Hebben we over vijftig jaar nog contant geld?

7 minuten leestijd

Hebben we over vijftig jaar nog contant geld?

Banken

Je leest nu

Hebben we over vijftig jaar nog contant geld?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 29
  • 5115
Bekijk de collectie Bètacanon37 verhalen

Geld: je hebt er dagelijks mee te maken. Je werkt er hard voor, je spaart en je geeft het weer uit. Maar hoe komt het eigenlijk dat mensen op een gegeven moment met munten en biljetten gingen betalen? En betalen we in de toekomst nog wel met contant geld?

Samengesteld door Anique Gijsberts

Hoe komt geld aan zijn waarde?

Ten tijde van de Nederlandse gulden wordt de waarde van de munt jarenlang bepaald door de gouden standaard. Dat wil zeggen dat elke gulden een vast gewicht aan goud vertegenwoordigt. Verschillende Europese landen – het ‘goudblok’, dat bestaat uit Nederland, België, Frankrijk, Italië, Zwitserland en Polen – hebben een gezamenlijke afspraak elkaar te steunen in de gouden standaard. Als meerdere landen zo’n standaard hanteren, worden de onderlinge wisselkoersen min of meer vastgelegd. Als Groot-Brittannië in 1931 als eerste land de gouden standaard loslaat, haken de landen uit het gouden blok één voor een af. Alleen Nederland, Frankrijk en Zwitserland blijven er nog een paar jaar aan vasthouden. Uiteindelijk zwicht Nederland in 1936. Dat komt doordat premier Colijn er tot die tijd van overtuigd is dat het vasthouden van de gouden standaard goed is voor de economie. Het tegenovergestelde blijkt waar: de gouden standaard maakt de gulden ontzettend duur voor andere landen, wat de handelspositie van Nederland verslechtert.

Hoe dat komt, wordt goed uitgelegd in het filmpje:

De voor- en nadelen van goud als betaalmiddel.

Het feit dat iedereen geld algemeen accepteert als waardevol betaalmiddel is gebaseerd op onderling vertrouwen. Men gaat er vanuit dat dit geld algemeen geaccepteerd wordt en dat iedereen de waarde ervan erkent. Dat een euromunt ook de waarde van één euro heeft, is gebaseerd op een gezamenlijke afspraak. De waarde die een munt of biljet vertegenwoordigt heet ook wel de extrinsieke waarde. De intrinsieke waarde, de waarde van de materiaal- en productiekosten van een munt of biljet, ligt veel lager. Het is te vergelijken met een koffiespaarkaart: hoewel dit geen echt geld is, vertegenwoordigt een koffiespaarkaart net als geld een bepaalde waarde (bijvoorbeeld de waarde van één kopje koffie). Dat is gebaseerd op een gezamenlijke afspraak en wederzijds vertrouwen. Zo is het ook met geld.

Deel alinea

Waarmee handelden mensen voordat geld bestond?

Ver voordat mensen met munten en biljetten gaan betalen wordt al volop handel gedreven. Er is sprake van ruilhandel: het ruilen van goederen of diensten die er in overvloed zijn voor andere goederen of diensten waar juist behoefte aan is. 

Op een gegeven moment werkt dat niet helemaal meer. Met de komst van dorpen, steden en landbouw wordt ruilen onhandig; hoe bepaal je hoeveel geiten je moet ruilen voor een koe? En wat nou als je als pottenbakker een pot wilt ruilen voor een kip terwijl de kippenboer helemaal geen pot nodig heeft? Er komt behoefte aan iets dat zijn waarde lang behoudt en wat je dus niet per se meteen hoeft te ruilen voor iets anders. Het ruilen voor iets van waarde vormt als het ware een tussenstap en maakt indirecte deals en handelen over een grotere afstand mogelijk (geld kun je makkelijk meenemen).

"U wilt met een koe betalen?"

