Hoe zijn kernwapens de wereld in gekomen?

8 minuten leestijd

Hoe zijn kernwapens de wereld in gekomen?

Oorlogen

Je leest nu

Hoe zijn kernwapens de wereld in gekomen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 21
  • 5162
Bekijk de collectie Tweede Wereldoorlog11 verhalen
Bekijk de collectie Bètacanon30 verhalen

In 1945 maken twee Amerikaanse atoombommen op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki een einde aan de Tweede Wereldoorlog in Azië. Sindsdien heeft de wereld een haat-liefdeverhouding met het verwoestende wapen. Kernwapens gelden als effectief afschrikkingsmiddel. Tegelijkertijd moeten verschillende internationale verdragen de verspreiding ervan voorkomen. Hoe is de kernbom ontstaan? En is een wereld zonder kernwapens mogelijk?

Samengesteld door Willemien Groot en Paul Koster

Een enorme 'paddenstoel' na een Amerikaanse kernproef in Bikini Atoll, een eiland in de Stille Oceaan.

Wanneer is de kernbom ontwikkeld?

De Duitse theoretisch-natuurkundige Albert Einstein wijst in 1939 de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt in een brief op de ontwikkeling van een atoombom. "Het is mogelijk het element uranium om te zetten in een nieuwe en belangrijke vorm van energie," schrijft hij, doelend op het splijten van de atoomkernen van uranium. Kernsplitsing is vreedzaam toe te passen in kernenergie, maar kan ook als wapen dienen. Einstein vraagt Roosevelt extra geld beschikbaar te stellen voor wetenschappelijk onderzoek. Hij besluit zijn brief met de waarschuwing dat nazi-Duitsland al onderzoek doet naar kernsplitsing.

Deel alinea

Na de aanval op Pearl Harbor in 1941 raken de Amerikanen betrokken bij de Tweede Wereldoorlog.De Tweede Wereldoorlog in Azië speelt zich af tussen Japan en de geallieerde strijdkrachten onder leiding van de Verenigde Staten. De VS raken in de Aziatische oorlog betrokken na de aanval op Pearl Harbor in 1941. Ook Hongkong, Singapore, Birma en Nederlands-Indië raken betrokken bij de strijd. De oorlog gaat gepaard met enorme verliezen aan beide zijden. Aan het einde van de oorlog weigert Japan zich over te geven, ondanks de hevige bombardementen. De VS zien het gebruik van twee atoombommen als enige manier om de oorlog te beëindigen. Dat leidt tot de oprichting van het Manhattanproject (1942-1945). In dit onderzoeksproject van het Amerikaanse leger werken zo'n 6000 Amerikaanse en Europese wetenschappers in het diepste geheim aan de ontwikkeling van een atoombom. Het team staat onder leiding van de Amerikaanse natuurkundige Robert Oppenheimer. De bekendste onderzoekslocatie is die in Los Alamos in de staat New Mexico.

Onder leiding van Robert Oppenheimer voert het onderzoeksteam de allereerste kernexplosie uit.

De eerste experimentele kernbom krijgt de codenaam Trinity en wordt informeel Gadget genoemd. Het explosief hangt in een toren midden in de woestijn, ver van de bewoonde wereld. Het onderzoeksteam brengt de Trinity op 19 juli 1945 tot ontploffing. De kernbom heeft een kracht van twintig kiloton TNT. Direct twijfelt Oppenheimer over het wapen. In een documentaire over het Manhattanproject vertelt hij over een hem daarbij invallende Hindoe-tekst uit de Bhagavad Gita: "Nu ben ik de Dood, de vernietiger van werelden."

Robert Oppenheimer haalt herinneringen op over de eerste test van het Manhattanproject.

Wat is een atoom?

