De oudejaarsconferencier: journalist, dominee of komiek?

9 minuten leestijd

© ANP

De oudejaarsconferencier: journalist, dominee of komiek?

Traditie

Je leest nu

De oudejaarsconferencier: journalist, dominee of komiek?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 8
  • 1201

De winter in Nederland betekent Sinterklaas, hopen op een Elfstedentocht, een kerstboom het huis in slepen én de oudejaarsconference. Het fenomeen was lange tijd de hoofdprijs voor de uitverkoren cabaretier. Als komiek annex dominee mocht hij op 31 december het Nederlandse volk met een humoristische terugblik over de drempel van het nieuwe jaar loodsen. Hoe begon die traditie? En is de klassieke oudejaarsconference nog te redden?

Samengesteld door Patrick van den Hanenberg

Begint de oudejaarsconference echt bij Wim Kan?

Vrijwel elke 65-plusser koestert dezelfde jeugdherinnering als oudejaarsavond ter sprake komt: het hele gezin zit gezellig om de tafel, met een bakje pinda’s, een schaal oliebollen en glaasjes fris. De radio staat aan en vader maant iedereen tot stilte, want Wim Kan luidt het jaar uit en de Haagse politici krijgen ervan langs. In een huiskamer in Naarden begrijpt de jonge Youp van ’t Hek lang niet alle grappen van Wim Kan, maar hij weet wel: dát wil ik ook!

Youp neemt Ria Lubbers, vrouw van toenmalig minister-president Ruud Lubbers, en biermerk Buckler op de hak.

Deel alinea

De populaire cabaretier Wim Kan wantrouwt de radio begin jaren vijftig. Hij is bang dat zijn grappen en liedjes niet overkomen. Toch waagt hij de sprong. Op 31 december 1954 wordt Nou ja, je weet wa’k zeggen wil, de allereerste oudejaarsconference op de radio uitgezonden. Het begin van een oer-Nederlands fenomeen. Maar Kan is niet de eerste die met humor terugblikt op het afgelopen jaar. Vanaf 1720 wordt de jaarlijkse opvoering van  Gijsbrecht van AemstelEen treurspel van Joost van den Vondel over de politieke machtsstrijd in Amsterdam in de veertiende eeuw.  op 1 januari in de Amsterdamse Stadsschouwburg afgesloten met De Bruiloft van Kloris en Roosje. In die klucht met zang en dans zit elk jaar een verse crosstalk van Thomasvaer en Pieternel, twee bruiloftsgasten, die met grappen en grollen de hoogtepunten van het achtergelegen jaar doornemen. Die traditie heeft tot 1961 bestaan en overlapt dus met het begin van de oudejaarsconference van Wim Kan.

“Iedereen luisterde ademloos naar de radio.”

Wie is de eerste oudejaarsconferencier op televisie?

De eerste radio-oudejaarsconference van Wim Kan blijkt een schot in de roos. In het verzuildeVerzuiling betekent het opdelen van de maatschappij op grond van geloofsovertuiging of maatschappelijke opvattingen. Nederland is een groot deel van de twintigste eeuw sterk verzuild in vier hoofdzuilen: de katholieke, de protestants-christelijke, de socialistische en de neutrale of liberale. Iedere stroming heeft daarbij eigen organisaties op alle terreinen van het maatschappelijk leven: politiek, vakvereniging, onderwijs, gezondheidszorg, media, jeugdbeweging en sport. Nederland is de socialistische VARA erin geslaagd om alle gezindten rond de radio te verenigen. In 1956 volgt ’t Was me het jaartje wel, waarin Kan zich, in het jaar van de Russische inval in Hongarije en de Suezcrisis, een ware pacifist toont. Om de drie jaar sluit Kan het jaar af. In de jaren zestig wordt het cabaret gedomineerd door De Grote Drie – Wim Sonneveld, Toon Hermans en Wim Kan – maar er is er maar één de koning van 31 december.

Deel alinea
"Wat Kan kan, kan Kan alleen."

Wim Kan (1973).