Door de jaren heen dienen verschillende dingen als geld. Denk aan schelpen, kralen en zout. Deze betalingsmiddelen hebben gemeen dat zij op het moment dat zij als betaalmiddel dienen allemaal een waarde vertegenwoordigen die is gebaseerd op schaarste en begeerte.

Toch werken ook deze betaalmethodes niet perfect. Schelpen zijn bijvoorbeeld niet schaars als je vlakbij zee woont. Daar zijn ze volop te vinden, waardoor de waarde van die schelpen er een stuk lager ligt dan in het binnenland, waar schelpen ‘van nature’ niet voorkomen. Als gevolg houden ook ze niet stand als betaalmiddel. Dit probleem bewijst een belangrijke voorwaarde voor een geschikt betaalmiddel: dat het op elke plek ongeveer evenveel waard is.

Deel alinea

Zilveren munten uit de tweede en derde eeuw die gevonden zijn tijdens het baggeren van een sloot.

Waar komt onze huidige vorm van geld vandaan?

Het eerste bewijs van munten zoals we die nu kennen dateert uit 700 voor Christus. In het koninkrijk Lydië (nu het West-Turkije) wordt betaald met klompjes die bestaan uit goud en zilver. Vanuit Turkije vinden de klompjes via Griekenland hun weg naar de rest van Europa, al duurt het nog even voordat het ook daar een veelgebruikt betaalmiddel wordt. Pas rond 200 voor Christus worden de Kelten en de Romeinen geïnspireerd om ook muntgeld te gaan maken en gebruiken.

Tijdens de Romeinse overheersing in Europa viert de Romeinse munt De Romeinse munt heette de ‘as’ en was gemaakt van goud, zilver of koper. Met deze munt kon in het hele Romeinse rijk betaald worden. hoogtij. In het hele Romeinse rijk wordt met de munt betaald, wat een levendige handel op gang brengt. Romeinse keizers gebruiken de munt ook voor zelfpromotie: zij laten een afbeelding van hun hoofd op de munten slaan, zodat mensen in het hele rijk weten hoe zij eruit zien. Honderden jaren wordt met deze munten betaald, maar door valsemunterij wordt de kwaliteit en dus de waarde van munten in de derde en vierde eeuw steeds slechter. Zo worden de edele metalen stiekem gemengd met onedele metalen als ijzer of koper, en krijgen nieuwe munten niet het juiste gewicht. Het ooit zo mooie muntstelsel van de Romeinen wordt steeds minder waard en verdwijnt met de val van het Romeinse rijk.

Deel alinea

Romeinse munten uit de eerste tot derde eeuw.

In de middeleeuwen komt vervolgens de ruilhandel weer even terug. Pas rond het jaar 1000, als de handel en nijverheid opkomt, is er weer behoefte aan een muntstelsel. Er komen verschillende munten in omloop, waarvan de waarde wordt bepaald door het materiaal en de samenstelling. Als de welvaart meer en meer toeneemt worden op een gegeven moment ook weer gouden munten geslagen. Een bekend voorbeeld is de ‘ fiorino d’oroDe eerste fiorino d’oro wordt in 1252 geslagen. ’ uit Florence, die door kooplieden ook in Nederland wordt gebruikt onder de naam ‘florijn’. Snel daarna, in 1325, wordt in Nederland de eerste  guldenRond 1400 zijn er wel twintig soorten guldens in omloop.  geslagen. Zijn naam heeft de munt te denken aan zijn kleur: goud. Hoewel de gulden verschillende gedaantes heeft gehad, doet hij tot de komst van de euro in 2002 trouw dienst als betaalmiddel in Nederland.

Aan welke eisen moet een munt voldoen?