Wetenschappers die aan de atoombom werken, onderzoeken hoe je atomen kunt splitsen. Een atoom is het kleinste deeltje van een chemisch element, dat op een gewone manier niet in nog kleinere brokjes is op te delen. Atoom is afgeleid van het Griekse woord atomon: het ondeelbare. Een naam die de Griekse astronoom en wiskundige DemocritusDemocritus (460 tot 370 v.Chr) is een Griekse filosoof, astronoom, wiskundige en reiziger. Hij is een van de grondleggers van de atoomtheorie. Hoewel we nu weten dat zijn aannames niet kloppen, is hij een van de eerste wetenschappers die nadacht over de kleinste deeltjes. Democritus dacht dat ons universum bestaat uit de ruimte en atomen. Atomen zijn het kleinste deeltje. Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Ze bestaan volgens hem ook uit dezelfde stof. Alleen de vorm van de atomen en de hoeveelheid bepalen het uiterlijk van een voorwerp, de hardheid en hoe het ruikt of smaakt. Als een object vergaat, vallen de atomen uiteen en vormen weer iets nieuws. (460-370 voor Christus) aan die deeltjes geeft. Ieder atoom bestaat uit een kern van protonen en neutronen. Protonen zijn positief geladen deeltjes. Neutronen zijn neutraal. Samen bepalen die de eigenschappen van een stof en bijna de gehele massa. Om de atoomkern cirkelen negatief geladen elektronen. Elektronen leveren een minimieme bijdrage aan de massa. In principeDit is namelijk niet altijd zo. Als een atoom elektrisch geladen is, heet het een ion. Dan verschilt het aantal elektronen van het aantal protonen. Bij een tekort aan elektronen is een elektron positief geladen, bij een overschot aan elektronen is een elektron negatief geladen.  is het aantal protonen en elektronen in een atoom gelijk. Het aantal neutronen in de kern kan verschillen.

Deel alinea

Schematische weergave van een lithiumatoom, met drie protonen, drie neutronen en drie elektronen eromheen.

Uranium en plutonium behoren tot de zwaarste elementen die we kennen in het periodiek systeem. Uranium heeft atoomnummer 92. Dat wil zeggen dat de kern 92 protonen bevat. Het aantal kerndeeltjes, het totale aantal protonen en neutronen, bepaalt de massa van een atoom. Het meest voorkomende uranium heeft 238 kerndeeltjes: 92 protonen en 146 neutronen. Immers: 238-92=146. Kernwapens zouden niet bestaan zonder het onderzoek van Albert Einstein. Zijn beroemde formule E = mc2 beschrijft de omzetting van massa in energie. Hoe zwaarder het element, de massa, hoe meer energie er vrijkomt bij splijting.

Als een uraniumatoom splitst, komt er energie vrij. Diederik Jekel legt uit wat er nog meer gebeurt.

Hoe werkt een kernbom?

De atoomkern van uranium-238, dat het meest voorkomt in de natuur, bestaat uit 92 protonen en 146 neutronen. Voor hun onderzoek naar de atoombom gebruiken de wetenschappers in Los Alamos een bijzondere variant: uranium-235. In uranium-235 ontbreken drie neutronen (235-92=143), waardoor de kern instabiel en daardoor splijtbaar is. Dit isotoopEen isotoop is een atoom met hetzelfde atoomnummer maar met een verschillende massa. Het atoomnummer van uranium is 92. Dat wil zeggen dat de atoomkern 92 protonen bevat. Het aantal neutronen van de verschillende uranium-isotopen verschilt echter. We kennen bijvoorbeeld uranium-117 tot en met uranium-242. Uranium-238 komt het meest voor in de natuur, Uranium-235 heel zelden. De overige isotopen komen van nature niet voor. is heel zeldzaam. Uraniumerts bevat minder dan één procent uranium-235. Dankzij de instabiele kern van uranium-235 is dit materiaal uiterst geschikt voor een bom.

Uraniumerts bestaat voor minder dan één procent uit het instabiele uranium-235.

De kracht van een kernbom ontstaat uit een gecontroleerde kettingreactie van uiteenvallende atoomkernen. Daarbij komt enorm veel energie vrij in de vorm van straling en extreme hitte die kan oplopen tot 100 miljoen graden Celsius, de temperatuur van onze zon. Die kettingreactie wordt in gang gezet door een enkele losvliegende neutron. Als zo'n neutron hard tegen een atoomkern botst, valt die uiteen in kleinere brokken, waaronder neutronen. Nieuwe losvliegende neutronen botsen weer op andere atoomkernen en dit proces komt pas tot stilstand als de neutronen niets meer raken. Deze reacties komen in de vrije natuur niet voor. Atoomkernen liggen simpelweg te ver uit elkaar.

Voor de productie van een kernbom is verrijkte splijtstof nodig die voor tenminste negentig procent uit uranium-235 bestaat. Het materiaal moet bovendien dicht op elkaar geperst zijn om een kettingreactie tot stand te brengen. Dit noemen we de kritische massa. Uranium-235 is zo zeldzaam dat de huidige kernwapens allemaal plutonium bevatten. Plutonium komt niet in de natuur voor. Het is een 'bijproduct' van kernsplijting. Als een losvliegend elektron botst met uranium-238, ontstaat splijtbaar plutonium-239. De testbom Trinity en de atoombom op Nagasaki zijn plutoniumbommen. Een zuivere uraniumbom is maar een keer gebruikt: boven de Japanse stad Hiroshima.