Een van de tekstleveranciers van Kan is de jonge Groningse cabaretier Seth Gaaikema, die als student Nederlands naam heeft gemaakt met de vertaling van de musical My Fair Lady. Als in 1969 Kan moe is en zijn beurt op 31 december voorbij laat gaat, springt Seth Gaaikema in het gat. En tot grote woede van Kan brengt Gaaikema zijn show Wat een spreker is die man op televisie uit. Kan fulmineert in zijn dagboek: “Om te huilen. Brutaal. Slechte imitatie van Toon en mij, quasi-lollig en veel te familiair.” De meesten van de vijf miljoen kijkers zijn het daar niet mee eens.

© ANP

Seth Gaaikema (1969).

Gaaikema is een cabaretier van de verbinding. En zo iemand kan Nederland goed gebruiken, nu veel jongeren, zoals de Amsterdamse Provo’sEen Nederlandse protestbeweging die actief was in de jaren zestig.  en radicale studenten, het gezag van de overheid, de kerk en ouders niet meer automatisch accepteren. Gaaikema weet die twee werelden in deze roerige tijd bij elkaar te brengen: zowel de cast van hippie-musical Hair als de Politiekapel doen aan zijn show mee.

Seth Gaaikema verenigt tijdens de conference van 1969. "Het was een verzoening tussen twee uitersten."

Kan Kan alleen wat Kan kan?

In 1973 weet de VARA Wim Kan over te halen om zijn oudejaarsconference te verplaatsen van de radio naar de tv. Kan heeft zijn angst voor het alziend oog overwonnen nadat hij zich op 1 april 1972 goed vermomd had laten interviewen in de KRO-actualiteitenrubriek Brandpunt, als de superrechtse ‘verontruste opperofficier kolonel Dinkels’. Zuinig over de drempel zorgt tijdens de oliecrisisWesterse landen worden geboycot door de OPEC, een organisatie van olie-exporterende landen, omdat deze landen Israël steunden in de Jom Kipoeroorlog – een oorlog tussen Israël en een coalitie van Egypte en Syrië. De Arabische olieproducerende landen besluiten hierna de gehele olietoevoer naar Nederland (en andere westerse landen) stil te leggen. voor opluchting. Het programma krijgt met een 8.8 de hoogste waardering ooit gemeten. Van de elpee worden in drie weken 200.000 exemplaren verkocht. Drie jaar later vraagt – en krijgt – Kan van de VARA een miljoen gulden voor Met de doofpot over de drempel. In de conference zit een duidelijke sympathiebetuiging aan het adres van demissionaire premier Den Uyl, die in de clinch ligt met de katholieke minister van Justitie, Dries van Agt. Deze dreigt de Bloemenhovekliniek, waar abortussen worden uitgevoerd, te sluiten. De CDA-lijsttrekker maakt na de uitzending een opmerkelijke tuimeling in de opiniepeilingen.

Deel alinea

Audiofragment

Met de doofpot over de drempel
VARA - Oudejaarsconference, 31 dec 1976

Ook Wankelend over de drempel in 1979 is een groot succes. In 1982 gaat het mis. Corry Vonk, zijn vrouw en anker in het leven, krijgt een hersenbloeding, waarna Kan in grote somberheid wegzinkt. Toch wil hij de driejaarlijkse cyclus niet doorbreken. Er zijn geen try outs geweest en Kan vertrouwt ten onrechte op zijn improvisatievermogen. We spreken af dat we niets afspreken wordt een schrijnend slechte beurt. De klap is extra groot, omdat op het andere net Freek de Jonge voor het eerst het oude jaar uitluidt voor de IKON. Freek is na het uiteenvallen van het cabaretduo Neerlands Hoop in zijn eentje als een wervelwind door het land geraasd met de voorstellingen De Komiek en De Tragiek

© ANP

Freek de Jonge.

