijk?

Social media kan ook veel moois brengen. Als je verliefd wordt via social media, dan ben je zeker niet de eerste die dat is overkomen. Uit een Amerikaans onderzoek blijkt dat 35 procent van de stellen die tussen 2005 en 2012 zijn getrouwd elkaar hebben leren kennen via het internet. In Nederland schat het CBS dat zo’n dertien procent van de stellen elkaar online ontmoet heeft. Voor koppels die op afstand van elkaar wonen, biedt social media tal van mogelijkheden om toch met elkaar in contact te blijven.

Deel alinea

Online daten is echter niet zonder gevaren. Het versturen van seksueel getinte berichtjes – sexting – kan leuk en spannend zijn, maar er zijn wel risico’s. Want hoe weet je of de persoon met wie je chat wel is wie hij of zij zegt dat ie is? Een catfish is een persoon die zich online als iemand anders voordoet, door middel van identiteitsfraude. Bij een echte ontmoeting wordt dan pijnlijk duidelijk dat de persoon met wie je dacht te praten er helemaal niet is.

"Je ruikt niet direct hoe iemand ruikt, en dat is juist belangrijk." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Social media kunnen ook dienen als ontmoetingsplaats voor vriendschappelijke relaties. Je bent niet meer gebonden aan je directe omgeving maar kan zelfs met iemand aan de andere kant van de wereld bevriend raken. Juist via het internet is het makkelijk erachter te komen of je gezamenlijke interesses hebt. Op online fora zijn hechte communities ontstaan – of dat nu gaat over paardrijden, bodybuilding of mode. Nog steeds zijn er op social media allerlei (semi-)openbare pagina’s waar mensen met dezelfde interesses elkaar kunnen vinden. Anderzijds wordt er weleens afgevraagd of die relaties even diepgaand zijn als relaties met mensen die je in het echt ontmoet. Bij het programma Debat op 2 wordt daar hevig over gediscussieerd:

Jong en oud hebben hele andere ideeën over wat een ‘echte’ vriendschap is.

Wat is cyberpesten?

Maar online is het niet altijd zo gezellig – het kan er ook hard aan toe gaan. Op het internet zijn de belemmeringen om iets kwetsends te plaatsen vaak kleiner dan in het echt, onder andere omdat de anonimiteit groter is.

“Je voelt je niet meer veilig op je eigen kamer.”

Deel alinea

Vooral pesten via het internet, ook wel cyberpesten, is een groot probleem. Hoewel jongeren meestal zowel dader als slachtoffer zijn, krijgt ook een deel van de volwassenen ermee te maken. Cyberpesten kan gebeuren in de groepssfeer: bijvoorbeeld door het uitsluiten van klasgenoten in een berichtengroep of op social mediasites, of het naar elkaar doorsturen van belastende foto’s of privégegevens. Anderzijds kan er ook een-op-een gepest worden, bijvoorbeeld door het sturen van haatberichten of bedreigingen via een individueel bericht. Cyberpesten is vaak enorm zwaar voor de slachtoffers. Ze voelen zich dan niet alleen onveilig op school, maar ook in hun eigen kamer – omdat social media ook tot daar bereik heeft. Cyberpesten kan leiden tot angstige en depressieve gevoelens en het kan verstrekkende gevolgen hebben. Het heeft de afgelopen jaren enkele keren geleid tot schrijnende gevallen, wanneer de pesterijen zo erg worden dat slachtoffers er voor kiezen uit het leven te stappen. Begin 2017 pleegt een veertienjarige jongen zelfmoord, nadat een naaktfoto van hem op het internet belandt. Hij schrijft in zijn laatste bericht: “Ik ga doei. Sorry voor alles. Ik doe internet uit dus je kan sturen wat je wil. Het heeft geen nut.”

Wat vinden jongens ervan als ze een naaktfoto ontvangen? De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Naast pesten is ook sextortion een probleem: het afpersen van slachtoffers met seksueel getinte foto’s en video’s. Het beeldmateriaal is soms vrijwillig, soms onder valse voorwendselen, en soms onder dwang van het slachtoffer verkregen. De daders dreigen het materiaal door te sturen en hopen in ruil daarvoor meer naaktfoto’s, seks of geld te krijgen. Het is een grote aanslag op het slachtoffer, dat zich zelfs nadat de dader of daders zijn aangepakt nog lange tijd beschaamd kan voelen. Soms duiken de betreffende foto’s nog lang online op.

"Slachtoffers worstelen vaak met schuldgevoelens." De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl.

Hoe beïnvloedbaar ben je op social media?

Liefde vinden en cyberpesten zijn twee uitersten in de digitale wereld. Maar social media kan ook op andere manieren invloed hebben op je dagelijks leven. In 2015 voert CBS een onderzoek uit naar gevolgen van social media onder jongeren. Bijna de helft geeft aan dat ze negatieve invloeden ervaren. Zo lijdt bijvoorbeeld hun nachtrust en concentratievermogen eronder. Anderzijds ervaren ze wel een positieve invloed in het contact met familie en vrienden – in dat geval vergemakkelijken social media de communicatie.

