Dwangarbeid en Napoleon: het verborgen verleden van André Kuipers

6 minuten leestijd

© NTR

Dwangarbeid en Napoleon: het verborgen verleden van André Kuipers

Personen

Je leest nu

Dwangarbeid en Napoleon: het verborgen verleden van André Kuipers

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 12
  • 3645

Sommige voorouders van astronaut André Kuipers hebben net als hij spannende avonturen beleefd én overleefd. Zo brengt zijn familiegeschiedenis hem naar een wapenfabriek in Berlijn waar zijn grootvader tijdens de Tweede Wereldoorlog dwangarbeid verrichtte. Via zijn stamboom belandt André Kuipers ook bij de Berezina in Rusland: een rivier waar Nederlandse militairen in 1812 omsingeld zijn door het Russische leger. Wat is hiervan overgeleverd?

Samengesteld door Anne Verwaaij - Verborgen verleden

Napoleon in Moskou, Viktor Mazoerovski

De rampzalige veldtocht van 1812

1812 is een noodlottig jaar voor Napoleon. In juni waagt de Franse keizer de stap naar Rusland: hij trekt met één miljoen militairen het tsarenrijk binnen. Het Napoleontische leger weet de omgeving Moskou te bereiken zonder grote gevechten, maar dat zorgt juist voor grote frustratie. De Russen ruilen namelijk terrein voor tijd en laten Napoleons troepen Rusland binnendringen, terwijl ze hun eigen leger op volle sterkte brengen. Pas zo'n honderd kilometer voor de Russische stad vindt een hevige confrontatie plaats waarbij ongeveer 70.000 doden vallen.

De Napoleontische oorlogen vinden plaats tussen 1804 en 1815. 1812 markeert een noodlottig jaar voor Napoleon.


Copyright: NTR

Nederlanders in het Napoleontische leger
In het leger van Napoleon bevinden zich in 1812 ook 16.000 mannen van Nederlandse komaf, want het Franse Keizerrijk heeft dan al jaren de macht in het huidige Nederland. De door Napoleon ingevoerde dienstplicht dwingt de militairen om aan te sluiten bij het Franse leger.

Een van die Nederlandse militairen is Adolph van der Hoek, een directe voorouder van André Kuipers. Hij vecht samen met zijn drie broers in het 125e regiment. In Moskou treffen zij in september 1812 een verwoeste en geplunderde stad aan. De Russen hebben bewust alles in brand gestoken bij hun vertrek. Het is onmogelijk om de barre Russische winter te overleven tussen de verbrande overblijfselen.

Omsingeld
De terugtocht blijkt eveneens bijna ondoenlijk voor het eens zo trotse Grande Armée van Napoleon. Duizenden militairen sterven onderweg door onderkoeling, uitputting en honger. In november stranden ze bij de rivier de Berezina waar de Russen hen omsingelen.

Deel alinea

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl


Copyright: NTR

Eén vluchtroute blijft open: Napoleons leger moeten de honderd meter brede Berezina oversteken. Nederlandse pontonniersMilitairen die gespecialiseerd zijn in het bouwen van bruggen. spelen hierbij een onmisbare rol.

Afleidingsmanoeuvre
Om de pontonniers de tijd en ruimte te bieden om een brug te bouwen en daar de overblijfselen van het leger overheen te loodsen, plannen andere Nederlandse militairen een afleidingsmanoeuvre. Verschillende regimenten, waaronder het 125e waar de broers Van der Hoek zich in bevinden, trekken naar het zuiden om de Russen op een dwaalspoor te zetten.

De terugtocht over de Berezina, Jan Hoynk van Papendrecht

Drie dagen lang weten ze het Russische leger te misleiden. Duizenden mannen kunnen hierdoor vluchten over de Berezina. Maar op 28 november 1812 valt het Russische leger toch aan.

De restanten van de Nederlandse regimenten offeren zich op. Ze houden de Russen ondanks de enorme overmacht tegen, zodat ook tijdens de aanval nog mensen kunnen vluchten over de geïmproviseerde bruggen.

Napoleons troepen steken de Berezina over, 1812

"We zagen de menigte als een onstuimige zee heen en weer bewegen om aan het vuur te ontkomen"

Een Nederlandse kapitein die al een dag eerder is overgestoken beschrijft het gebeuren aan de overzijde van de rivier: “We zagen de menigte als een onstuimige zee heen en weer bewegen om aan het vuur te ontkomen, rennend van de ene brug naar de andere, in de hoop sneller te kunnen oversteken. Granaten ontploften in hun midden en kogels sloegen grote gaten in deze compacte massa.”

Vlucht van voorouder
Ondanks het plan om zichzelf op te offeren, weten sommige militairen van de Nederlandse regimenten toch de overkant van de rivier te bereiken. De Fransen steken de bruggen vervolgens in brand, zodat de Russen hen niet kunnen achtervolgen.

Van de één miljoen militairen waarmee Napoleon in juni 1812 naar Rusland is vertrokken, keren in december slechts 44.000 veilig terug. Onder hen is dus ook Adolph van der Hoek, de voorouder van André Kuipers. Eén van zijn broers heeft net zoveel geluk. De twee anderen hebben zich op moeten offeren voor de vlucht van Napoleons leger.

Gedwongen naar Duitsland: de Arbeitseinsatz

De opa van André Kuipers vertrekt in 1943 op 21-jarige leeftijd naar Berlijn. Zijn naam is Joop Hennequin. Op het moment dat de bezetter hem dwingt om in Duitsland te gaan werken, heeft hij al een vrouw en dochter, maar André's opa durft niet te weigeren of onder te duiken. In Berlijn belandt hij in een wapenfabriek.