Hij zet zijn opmars voort in oudejaarsconference De Openbaring, waarmee de oude meester Wim Kan bijna krenkend wordt afgetroefd. De enige vriendelijke verwijzing naar Kan zijn de enorme spiekborden, een ‘handelsmerk’ van Kan. Namen van politici noemt Freek niet, en de actualiteit wordt slim verborgen in filosofische verhalen. Freek sluit zijn oudejaarsdebuut af met het verhaal over een kistje. Het hele leven is men op zoek naar de inhoud van het kistje, het geheim van het leven. Als dan eindelijk de sleutel gevonden is, bevat het kistje een intrigerend briefje.

Freek de Jonge sluit zijn oudejaarsconference De Openbaring af met het verhaal over het kistje.

Willen we Youp of Freek op 31 december? (of toch Seth?)

Oudejaarsavond wordt in de eerste helft van de jaren tachtig beheerst door Freek de Jonge, die naast zijn reguliere programma’s altijd genoeg inspiratie heeft voor de jaarafsluiting. Hij is veel minder voorzichtig dan Kan, en gaat niet zachtzinnig om met onderwerpen als euthanasie, sterilisatie, harttransplantaties en de dodenherdenking. Freek stapt daarom met Een Verademing over van de IKON naar de vrijzinnige VPRO. Met De Finale in 1985 lijkt al een eind te komen aan de Freek-traditie. Hij wil zijn kansen in Amerika gaan onderzoeken en neemt met een brief in de VPRO Gids afscheid van zijn publiek. Het blijkt geen geslaagde onderneming. In 1988 is hij alweer terug met De Ontlading, een conference die de vorm heeft van een stand up show. Vlijmscherp neemt hij het afgelopen jaar door in de rol van een gefrustreerde televisiekijker.

Freek de Jonge met 'Bedreigde diersoorten' en 'De krant' tijdens de oudejaarsconference van 1988.

Deel alinea

Freek voelt de hete adem van de tien jaar jongere Youp van ’t Hek in zijn nek. “Youp heeft veel in mijn mars,” heeft hij al eens treiterig over zijn collega/concurrent gezegd, die moeiteloos alle grote zalen in het land vult. In 1985 en 1986 heeft de VARA Youp gepolst voor de plek op 31 december. Hij achtte zich toen nog niet klaar. Maar in 1989 schiet hij uit de startblokken met een verpletterende show. We komen een thema tegen waar Youp eindeloos op heeft gevarieerd: de zwerver is de ware genieter van het leven. En die heeft natuurlijk geen goed woord over voor alcoholvrij bier. Heineken heeft net het alcoholvrije merk Buckler op de markt gebracht en ziet dat product door toedoen van Youp mislukken. De zwerver van Youp staat ver verwijderd van het burgerlijke bestaan en snapt de belangrijkste levensopdracht: leef je leven alsof het de allerlaatste dag is. In het lied Niemand weet hoe laat het is weet Youp die opdracht prachtig te verwoorden.

Youp van 't Hek zingt zijn lied 'Niemand weet hoe laat het is' bij Podium Witteman.

De jaarsluiting lijkt vooral een artistiek wedstrijdje te worden tussen de twee cabaretgiganten. De shows van Seth Gaaikema kabbelen er een beetje tussendoor, en de recensenten negeren hem. Totdat Gaaikema in 1992 eens langs gaat bij het comedygezelschap Comedytrain van Raoul Heertje. Na dat bezoek verpakt Gaaikema zijn liberale ideeën nu eens niet in voorzichtige poëzie, maar gaat in Nederland ziet paars (1994) als een felle rebel tekeer. Vooral zijn tirade tegen rechtse eigen-volk-eerst-schreeuwers die asielzoekers voorhouden dat Nederland vol is, maakt diepe indruk.

Na een aantal slechte kritieken besluit Gaaikema een liedje over een recensent te schrijven.

Wie zaagt aan de poten van ‘de grote twee’ in oudejaarsconferences?

Gaaikema’s Nederland ziet paars blijkt de laatste stuiptrekking te zijn van een cabaretier die het contact met een jonger publiek, ondanks het comedy-uitstapje, definitief kwijt is. Tot 2000 lijken Youp en Freek de oudejaarsbuit eerlijk met elkaar te kunnen verdelen zonder rekening te hoeven houden met concurrentie.

© ANP

Youp van 't Hek (1989).

