Experimenten en inquisitie: het verborgen verleden van Maurice de Hond

8 minuten leestijd

Experimenten en inquisitie: het verborgen verleden van Maurice de Hond

Familiegeschiedenis

Je leest nu

Experimenten en inquisitie: het verborgen verleden van Maurice de Hond

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 10
  • 4641

Waar komen zijn Joodse voorouders nou echt vandaan? Op die vraag zoekt Maurice de Hond het antwoord in Verborgen verleden. Zijn stamboom voert hem terug naar een van de rijkste centra van cultureel Joods erfgoed in Europa. Maurice vraagt zich ook af wat er met zijn grote Joodse familie is gebeurd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Daar hebben zijn ouders nooit veel over gepraat.

Samengesteld door Anne Verwaaij

Het oudste Joodse ghetto

In Venetië ligt de wijk campo di ghetto nuevo, het is het eerste en oudste Joodse ghetto van Europa. Vanaf 1516 moeten alle Joden die in de Italiaanse stad wonen verplicht naar deze wijk verhuizen.

De naam ‘ghetto’ is waarschijnlijk afgeleid van het woord ‘gheta’. Dit betekent ‘slak’ en is een verwijzing naar het resptroduct bij het gieten van ijzer. Het Venetiaanse ghetto huisvest in de zestiende eeuw veel ijzersmederijen.

Maurice de Hond bezoekt het ghetto van Venetië. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea

Muziek in het Venetiaanse Ghetto

Waarom verhuizen veel Joden naar het ghetto?
Het ghetto in Venetië heeft een toegangspoort en avondklok. ’s Nachts gaat het hele ghetto op slot. Joden die zich overdag buiten het ghetto bewegen, moeten specifieke kledingstukken dragen, bijvoorbeeld een jas met een gele cirkel. Voor iedereen die zich niet aan de regels houdt, dreigt vervolging.

Het is zeker niet ideaal, maar het ghetto is voor veel Joden een goed compromis. Ze zijn er veilig, in tegenstelling tot veel andere plekken in Europa waar de inquisitie De rechtbank van de katholieke kerk die zogenaamde ketters - mensen die een ander geloof aanhangen dan het katholicisme - opspoort en vervolgt.  Joden vervolgt. 

Vanuit heel Europa, maar met name Spanje en Frankrijk, trekken Joden daarom naar Venetië. De verschillende culturen leven naast elkaar in het ghetto: ze bouwen hier hun eigen synagoge en behouden hun eigen taal, rituelen en muziek.

thumbnail

Rechten: Stichting Organisatie Oude Muziek

 

Een groot probleem van de aantrekkingskracht op andere Joden is dat het ghetto in Venetië overbevolkt raakt. Aan het einde van de zeventiende eeuw wonen er vijfduizend mensen op een gebied van twee hectare20.000 vierkante meter .

Kenmerkend voor het ghetto zijn hierdoor de hoge huizen, de hoogste van heel Venetië. Zes verdiepingen of meer is geen uitzondering. De kamers in de huizen zijn daarentegen klein en hebben lage plafonds.

© h_laca

De hoge en beknopte bouw is nog steeds te zien in het ghetto van Venetië, 2009

Napoleon bevrijdt de Joden
Wanneer Napoleon in 1797 de hekken rondom het ghetto in Venetië na bijna driehonderd jaar verwijdert, blijven toch veel Joden op dezelfde plek wonen. Ze kunnen nu relatief veilig het ghetto verlaten, maar de meeste bewoners zijn arm en kunnen zich een verhuizing niet veroorloven.

Pas in 1818 krijgen Joden volwaardig burgerschap in Italië, maar daaraan komt in 1938 alweer een einde als Benito MussoliniDe Italiaanse politicus Benito Mussolini (1883-1945) is van 1922  tot 1943 minister-president van Italië. Hij ontpopt zich als een dictator vormt het land om tot een facistische staat. de eerste antisemitischeAntisemitisme is de racistische en discriminerende behandeling van Joden op basis van hun afkomst of religie. wetten invoert. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wonen er nog ongeveer 1500 Joden in het ghetto van Venetië. Slechts 243 van hen worden gedeporteerd naar concentratiekampen van de nazi’s, de rest weet te vluchten.

De Italiaanse politicus Benito Mussolini (1883-1945) is van 1922  tot 1943 minister-president van Italië. Hij ontpopt zich als een dictator vormt het land om tot een facistische staat.

Antisemitisme is de racistische en discriminerende behandeling van Joden op basis van hun afkomst of religie.

