Hoe werd ivf werkelijkheid?

10 minuten leestijd

Hoe werd ivf werkelijkheid?

Gezondheid

Je leest nu

Hoe werd ivf werkelijkheid?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 19
  • 1722

Lang was er voor mensen met vruchtbaarheidsproblemen geen oplossing: ze probeerden zwanger te raken, maar eindigden vaak ongewenst kinderloos. Tot bijna veertig jaar geleden twee Engelse medici het ongelooflijke voor elkaar brachten bij een vrouw met vruchtbaarheidsproblemen en een sterke kinderwens: zij bevruchtten eicel en zaadcel buiten het lichaam om en plaatsten het embryo terug.

Samengesteld door Larissa Pans

Zo werd Lesley Brown de eerste die een succesvolle ivf-zwangerschap voldroeg. In-vitrofertilisatie heet deze bevruchtingsmethode voluit. Zomer 1978 wordt de allereerste ivf-baby geboren in het Engelse Oldham, met een legertje pers in het ziekenhuis dat verslag deed van de bijzondere geboorte. Hoewel er aanvankelijk veel kritiek is – “We moeten niet willen spelen voor God” – is ivf inmiddels een breed geaccepteerde vruchtbaarheidsbehandeling geworden. Er zijn wereldwijd al 7 miljoen ivf-kinderen geboren. In Nederland is 1 op de 36 geboren kinderen een ivf-baby.

Wie is Louise Brown?

Zij is de allereerste ivf-baby. Haar geboorte op 26 juli 1978 is wereldnieuws. Dit Engelse meisje, inmiddels een vrouw, wordt in 2018 veertig. Op de hele wereld wordt in de jaren zeventig van de vorige eeuw maar op vier plekken onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van kunstmatige bevruchting oftewel reageerbuisbevruchting. Engeland is één van die plekken, en Nederland experimenteert er ook mee. De ouders van ivf-baby Louise Brown zijn John en Lesley Brown, een doorsnee getrouwd stel: hij is vrachtwagenchauffeur, zij huisvrouw. Ze willen graag kinderen, maar het lukt maar niet. Al negen jaar probeert Lesley zwanger te raken. De Engelse gynaecoloog Patrick Steptoe en fysioloog Robert Edwards zoeken proefpersonen voor hun experimenten met reageerbuisbevruchting. Het echtpaar-Brown wil het dolgraag proberen. Ze worden geselecteerd en horen bij de eerste lichting kandidaten.

De slagingskansen van ivf zijn in die eerste jaren bijzonder laag. Vele stellen proberen zwanger te raken via ivf, maar het succespercentage is 2 à 3 procent in de beginjaren. Het is een gelukstreffer als een vrouw zwanger raakt na ivf.

Deel alinea

Hoe werkt het nou precies met die ei- en zaadcellen bij ivf?

Reageerbuisbevruchting of proefbuisbevruchting heet later in-vitrofertilisatie (ivf). Wie de vertaling weet, vergeet de afkorting nooit meer. In vitro betekent ‘in glas’, fertilisatie is een ander woord voor ‘bevruchting’. De vrouwelijke eicel en grote aantallen mannelijke zaadcellen (ongeveer 100.000 per eicel) worden in een glazen schaaltje in het laboratorium samengebracht. Zo wordt geprobeerd een bevruchting te laten plaatsvinden, op dezelfde wijze als hoe dit anders in de eileiders zou gebeuren.

Deel alinea

Injectie van een zaadcel in een eicel.

Bert Alberda is de Nederlandse gynaecoloog die samen met zijn collega, fysioloog Gerard Zeilmaker (inmiddels overleden) de eerste succesvolle Nederlandse ivf-zwangerschap tot stand brengt in 1983. Hij is inmiddels met pensioen, maar heeft in zijn leven duizenden en duizenden ivf-behandelingen bij vrouwen uitgevoerd. Alberda vindt het principe van ivf “heel simpel”:

"Zaadje en eitje bij elkaar brengen en als het bevrucht is, stop je het snel terug in de baarmoeder."