Deel alinea

Social media kunnen ook invloed hebben op het zelfbeeld. In de digitale wereld laten de meeste mensen de beste kant van zichzelf zien. En foto’s kunnen op allerlei manieren gladgestreken en gemanipuleerd worden. Wanneer alles zo perfect lijkt, kan het moeilijk zijn om voor ogen te houden dat in andermans ogenschijnlijke perfecte leven ook sprake is van mindere momenten.

"Ongeveer een vijfde van de jongeren beschouwt zichzelf als verslaafd aan social media."


Er zijn steeds meer mensen die van social media hun beroep maken: social influencers. Meestal hebben ze veel volgers op social media en worden ze benaderd door bedrijven om producten te promoten. Als het balletje eenmaal gaat rollen en het volgeraantal blijft stijgen, lukt het sommigen om er een fulltimebaan van te maken.  Het is niet altijd even duidelijk wat nu gesponsord wordt en wat niet. Fotomodel Doutzen Kroes wordt in 2017 nog op haar vingers getikt door de Reclame Code Commissie wanneer ze niet duidelijk aangeeft dat haar Instagrambericht in opdracht van een frisdrankmerk is gemaakt.

"De groep die er van kan leven wordt steeds groter."

Bedrijven kunnen zo op een hele slinkse manier een groot publiek bereiken. Niet voor iedereen is even duidelijk of hun idool op Instagram of Twitter nou daadwerkelijk zo graag dat merk gebruikt, of dat het slechts een marketingkwestie is. Ook in dat geval is het wijs om zelf kritisch te zijn: social media zijn namelijk door en door gecommercialiseerd.

Kan je te veel social media consumeren?

Al die prikkels van social media kunnen te veel worden. Sommige gebruikers van social media willen constant bijblijven omdat ze bang zijn iets te missen. Dit wordt ook wel fear of missing out genoemd. Uit het onderzoek van CBS blijkt dat veel jongeren moeite hebben met het wegleggen van hun telefoon. 22 procent van de jongens en 29 procent van de meisjes tussen de 12 en 18 geven aan bang te zijn om iets te missen. Van de meisjes is 22 procent het eens met de stelling: “Ik word onrustig als ik niet direct kan kijken.” Ongeveer een vijfde van de jongeren beschouwt zichzelf als verslaafd aan social media.

Bij Jan Rijdt Rond vragen ze: Durf jij Facebook te verwijderen?

Deel alinea

Kan je een sociaal leven hebben zonder social media?

Hoewel het niet een hele grote groep is, zijn er nog steeds mensen die helemaal geen gebruik maken van social media. Naast ouderen die er niet aan beginnen omdat ze er niet mee opgegroeid zijn, zijn er ook jongeren die bewust de keuze maken om niet lid te worden van netwerksites. Voor de één is dat uit principe: niet willen dat je privacy verloren gaat aan grote bedrijven. Sommigen vinden social media te prestatiegericht – een constante ‘wedstrijd’ om wie de meeste volgers heeft – en beginnen er daarom niet aan. Tot slot is er een groep die er gewoon de lol niet van in ziet. In een interview in Trouw vertelt een twintiger zonder Facebook: “Ik werk met mijn handen; ik houd er helemaal niet van om achter de computer te zitten.” Een ander vertelt dat je best een sociaal leven kan leiden zonder social media: “Het is echt niet zo dat ik in een sociaal isolement verkeer, maar ik vertél mensen liever wat ik meemaak dan dat ik dat online zet.”

“Ik merk nu dat als geen Facebook hebt, dat je echte gesprekken hebt met mensen.”

Social media spelen een grote rol in de levens van vele Nederlanders. Hoewel het natuurlijk niet verplicht is, hebben veel mensen het idee dat ze niet zonder kunnen of willen. Websites als Facebook, Instagram en Twitter kunnen zeker gebruikt worden voor sociaal contact – veel mensen gebruiken ze dagelijks om in contact te blijven met vrienden, familie en kennissen. Maar niet overal is de sfeer even goed. Zowel sociaal als asociaal gedrag zijn veelvoorkomend op social media. Juist daarom is mediawijsheid zo belangrijk. Door zelf bewust om te gaan met privacy, nettiquette en online normen en waarden kan je veel plezier beleven aan je dagelijks tweeten, tinderen en taggen.

Deel alinea

In het kort:

  • Social media worden volop gebruikt in Nederland. De populairste platforms zijn WhatsApp, Facebook, YouTube, LinkedIn en Instagram.

  • Mediawijsheid is te definiëren als een verzameling competenties die je nodig hebt om actief, kritisch én bewust te kunnen deelnemen aan de mediasamenleving.

  • Online moet je voorzichtig omgaan met je privacy. Bedrijven maken gebruik van persoonlijke gegevens om zo gericht mogelijk te adverteren.

  • Social media kan een negatieve invloed hebben op het dagelijks leven. Met name jongeren ervaren een achteruitgang in concentratie en uitgerustheid. Vaak zijn zij bang om dingen te missen.

  • Social media kunnen zowel sociaal als asociaal zijn. Het kan veel moois brengen (liefde, vriendschap, zelfexpressie), maar ook slechte zaken (pesten, misbruik, afpersing) komen helaas veelvuldig voor.

Deel dit venster