Verplichte huisvesting van Joden in het ghetto van Warschau, 1940 or 1941

De ghetto's van de nazi's
Sinds de zestiende eeuw hebben wijken waar veel Joden wonen in andere Europese landen ook de naam ‘ghetto’ gekregen. De term krijgt een zeer nare bijsmaak tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dan gebruiken de nazi’s ghetto’s om Joden op te sluiten. Het bekendste voorbeeld is het ghetto van Warschau. Het is voor de nazi’s een essentiële stap in de weg naar de totale vernietiging van alle Europese Joden: de HolocaustNPO Focus: Wat is de Holocaust? .

Tijdens de Wannsee-conferentie wordt besloten hoe de Endlösung logistiek het beste kan worden uitgevoerd. De hele documentaire zien? Kijk op NPO Start.

Medische experimenten

In 1943 worden de ouders van Maurice de Hond gearresteerd door de SDSD staat voor Sicherheitsdienst: de inlichtingendienst van nazi-Duitsland. Tijdens de Tweede Wereldoorlog heeft de SD in Nederland kantoren door het hele land. Ze houden zich bezig met het opsporen van staatsvijanden, waaronder ook Joden vallen. in Amsterdam, omdat ze ‘Israëliet’ zijn. Zijn ouders zijn dan nog niet met elkaar getrouwd en hebben andere partners. De moeder van Maurice de Hond is voor de oorlog getrouwd met een van de broers van zijn vader.

Beiden belanden afzonderlijk van elkaar in het Nederlandse concentratiekamp Westerbork. Daar worden ze op transport gezet naar Auschwitz, een van de beruchtste vernietigingskampen van Hitlers Derde Rijk. De nazi’s vermoorden hier tijdens de oorlog op systematische wijze meer dan een miljoen mensen, voornamelijk van Joodse komaf. 

De hele documentaire zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea
"Mijn vader kwam naar ons toe rennen en ons kussen. Hij werd gegrepen want dat mocht helemaal niet, hij moest terug naar de mannenkant. Ik heb hem nooit meer gezien."

Wat er gebeurt bij aankomst in Auschwitz
Direct nadat de deuren van de treinwagons openen op het station van Auschwitz-Birkenau scheiden SS’ers alle mannen en vrouwen van elkaar. Kinderen blijven in principe bij hun moeders. Daarna volgt een medische keuring. Iedereen die ongeschikt is voor dwangarbeid en op geen enkele andere manier nuttig kan zijn sturen de SS’ers meteen naar de gaskamers. Dit betreft vaak het grootste gedeelte van de mensen dat arriveert in Auschwitz.

Frieda Menco

© Yad Vashem, The World Holocaust Remembrance Center

Vrouwen en kinderen uit een Hongaars ghetto arriveren in Auschwitz.

De moeder en vader van Maurice de Hond komen wel door deze selectie en vertrekken apart van elkaar naar het vrouwen- en mannenkamp. Maurice’s moeder vertelt in Survivors of the Shoah, een videoproject van Steven Spielberg, hoe ze belandt in een barak van Auschwitz waar de SS-arts Carl Clauberg experimenten op haar lichaam uitvoert.

Maurice vertelt over experimenten en Auschwitz + Shoah beelden. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Waarom voert de SS experimenten uit op Joden? 
Het brein achter deze experimenten is de leider van de SS, Heinrich Himmler. Ook de hoofdarts van de SS en de directeur van het militair-wetenschappelijk instituut van de SS zijn nauw bij dit ‘project’ betrokken. Onder hun toezicht vinden de experimenten op grote schaal plaats in concentratiekampen.

Deze experimenten hebben verschillende doelen. Zo proberen wetenschappers het leger te versterken, bijvoorbeeld door een speciaal pak te testen op gevangenen dat ervoor moet zorgen dat piloten langer overleven in ijskoud water.

© United States Holocaust Memorial Museum, Washington, DC

Onderzoek naar het effect van ijskoud water op een gavangene in Dachau, 1942
Deel alinea

Joodse kinderen slachtoffer van medische experimenten

Een ander doel is het perfectioneren van de mens. De artsen gebruiken gevangenen in concentratiekampen om nieuwe medicijnen te testen of ziektes te onderzoeken, zoals malaria en tyfus. Ook kinderen onderwerpen ze aan deze experimenten.

In de ogen van de nazi’s zijn Arische mensen superieur, terwijl onder anderen Joden, communisten en homo’s Untermenschen zijn, daarom zijn deze experimenten volgens hen geoorloofd.