Gynaecoloog Bert Alberda

Dat is de korte versie. De lange versie is dit: Vrouwen die een ivf-behandeling ondergaan, starten met hormoonstimulatie, met als doel dat er bij de vrouw meerdere eicellen tegelijkertijd tot rijping worden gebracht. Elke eicel zit in een follikel (eiblaasjes) in de eierstokken. Als de eicellen voldoende gerijpt zijn, worden ze met een holle naald uit de follikels gezogen. Dit heet de follikelpunctie. De eicellen worden vervolgens in het laboratorium samengebracht met sperma in een glazen bakje. Daarna gaan ze in een broedstoof (warme kast) en is het afwachten of de eicellen bevrucht raken. Als de eicellen bevrucht zijn en er één of meer embryo’s zijn ontstaan, kan een embryotransfer met verse embryo’s plaatsvinden. Overgebleven embryo’s kunnen ingevroren worden (cryo’s heten ze dan) en eventueel later gebruikt worden.


Lang niet altijd lukt het om tot een succesvolle zwangerschap te komen. In het televisieprogramma Hoe bevalt Nederland? uit 2001 volgt Pia Dijkstra het stel Jolanda en Jaco Strootman. Zij is 26 jaar en al vervroegd in de overgang. Ze wordt gevolgd bij haar eerste ivf-behandeling:

Spannende dagen voor Jolanda Strootman: hoeveel follikels heeft ze, en zijn die lang genoeg om een ivf-behandeling te kunnen laten slagen? 

Waarom was er zoveel huiver voor ivf?

Er is in het begin veel maatschappelijke huiver voor kunstmatige bevruchting. Kinderen krijgen is een privézaak, iets tussen man en vrouw (natuurlijk wel getrouwd). En of het lukt of niet, dat moet je maar afwachten. Gelovigen vinden voortplanting een taak van God. “Bevruchting mag uitsluitend door geslachtsgemeenschap tot stand komen,” staat er op besliste toon in Het sexuele leven van de mens, geschreven door de Duits-Joodse arts Fritz Kahn in zijn boekje uit 1954. En:

Deel alinea
"De Rooms-katholieke kerk verbiedt de kunstmatige bevruchting."

Arts Fritz Kahn in 'Het sexuele leven van de mens' (1954)

Ivf-grondlegger Bert Alberda kan zich de discussies die speelden over nut en noodzaak van ivf nog goed herinneren. Opvallend is dat conservatieven (de kerk) en progressieven (feministen) elkaar vinden in hun afkeer van ivf. “Feministen vonden het belachelijk dat vrouwen zoiets extreems zouden doen om zwanger te raken. Het moederschap was toch niet het hoogste doel in het leven van de vrouw? De kerk stond ook afwijzend tegenover ivf, terwijl in de Bijbel toch genoeg voorbeelden te vinden zijn van draagmoederschap of een primitieve vorm van kunstmatige inseminatie.”

© ANP

Een vrouw heeft een bordje met de tekst "Onze baarmoeders zijn geen winkelwagentjes", terwijl ze op 2 februari deelneemt aan de demonstratie voor de verdediging van het traditionele gezin. 

Veel medici geloven in de begintijd niet dat het ivf-experiment tot een gezonde baby zou leiden. Daar moest toch geen kostbaar onderzoeksgeld of budget voor de gezondheidszorg aan besteed worden? Er is dus een sterke lobby tegen het experimenteren met kunstmatige vruchtbaarheid en het wordt ook maar door een handjevol medici en fysiologen gedaan in afgelegen laboratoria. Maar als ivf eenmaal lukt, zien velen toch in hoe waardevol deze uitvinding is voor onvruchtbare mensen met een sterke kinderwens.

Inmiddels is ivf in Nederland een geaccepteerde en vergoede medische behandeling. Ivf valt onder de basisverzekering: een stel of een individu met vruchtbaarheidsproblemen krijgt drie ivf-pogingen vergoed. In veel landen moeten mensen het zelf betalen. De gemiddelde slagingskans van ivf is inmiddels rond de 30 procent per behandeling.

Een vrouwenarts van het katholieke Sint Radboud Ziekenhuis in Nijmegen gaat tegen de leer van de katholieke kerk in en helpt echtparen met een kinderwens.

Wie is de eerste ivf-baby in Nederland?