Deel alinea

Wanneer is de kernbom voor het eerst gebruikt?

Na de dood van de Amerikaanse president Roosevelt is het zijn opvolger Harry S. Truman die in augustus 1945 besluit twee atoombommen af te werpen op Japan. Het doel is om zo snel mogelijk een einde te maken aan de oorlog in de PacificDe Tweede Wereldoorlog in Azië speelt zich af tussen Japan en de geallieerde strijdkrachten onder leiding van de Verenigde Staten. De VS raken in de Aziatische oorlog betrokken na de aanval op Pearl Harbor in 1941. Ook Hongkong, Singapore, Birma en Nederlands-Indië raken betrokken bij de strijd. De oorlog gaat gepaard met enorme verliezen aan beide zijden. Aan het einde van de oorlog weigert Japan zich over te geven, ondanks de hevige bombardementen. De VS zien het gebruik van twee atoombommen als enige manier om de oorlog te beëindigen. . Op 6 augustus valt een atoombom op de havenstad Hiroshima. De uraniumbom, met de bijnaam Little Boy, heeft een kracht van ongeveer zestien kiloton TNT. Zo'n 78.000 inwoners van Hiroshima sterven direct door de vuurzee en de enorme drukgolf die de bom veroorzaakt.

Deel alinea

Drie dagen later werpt de Amerikaanse luchtmacht de plutoniumbom Fat Man af boven Nagasaki. Op 9 augustus komen ongeveer 40.000 mensen om het leven. Truman slaagt in zijn opzet. Op 12 augustus gaat keizer Hirohito akkoord met de overgave van Japan. Na de aanvallen sterven nog eens tienduizenden mensen aan hun verwondingen en door de effecten van de radioactieve stralingAls een atoom uiteenvalt, komt energie vrij: kernstraling. We kennen alfa-, bèta- en gammastraling. De radioactiviteit van een atoom wordt bepaald door de halveringstijd. Dat is de tijd die een atoom nodig heeft om telkens de helft van zijn radioactiviteit kwijt te raken. Hoe korter de halveringstijd, hoe radioactiever het element. De halveringstijd van uranium-235 is bijvoorbeeld ruim 700 miljoen jaar. Röntgenstraling, die we kennen van de röntgenfoto in het ziekenhuis, is een ander type straling dat door de mens wordt gemaakt. die bij de explosies vrijkomt. In totaal komen 140.000 mensen in Hiroshima en 75.000 in Nagasaki om het leven. Er zijn ook overlevenden. De Japanse Sadao Hirano was twaalf jaar toen de bom viel.

Sadao Hirano kijkt op 82-jarige leeftijd terug op wat er gebeurde toen zijn stad werd gebombardeerd.

Wat is de kernwapenwedloop?

Al na de eerste test met een atoomwapen ontstaat een debat of het ooit tegen burgers mag worden gebruikt. In 1947 bedenkt het Bulletin of the Atomic Scientists de Doomsday Clock, een fictief uurwerk dat aangeeft hoever de mensheid verwijderd is van een wereldwijde catastrofe. In 1949 brengt Rusland een eigen kernbom tot ontploffing. In die periode zegt Albert Einstein: “Ik weet niet met welke wapens de Derde Wereldoorlog wordt uitgevochten, maar de Vierde Wereldoorlog wordt uitgevochten met stokken en stenen.”

In de race om de meeste en modernste kernwapens ontwikkelen de VS en Rusland intercontinentale raketten, waarmee zij elkaar kunnen vernietigen zonder een voet over de grens te zetten. De Amerikanen introduceren in 1952 de waterstofbomDe waterstofbom ontleent zijn enorme kracht aan kernfusie: het samensmelten van waterstofatomen onder extreem hoge druk en temperatuur. Het is een soort tweetrapsraket: eerst wordt een atoombom tot ontploffing wordt gebracht die vervolgens het kernfusieproces voor de waterstofatomen in gang zet. Tegenwoordig is de waterstofbom weer veel in het nieuws omdat Noord-Korea volgens eigen zeggen hiermee test. , de krachtigste bom die we kennen. De Russen laten op hun beurt de zwaarste bom ooit ontploffen. De schokgolf van de waterstofbom Tsar Bomba in 1961 is overal ter wereld voelbaar, ook in Nederland.