Waarom werken artsen mee aan deze experimenten?
Voor veel jonge Duitse artsen in het Derde Rijk bieden deze experimenten een kans om razendsnel carrière te maken, maar ook oudere wetenschappers die al naam hebben gemaakt verrichten dit werk. Carl Clauberg is een van hen. Hij neemt in 1942 zelf contact op met Himmler, omdat hij op grote schaal wil onderzoeken hoe hij Joodse vrouwen onvruchtbaar kan maken.

Hij krijgt twee barakken in Auschwitz toegewezen. Daar voert hij experimenten uit op 150 tot 400 vrouwen. Regelmatig sterven zijn slachtoffers door de complicaties van het onderzoek. Bovendien laat hij ook vrouwen doden om autopsieHet lichaam van een overleden persoon inwendig onderzoeken. uit te kunnen voeren.

Deel alinea

De bevrijding van de kampen
Auschwitz wordt op 27 januari 1945 bevrijd door het Rode Leger van de Sovjet-Unie. De Russen treffen in het kamp ongeveer 7500 overlevenden aan. Ze leggen dit vast met een camera. Van deze beelden is een film van ruim 21 minuten gemaakt, die zonder geluid of commentaar tijdens het Proces van NeurenbergEen van de bekendste rechtszaken van het oorlogstribunaal in Neurenberg tegen 24 kopstukken van het naziregime. als bewijsmateriaal is vertoond.

De ouders van Maurice de Hond zijn niet meer aanwezig in Auschwitz als het kamp wordt bevrijd. Zijn vader wordt gedwongen om naar een ander concentratiekamp in Duitsland te lopen. De moeder van Maurice de Hond vertrekt op 18 januari - nog geen tien dagen voor de bevrijding van Auschwitz - naar het vrouwenkamp Ravensbrück ten noorden van Berlijn.

De arts Carl Clauberg gaat eveneens naar dit vrouwenkamp waar hij zijn experimenten voortzet. Maar als de Russen ook Ravensbrück bevrijden, kan hij niet meer vluchten. De rechtbank van de Sovjet-Unie veroordeelt hem tot 25 jaar cel, maar door een gevangenenruil komt hij al vrij in 1955. Clauberg kan zelfs weer even zijn beroep als arts uitoefenen in Duitsland, maar al snel zorgt dit voor een storm van protest van zijn nog levende slachtoffers. In 1957 overlijdt Clauberg in zijn cel.

© Bundesarchiv, Bild 183-1985-0417-15

Gevangenen in concentratiekamp Ravensbrück, 1939

Zijn er nog sporen van de familie van Maurice de Hond?
Op zijn ouders na overleven weinig familieleden van Maurice de Hond de Holocaust. Aan de kant van zijn moeder overleeft enkel een verre neef de oorlog. Aan de kant van zijn vader overleeft een van de broers, een zuster en hun kinderen.

Beider echtgenoten komen niet terug uit de kampen en de ouders van Maurice de Hond trouwen na de oorlog met elkaar. Zijn moeder is een van de weinigen die na de medische experimenten toch nog een kind krijgt. 

Maurice zoekt bij Rode Kruis naar meer details over wat er met zijn familie is gebeurd. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

In het kort

  • De familiegeschiedenis van Maurice de Hond is verbonden met het eerste en oudste ghetto in Europa. Tussen 1516 en 1797 moeten alle Joden uit de Italiaanse stad hier verplicht wonen, maar ze zijn daardoor wel beschermd tegen de inquisitie.

  • Hitler gebruikt het fenomeen ghetto tijdens de Tweede Wereldoorlog om Joden af te scheiden van de rest van de bevolking en uiteindelijk systematisch te vermoorden.

  • Een groot deel van de familie van Maurice de Hond belandt tijdens de Tweede Wereldoorlog in het concentratiekamp Auschwitz.

  • Onder leiding van de SS’er Heinrich Himmler voeren artsen tijdens de oorlog medische experimenten uit op gevangenen in concentratiekampen.

  • De SS-arts Carl Clauberg voert in Auschwitz experimenten uit op 150 tot 400 Joods vrouwen, omdat hij ze onvruchtbaar wil maken. De moeder van Maurice de Hond is een van hen. Ze kreeg als een van de weinige vrouwen uit dat experimenten-blok toch een kind.

  • De ouders van Maurice de Hond behoren tot de weinigen van hun grote Joodse familie die de concentratiekampen hebben overleefd. In totaal vermoorden de nazi’s ruim 100.000 Nederlandse Joden.

Deel dit venster

collection

Verborgen verleden

Bekende Nederlanders gaan in het tv-programma Verborgen verleden op zoek naar hun familiegeschiedenis. De voorouders die zij in hun stamboom tegenkomen, hebben ieder een eigen verhaal dat vaak deel uit maakt van de geschiedenis van ons allemaal.