De hele aflevering zien? Kijk op NPO.nl


Copyright: NTR

Vrijwillig werken in Duitsland
In de loop van de Tweede Wereldoorlog komen de fabrieken in Duitsland in steeds nijpendere situaties terecht. Vooral de oorlogsindustrie komt klem te zitten door de toenemende vraag naar munitie, wapens en voertuigen, terwijl ondertussen steeds meer fabrieksarbeiders worden opgeroepen voor militaire dienst.

Deel alinea

Om de gaten in de fabrieken op te vullen, zetten de Duitsers dwangarbeiders in. Zo halen ze talloze Russen, die de nazi’s zien als UntermenschenBegrip uit de nazi-ideologie als minderwaardige tegenhanger voor übermenschen: het superieure Arische ras. , uit bezette gebieden naar Duitsland. Maar dat is niet voldoende.

© Koninklijke bibliotheek/NIOD

Wervingsaffiche uit 1942

Al vanaf het begin van de oorlog proberen de Duitsers ook jonge Nederlandse mannen naar de fabrieken te lokken. In Nederland is op dat moment de werkloosheid hoog en daar speelt de bezetter slim op in met aantrekkelijke posters en propagandafilms.

Verplichte arbeidsinzet

Toch is het niet genoeg. Duitsland start daarom in 1943 met de gedwongen arbeidsinzet, beter bekend onder de Duitse naam Arbeitseinsatz. Alle Nederlandse mannen tussen de achttien en de vijfendertig krijgen bericht dat ze zich moeten melden. 

De verwachting is dat 170.000 Nederlanders naar Duitsland zullen komen, maar dat valt erg tegen. De oproep levert ‘slechts’ 54.000 mannen op. De rest duikt onder of regelt een vrijstelling bij een (anti-Duitse) keuringsarts of ambtenaar. Daarom neemt de bezetter rigoureuze maatregelen: alle mannen tussen de zeventien en veertig kunnen op ieder moment op de trein naar Duitsland worden gezet.

© Verzetsmuseum

Cartoon van het verzet, Verzetsmuseum

Dwangarbeid in Berlijn
De achttienjarige Co Knuppelder meldt zich al bij de eerste oproep in 1943 vrijwillig op Amsterdam Centraal. Hij durft net als de opa van André Kuipers niet onder te duiken, omdat hij vreest dat de Duitsers zijn vader als vergelding oppakken. Vanuit Amsterdam vertrekt hij meteen met de trein naar Berlijn.

Co komt terecht in een fabriek die bommen maakt. De omstandigheden waarin hij moet leven zijn relatief goed: het is schoon en hij krijgt voldoende te eten. De opa van André Kuipers ervaart hetzelfde, al verslecht tegen het einde van de oorlog de situatie door de aanhoudende bombardementen op Berlijn. 

Co Knuppelder en andere mannen die jong waren in de oorlog vertellen over de Arbeitseinsatz.

Copyright: NTR

Naar het oostfront
Niet alle Nederlandse mannen hebben dit relatieve geluk, onder wie Gerrit Erbink. Hij is twintig jaar oud als hij zich meldt bij het arbeidsbureau in Amsterdam. Na een medische keuring delen ze hem in bij de Nederlandse Oostbouw NV, een organisatie die in de Baltische staten bouwwerkzaamheden uitvoert voor de SS.

Op 7 juni 1943 vertrekt Erbrink samen met een groep Nederlandse jongens. Hij vertelt in Andere Tijden dat onbekenden de trein hebben volgekalkt met leuzen als: “Wij moeten ons land verlaten om voor de moffen te werken.” Via een doorgangskamp in Berlijn komt hij terecht in Letland. Daar moet hij in barre omstandigheden een legerkamp voor SS-officieren bouwen.

Tijdens de oorlog eist de bezetter van in totaal 1,5 miljoen Nederlandse mannen dat ze gaan werken in Duitsland, maar daarvan weet uiteindelijk ongeveer een miljoen onder de Arbeitseinsatz uit te komen.

In het kort

  • 1812 is een noodlottig jaar voor Napoleon: zijn inval in Rusland loopt uit op een ramp, omdat hij zijn leger ver het land in laat lokken en vervolgens vast komt te zitten tijdens de barre Russische winter. Slechts 44.000 militairen keren terug van het oorspronkelijke leger van één miljoen troepen.

  • Een voorouder van André Kuipers strandt met het leger van Napoleon bij de Russische rivier de Berezina. Zijn regiment offert zich op, zodat de andere troepen kunnen vluchten, maar André's voorouder weet toch te ontkomen. 

  • De opa van André Kuipers moet tijdens de Tweede Wereldoorlog vanwege de door Duitsland ingevoerde Arbeitseinsetz verplicht gaan werken in een wapenfabriek in Berlijn.

  • In Duitsland ontstaat in de loop van de Tweede Wereldoorlog een groot tekort aan fabrieksarbeiders, omdat heel veel mannen opgeroepen worden voor militaire dienst. Bovendien groeit de vraag naar producten uit de oorlogsindustrie, zoals munitie en wapens.

  • Tijdens de Tweede Wereldoorlog eisen de Duitsers van totaal 1,5 miljoen Nederlandse mannen dat ze gaan werken in wapenfabrieken in Duitsland, maar daarvan weet uiteindelijk ongeveer een miljoen onder de Arbeitseinsatz uit te komen.

Deel dit venster

collection

Verborgen verleden

Bekende Nederlanders gaan in het tv-programma Verborgen verleden op zoek naar hun familiegeschiedenis. De voorouders die zij in hun stamboom tegenkomen, hebben ieder een eigen verhaal dat vaak deel uit maakt van de geschiedenis van ons allemaal.