De explosie van de Tsar Bomba was zelfs in Nederland voelbaar, merkt het KNMI.

China, India, Groot-Brittannië en Frankrijk ontwikkelen eveneens eigen kernwapens. In de jaren zeventig volgt nog de neutronenbomDe neutronenbom is een geavanceerde waterstofbom, klein maar uiterst krachtig. Een groot deel van de energie die vrijkomt bestaat uit neutronenstraling: de neutronen die vrijkomen bij atoomsplitsing. Die straling is dodelijk voor levende wezens maar omdat de explosie relatief klein is, is de schade aan gebouwen en infrastructuur veel kleiner. , een massavernietigingswapen dat mensen doodt, maar de gebouwde omgeving intact laat. Dit wapen leidt tot de eerste protesten tegen de wapenwedloop. De VS zien daarop af van productie.

Deel alinea
"Ik weet niet met welke wapens WO3 wordt uitgevochten, maar WO4 wordt uitgevochten met stokken en stenen."

Albert Einstein, 1949

Tegelijkertijd groeit de onrust onder burgers. Om die zorg weg te nemen, laat de Rijksvoorlichtingsdienst in de jaren vijftig een Britse film vertalen over de effecten van een kernbom.

Door de Engelse overheid gemaakte animatie, die voor het Nederlandse publiek is vertaald in de tijd dat de VS en Rusland in hoog tempo kernbommen ontwikkelden.

De Cubacrisis geldt als het dieptepunt in de Koude Oorlog. Cuba is na de revolutie van 1959 communistisch en president Fidel Castro zoekt militaire hulp bij de Sovjet-Unie. In oktober 1962 ontdekken Amerikaanse spionagevliegtuigen een Russische raketbasis op Cuba. Russische schepen met kernwapens aan boord zijn al onderweg. President John F. Kennedy stelt een economische blokkade in tegen het eiland. En voor het eerst in de geschiedenis is voor de Amerikaanse luchtmacht het op een na hoogste dreigingsniveau van kracht: Defcon 2. Met kernwapens geladen bommenwerpers kunnen binnen enkele uren in actie komen. Na intensieve diplomatie zwicht de Russische premier Nikita Chroetsjov en trekken de Russen zich terug. De crisis leidt een jaar later tot de aanleg van een hotline tussen beide landen. De regeringsleiders kunnen elkaar voortaan rechtstreeks bellen om een volgende crisis te bezweren.

President John F. Kennedy reageert op de bouw van Russische raketinstallaties op Cuba.

Tijdens de Cubacrisis is de Amerikaanse luchtmacht in staat van paraatheid. Gevechtsvliegtuigen uit heel het land worden klaargemaakt om in actie te komen.

Doen landen iets om de kerndreiging te verminderen?

De groeiende politieke wil om verspreiding van kernwapens te voorkomen, is een rechtstreeks gevolg van de Cubacrisis. Een wereldwijd VN-verdrag moet dit regelen. De vijf kernmachten – de VS, de Sovjet-Unie, China, Groot-Brittannië, Frankrijk en India – beloven de technologie niet te verkopen en te werken aan vermindering van het aantal kernwapens. Nucleaire technologie mogen zij wel inzetten voor vreedzame doeleinden, zoals kernenergie.

Sinds 1970 hebben 190 lidstaten dit non-proliferatieverdrag ondertekend. De IAEA, het Internationaal Atoomenergie Agentschap, ziet toe op de naleving. Vijf landen blijven tot nu toe afzijdig: Pakistan, Israël, Noord-Korea, India en Zuid-Soedan, dat sinds 2011 een onafhankelijke staat is. India belooft alleen kernwapens te gebruiken als het zelf met die wapens wordt aangevallen. Pakistan ontwikkelt in de jaren zeventig een eigen kernwapen met de hulp van Abdul Khan. De Pakistaanse atoomspion werkt enkele jaren in Almelo voor URENCO, dat uranium verrijkt voor kerncentrales. Het programma Zembla reconstrueert hoe de geheimen in Pakistan terechtkomen. India heeft een kernproef uitgevoerd. De Nederlander Henk Slebos, een studievriend van Khan, wil Pakistan helpen het machtsevenwicht met het buurland te herstellen.

Tijdens zijn werk bij URENCO stelt Khan allerlei technische vragen, die niet tot zijn werk behoren. Zembla onderzoekt hoe hij zijn gang kon gaan.

Deel alinea

Hoe reageren burgers op de wapenwedloop?