Door de kostbaarheid van goud worden handelslieden die zakken munten bij zich hebben een gewild doelwit voor rovers. Er worden banken opgericht zodat mensen niet altijd al hun geld mee hoeven te nemen, maar het ook veilig op de bank kunnen zetten. Als bewijs dat zij hun geld bij de bank hebben afgegeven, krijgen klanten van de bank een zogenaamde wissel; een papiertje waarop staat hoeveel goud is ingeleverd bij de bank. Deze wissel wordt op den duur in de handel net zo vertrouwd als de waarde die hij vertegenwoordigt. Meer en meer wordt niet met de gouden munten, maar met de wissels gehandeld. De wissel kan dan ook worden gezien als de voorloper van het papiergeld.

Hoe wordt een afbeelding op een munt geslagen?

Waarom werd de euro ingevoerd?

Na de Tweede Wereldoorlog gaat het economisch ontzettend slecht in Europa. Om weer iets te kunnen betekenen in de wereldhandel moet er worden samengewerkt, zo is de gedachte. Dat begint met de oprichting van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS). Deze grondstoffen zijn belangrijk voor de wederopbouw na de oorlog. In 1957 wordt een volgende stap gezet: Nederland, België, Luxemburg, Frankrijk, Italië en Duitsland besluiten in Rome tot het vormen van een douane-unie waarin vrije handel tussen deze landen mogelijk is. Hiermee is de Economische Europese Gemeenschap (EEG) een feit.

Deel alinea

Dat bevalt goed: in 1970 wordt in het plan Werner gepraat over het vormen van een economische en monetaire unie (EMU) in Europa. In 1992 worden de eerste noodzakelijke stappen gezet voor het vormen van een economische en monetaire unie: tijdens de Raad van Maastricht wordt ingestemd met een plan dat in drie fasen moet zorgen voor de totstandkoming van de EMU. Inmiddels is de groep landen uitgegroeid tot vijftien.

De geschiedenis van de Monetaire Unie.

Al snel wordt duidelijk dat een monetaire unie niet mogelijk is zonder gemeenschappelijke munt. In 1995 wordt het streven naar zo’n Europese eenheidsmunt officieel uitgesproken tijdens de Europese top van Madrid. De jaren die volgen staan in het teken van plannen en de voorbereiding van landen op de komst van de euro. Om een eenheidsmunt te kunnen invoeren, moet namelijk een centrale Europese bank komen die die munt controleert. Om de gezamenlijke munt stabiel te houden is het belangrijk dat alle staten die de euro invoeren zich aan bepaalde regels houden. De afspraken hierover worden in 1997 tijdens de Europese raad van Amsterdam vastgelegd in een Stabiliteits- en groeipact. De nieuwe Europese munt krijgt in het begin de naam ‘ecu’: European Currency Unit. Die naam stuit op weerstand van Duitsland, omdat ‘ecu’ in de Duitse uitspraak te veel op het woord voor koe (‘Kuh’) zou lijken. Daarom wordt besloten dat de nieuwe munt de ‘euro’ gaat heten. Op 1 januari 1999 wordt de euro giraalEr bestaan twee soorten geld: chartaal geld en giraal geld. Chartaal geld is contant geld: munten en biljetten. Giraal geld is onzichtbaar: het geld dat op je bankrekening staat. ingevoerd in twaalf Europese landen. Drie jaar later, op 1 januari 2002, doen ook de euromunten- en biljetten hun intrede.

"Net als het kwartje, het heijtje, de knaak, het geeltje, de meier en de rug."

"De voorloper van de euro heet ‘ecu’, maar dat zou te veel lijken op Kuh – het Duitse woord voor koe. "

Hoe ziet de toekomst van betalen eruit?

In 1980 komen verschillende bedrijven in de problemen door een tekort aan wisselgeld. Dat zal nu niet zo snel meer voorkomen: omdat wereldwijd steeds meer mensen verbinding kunnen maken met het internet, wordt 'cashloos' steeds populairder. Banken innoveren snel als het gaat om manieren van betalen. Zo is het al mogelijk om contactloos te betalen, zowel met je pas als met je telefoon. En hoewel er nog veel landen zijn waarin contant geld nog veelvuldig wordt gebruikt, is er wereldwijd een trend te zien waarin meer en meer cashloos wordt betaald. Daar kleven voordelen en nadelen aan, blijkt ook uit deze reportage:

Er zijn veel voordelen aan digitaal betalen, maar is het wel zo veilig als cash?