Deel alinea

De publieke omroep heeft tot 2006 het monopolie op de oudejaarsconference. VARA en VPRO hebben samen het heft in handen. Dat verandert als Guido Weijers op 31 december 2006 op het commerciële SBS zijn debuut maakt als jaarafsluiter. Een snelle conference, een feel goodshow, met soundbites, housemuziek, glitter en zeker geen moraal. Weijers zit de komende jaren goed bij SBS met kijkers die de publieke omroep doorgaans mijden.

Guido Weijers tijdens de oudejaarsconference van 2014, bij RTL.

Het hek is nu werkelijk van de dam. Jan Jaap van der Wal lijkt het gebrek aan moraal bij Guido Weijers in 2007 te willen compenseren met zijn zeer politieke show Onderbewust. Vervolgens verschijnen met wisselend succes op het oudejaarspodium Arie Koomen, show-historicus Maarten van Rossum, televisiepresentator Beau van Erven Dorens, Pieter Derks en ontelbare oudejaars-gelukzoekers in kroegen en kleine zaaltjes door het hele land. Van alle komieken uit de tweede linie doet Sjaak Bral het nog het best. Begonnen als cabaretier voor de regio Den Haag ontpopt hij zich, ondanks zijn soms platte humor, als iemand die de traditie van Wim Kan in ere houdt. Bekijk zijn show 'Vaarwel 2015' hier.

Wat te doen als het op 31 december te druk wordt?

Het grote aantal televisiekanalen en initiatieven van enthousiaste theaterdirecteuren hebben het traditionele fenomeen Oudejaarsconference de das omgedaan. Rond 31 december vechten de cabaretiers om een plekje onder de kijkerszon. Om hun stem toch nog enigszins exclusief te kunnen laten horen nemen cabaretiers op verschillende manieren de wijk. Javier Guzman introduceert de Sinterklaasconference, die – tot grote ergernis van Guzman – navolging  krijgt van Martijn Koning, Vincent Bijlo gaat via internet in 2008 ‘Swaffelend over de drempel’, en Freek de Jonge pakt wat zendtijd van het politieke tv programma Buitenhof.

Martijn Koning slaat oudejaarsavond over, en gaat voor een 'Sint & Nieuw' conference. De hele uitzending zien? Kijk op NPO.nl.

Deel alinea

Is de klassieke oudejaarsconference nog te redden?

Nee, de klassieke oudejaarsconference, waar iedereen naar uit kijkt, bestaat niet meer. Het zij zo. Sommige tradities worden door de tijd ingehaald, en dat is maar goed ook. Over een tijdje weet niemand meer dat Piet ooit exclusief zwart is geweest. Dat neemt niet weg dat we op oudejaarsavond soms heel aangenaam verrast worden met een topcabaretier die het ook eens wil proberen, al is het maar voor één keer. De gigantische kijkcijfers van Wim Kan, en zelfs die van Freek en Youp, zullen nooit meer gehaald worden, maar wat hebben we mooie programma’s bij de publieke omroep gezien van Theo Maassen (2013), Herman Finkers (2015) en Claudia de Breij (2016). Met De Breij hebben we eindelijk een vrouw die het mannenbolwerk doorbreekt. Weer een traditie verdwenen, en dat is maar goed ook.

Deel alinea

In het kort

  • Wim Kan houdt de eerste radio-conference in 1954. Nederland heeft behoefte aan troost op 31 december van een ‘komiek/dominee’.

  • Seth Gaaikema brengt in 1969 de eerste oudejaarsshow op televisie.

  • In 1982 lost Freek de Jonge met een wervelende show Wim Kan af als jaarafsluiter.

  • Vanaf 1989 is ook Youp van ’t Hek regelmatig op 31 december op tv te zien met als belangrijkste boodschap: geniet elke dag, want morgen kan het afgelopen zijn.

  • Vanaf 2000 begint de wildgroei aan jaarafsluiters, zowel bij de publieke omroep als bij de commerciële zenders. 

  • In 2016 is Claudia de Breij de eerste vrouwelijke oudejaarsconferencier.

Deel dit venster