In de jaren tachtig neemt de zorg over het aantal kernwapens in de wereld toe. Er worden films gemaakt over de gevolgen van een kernoorlog. In de Verenigde Staten kijken 100 miljoen mensen naar de documentaire-achtige film The Day After, uitgezonden door de televisiezender ABC. Even verontrustend is de Britse film Threads over hetzelfde thema. De films zijn te zien in een periode dat de Sovjet-Unie nieuwe kernwapens plaatst in Oost-Europa. De NAVO, de verdragsorganisatie tussen de VS en West-Europa, wil de nucleaire capaciteit daarom uitbreiden met 572 middellangeafstandsraketten in West-Europa. Nederland moet 48 kruisraketten met kernkop plaatsen. Tegelijkertijd belooft de NAVO te onderhandelen over de vermindering van dit type kernraketten; vandaar de naam NAVO-dubbelbesluit. De grootste protesten zijn in Nederland. In Amsterdam demonstreren in 1981 zo'n 400.000 mensen. Het Komitee Kruisraketten Nee organiseert de grootste betoging uit de Nederlandse geschiedenis. In 1983 verzamelen zich 550.000 mensen in Den Haag.

Een teugblik op het verloop van de Nederlandse vredesbeweging en de demonstratie in 1981.

De Nederlandse band Doe Maar schrijft het nummer 'De Bom' dat op de eerste plaats in de Nederlandse Top 40 terechtkomt.

Deel alinea

De protesten krijgen de naam Hollanditis. De term is verzonnen door de Amerikaanse historicus W. Laqueur. Hij schrijft een commentaar met de titel Hollanditis: A New Stage in European Neutralism.

De Nederlandse regering gaat in 1985 onder voorbehoud akkoord met plaatsing, maar de kruisraketten komen er nooit. De nieuwe Russische president Michail Gorbatsjov, die dan aan de macht komt, maakt met zijn Amerikaanse collega Ronald Reagan afspraken om het kernwapenarsenaal af te bouwen.

Komt er ooit een wereld zonder kernwapens?

Sinds het einde in van de Koude Oorlog is het aantal kernwapens spectaculair verminderd. In 1986 telt de wereld het recordaantal van 64.449 kernwapens, in 2014 zijn er nog ruim 10.000 over. Nog steeds genoeg om de aarde een aantal keer te vernietigen - en een wereldwijd verbod is er nog altijd niet. Begin 2017 ondertekenen 122 lidstaten van de Verenigde Naties een verdrag dat kernwapens verbiedt. Maar de landen waarvan bekend is dat zij de wapens bezitten – de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Rusland, China, India, Pakistan, Israël en Noord-Korea - tekenen niet. Ook de NAVO-lidstaten binden zich niet aan het verbod. Volgens de VS is een kernwapenvrije wereld een illusie, omdat kwaadwillende staten als Noord-Korea blijven streven naar kernwapenbezit.

Ondertussen wil de Amerikaanse regering van Donald Trump weer 'koploper' worden in het bezit van kernwapens. De VS heeft er op dit moment minder dan Rusland. Doordat Noord-Korea duidelijk laat merken bij de kernmachten te willen horen, staat de Doomsday Clock in 2017 weer op twee en halve minuut voor twaalf.

In 2017 is de klok op 2,5 minuut voor 12 gezet.

In het kort

  • De eerste kernbom is ontwikkeld en tot ontploffing gebracht tijdens het Manhattanproject onder leiding van de Amerikaanse natuurkundige Robert Oppenheimer.

  • Een kernexplosie is de energie (vooral enorme hitte) die vrijkomt bij het splitsen van de atoomkernen van uranium of plutonium. Dit chemisch element komt in de vrije natuur nauwelijks voor.

  • In de geschiedenis zijn slechts twee kernwapens daadwerkelijk ingezet. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog gooiden de VS een atoombom op de Japanse steden Hiroshima en Nagasaki. De wapens maakten een einde aan de oorlog in de Pacific.

  • De Koude Oorlog tussen de VS en de communistische Sovjet-Unie was een kernwapenwedloop. De grootste dreiging van een kernoorlog was tijdens de Cubacrisis in 1962.

  • Na het aantreden van de Russische president Gorbatsjov en de val van het communisme is het aantal kernwapen drastisch verminderd. Maar de kernmachten zeggen niet van plan te zijn alle kernwapens af te schaffen.

Deel dit venster

collection

Bètacanon

Bètaonderwerpen waar elke Nederlander iets van af zou moeten weten, met onder meer de oerknal, het periodiek systeem en de kwijlende honden van Pavlov.