Deel alinea

Van de bezwaren tegen cashloos betalen lijken sommige andere landen zich niets aan te trekken. Een goed voorbeeld is Kenia, waar betalen via mobiele telefoon een van de belangrijkste manieren van betalen is. Dat geldt ook voor steeds meer landen in Azië. In China is betalen via de app WeChat en AliPay dominant en is het zelfs hard op weg om het eerste cashloze land te worden. Maar ook in Europa komt deze wijze van betalen op. Zo is in Zweden betalen met mobiele telefoon erg populair. In Nederland lanceert ING in 2019 voor haar klanten de Apple Pay app waarmee je met je telefoon kunt betalen.

© ANP

In steeds meer winkels is het mogelijk contactloos te betalen: geen cash, geen pincode.

Ondanks al deze innovaties hebben bovenstaande betaalmethodes een belangrijk ding gemeen; alle betalingen lopen via een centrale bank. Als je iets naar iemand wilt overmaken, stuur je het eerst naar zijn bank, die bank controleer deze transactie en dan stuurt de bank het naar de rekening van de ander. Met de komst van cryptogeldCryptogeld staat voor digitale munteenheden die werken op een revolutionaire technologie: de blockchaintechnologie. Deze munteenheden worden veel gebruikt als alternatief voor normale munten zoals de euro. Bekende voorbeelden zijn Bitcoin en Ethereum. is zo’n centrale bank in theorie niet meer nodig. De technologie achter cryptogeld maakt het mogelijk direct geld naar iemand over te maken, zonder dat daarbij een tussenpersoon nodig is. Ook Facebook kondigt in 2019 een eigen digitale munt aan: de Lira zou 2020 medio 2020 gelanceerd moeten worden. Volgens sommigen ligt hier dan ook de toekomst van betalen, maar anderen zijn kritisch. Eén ding is zeker: het aantal cashloze betalingen blijft groeien. In 2018 groeide dit aandeel naar 56% van de Nederlanders. 

Gaan we in de toekomst massaal overstappen op cryptogeld?

In het kort

  • Vroeger werd de waarde van de Nederlandse gulden gekoppeld aan de waarde van goud. In 1936 is die zogenaamde ‘gouden standaard’ losgelaten, en wordt de waarde van geld bepaald door vraag en aanbod.

  • Heel vroeger werd gehandeld door middel van ruilhandel. Met de opkomst van dorpen, steden en landbouw kwam er behoefte aan geld. Voor het gebruik van munten hebben onder andere schelpen, zout en kralen gediend.

  • In 700 voor Christus werd voor het eerst betaald met goud. Dat was in Lydië, het huidige west-Turkije. Via Griekenland kwamen deze munten terecht in de rest van Europa, waar later de Romeinen en de Kelten hun eigen munten maakten en gebruikten. 

  • De euro komt voort uit een voornemen van Europese lidstaten om een economische- en monetaire unie (EMU) te vormen. Op 1 januari 1999 werd de euro ingevoerd voor girale betalingen, drie jaar later werden ook de euromunten en -biljetten ingevoerd.

  • De laatste tijd betalen steeds minder mensen met contant geld. In sommige landen wordt contant geld zelfs nauwelijks meer gebruikt, en is betalen via mobiele telefoon één van de belangrijkste betaalmethoden.

Deel dit venster

collection

Bètacanon

Bètaonderwerpen waar elke Nederlander iets van af zou moeten weten, met onder meer de oerknal, het periodiek systeem en de kwijlende honden van Pavlov.