Dat is Stefanie Li, dochter van een Chinees-Nederlands echtpaar. Hij heeft een goedlopend Chinees restaurant in Assen, zijn vrouw is Nederlands. Het echtpaar-Li is één van de 25 paren die behandeld worden door gynaecoloog Bert Alberda en fysioloog Gerard Zeilmaker. Het ziekenfonds weigert in die beginjaren om mee te betalen aan de ivf-behandelingen, dus zijn alle ‘proefpersonen’ particulier verzekerden. De twee medici doen in 1982 op de Nederlandse televisie een oproep. Ze zoeken ongewenst kinderloze stellen die willen meewerken aan de eerste, experimentele ivf-behandelingen in het Rotterdamse Dijkzigt Ziekenhuis waar ze werken. Honderden brieven komen binnen na die oproep, waarin mensen pagina’s volschrijven over het diepe verdriet dat hun kinderloosheid veroorzaakt en hun wil om er ‘iets’ aan te doen. Het leed van ongewenste kinderloosheid en de impact die het heeft op de levens van mensen, blijkt veel groter dan gedacht.

Deel alinea

Een meisje met een knuffel loopt  aan de hand van haar ouder op het schoolplein.


De geselecteerde groep van 25 patiënten wil liefst zo vaak mogelijk ivf doen, om de kans op een zwangerschap te vergroten, Alberda zegt: “Bij iedere vrouw deed ik één keer ivf. Zij wilden wel vaker, maar dat kon ik niet voor mezelf verantwoorden. Dat vond ik niet reëel. Ik zei ook eerlijk: ‘U bent een proefpersoon'. Het is me nog niet gelukt om via ivf iemand zwanger te laten raken, ik kan het nog niet. Maar ik vind het heel leuk dat u mee wil werken, zodat ik op u kan oefenen.’ Desondanks waren ze vol hoop en wilden ze liefst elke maand ivf proberen, ondanks de buikoperatie (laparoscopie) en de hormonen die erbij kwamen kijken om de ivf tot stand te brengen. Zij hadden natuurlijk in hun achterhoofd: misschien lukt het bij mij wél. Ik had een wachtlijst van honderden patiënten.”

Grote opluchting ervaart Alberda als een van zijn patiënten, mevrouw Li-Visser, zwanger blijkt.

"Die succesvolle ivf-zwangerschap gaf ons goodwill in het ziekenhuis."

Gyneacoloog Bert Alberda

Collega’s begrijpen eerst niet waarom de gynaecoloog steeds maar weer de operatiekamer bezet om kijkoperaties uit te voeren bij zijn proefpersonen, terwijl zij het vervullen van een kinderwens toch echt niet als spoedgeval of als reden om te opereren bestempelen. Op 15 mei 1983 bevalt mevrouw Li-Visser van een gezonde dochter, Stefanie. Het ziekenhuis organiseert ’s avonds een persconferentie en verspreidt een foto voor de pers: gynaecoloog Bert Alberda staat in het midden en heeft baby Stefanie in de armen, geflankeerd door fysioloog Gerard Zeilmaker en gynaecoloog Imprinetta van Gent. De ouders willen liever niet te veel in de publiciteit komen.

© NEMO Kennislink

Zijn er doden gevallen door ivf?

Zoals bij elke medische handeling, kunnen er zaken mis gaan. En soms grondig mis, wanneer de patiënt overlijdt. In een uitzending van Andere Tijden uit 2003 vertelt een gynaecoloog dat er “twee à drie doden” zijn gevallen door ivf. Ook ivf-grondlegger Bert Alberda zegt dat er niet alleen toen, maar ook nu elk jaar wereldwijd wel een paar patiënten bezwijken na een ivf-behandeling. Niet omdat de behandeling zelf zo enorm risicovol is, maar omdat hun lichaam verkeerd reageert op de hormonen.

Deel alinea

Een onderzoeker op de ivf-afdeling van het academisch ziekenhuis Maastricht is bezig met apparatuur voor embryoselectie (2014). 

Alberda heeft dat ook een keer meegemaakt: “Een patiënte van mij is overleden na een ivf-behandeling. Ze had een heel abnormale reactie op de hormonen. Ik had toen al zeker vijfduizend ivf-behandelingen gedaan – het was niet in het beginstadium. Ik weet dat er in Amsterdam ook een vrouw is overleden na ivf. Door de punctie is een infectieziekte ontstaan, waaraan ze is overleden. In Eindhoven gebeurde het bij een patiënte die een plaatselijke verdoving in haar baarmoeder kreeg waarvan de samenstelling niet klopte. Sterfgevallen zijn inherent aan medisch handelen.” Voor een behandeling die wereldwijd miljoenen keren wordt uitgevoerd, is het risico op overlijden zeer laag.

Wat zijn de ivf-baby's van de toekomst?

Dat is de zogenaamde stamcelbaby. Op dit moment zijn bij muizen al zaadcellen en eicellen uit stamcellenStamcellen zijn cellen in een vroeg levensstadium die zich nog niet gespecialiseerd hebben in een functie in een orgaan; ze kunnen als het ware nog alle kanten op. Je kunt van stamcellen dus eicellen maken of zaadcellen. Wetenschappers verwachten veel van stamcellen, omdat je er organen mee kunt kweken. ontwikkeld met nakomelingen. Als dit bij de mens ook lukt, dan kunnen uit stamcellen ei- en zaadcellen worden gemaakt. Daar worden dan embryo’s (bevruchte eicellen) van gemaakt en de embryo’s worden ingebracht in de baarmoeder van de vrouw. Als dit lukt, kan de eerste stamcelbaby ter wereld geboren worden. Wat is het nut hiervan? Als bijvoorbeeld de vrouw door haar leeftijd of andere oorzaken eicellen van slechte kwaliteit heeft, kunnen uit haar stamcellen nieuwe eicellen worden gemaakt die wél van goede kwaliteit zijn. Op die manier wordt biologische leeftijd als het ware losgeknipt van vruchtbaarheid.

Ook gynaecoloog-in-ruste Bert Alberda kent dit onderzoek. Hij verwacht er veel van. “Dit onderzoek gebeurt op de hele wereld op verschillende plekken. Het zal niet lang meer duren voor het lukt. Ik denk dat het eerder twee jaar dan tien jaar duurt voor het zo ver is. Opeens heeft iemand het te pakken en dan verovert het de wereld.” Natuurlijk zal er huiver voor zijn, en ook niet onterecht. “De angst is dat als de kinderen eenmaal geboren zijn, er toch sprake is van ernstige afwijkingen,” zegt Alberda. "Het zal eerst goed en zorgvuldig onderzocht moeten worden.” In Nederland mogen wetenschappers geen nieuwe embryo's maken voor wetenschappelijke doeleinden; zij mogen alleen embryo's gebruiken die zijn overgebleven na ivf-behandelingen. Stamcelonderzoekers verwachten dat landen waar dat wel mag, zoals de Verenigde Staten, eerder met doorbraken zullen komen. 

Journalist Bas Heijne onderzoekt in zijn serie De volmaakte mens de toekomst van de mens. Hij stuit ook op de stamcel-experimenten:

"We zijn in staat embryo's te selecteren op geslacht, haar- en oogkleur."

Deel alinea

Ook neemt Heijne een kijkje in de keuken van een commerciële Turks-Cyprische ivf-vruchtbaarheidskliniek, waar stellen langskomen voor ivf-behandelingen en waar ze het geslacht van hun kind mogen kiezen (dat zijn praktijken die niet zijn toegestaan in Nederland).

"We moeten koppels de kans geven om na twee jongens of twee meisjes zelf een geslacht te kunnen kiezen."

In het kort:

  • In de zomer van 1978 wordt de allereerste reageerbuisbaby geboren in het Engelse Oldham: Louise Brown. De eerste succesvolle Nederlandse ivf-zwangerschap wordt in 1983 volbracht. 

  • Bij een ivf-behandeling vindt de bevruchting van één of meerdere eicellen buiten het lichaam plaats. Na de bevruchting worden de eicellen teruggeplaatst in de baarmoeder. 

  • Gelovigen vinden dat de voortplanting een taak van God is en alleen door geslachtsgemeenschap tot stand mag komen. In de beginjaren is er veel huiver voor ivf. 

  • Enkele keren zijn er doden gevallen door ivf doordat hun lichaam een verkeerde reactie geeft op hormonen of er infectieziekten ontstaan. 

  • De ivf-baby van de toekomst is de stamcelbaby. Uit stamcellen kunnen ei- en zaadcellen worden gemaakt waarna de bevruchte eicellen worden teruggeplaatst in de baarmoeder. 

Deel dit venster