Wat maakt Tsjechov de vertolker van de Russische ziel?

10 minuten leestijd

Wat maakt Tsjechov de vertolker van de Russische ziel?

Literatuur

Je leest nu

Wat maakt Tsjechov de vertolker van de Russische ziel?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 7
  • 969

Rond de eeuwwisseling van 1900 schrijft de Russische arts en toneelauteur Anton Tsjechov enkele psychologisch-realistische toneelstukken die tot de allermooiste behoren. Ze spelen zich af onder de gewone mensen in afgelegen huizen op het Russische platteland. In die afzondering en eenzaamheid dromen ze van een betere toekomst en zijn ze vervuld van grote verlangens. Maar hun dromen zijn vergeefs. Ze zijn gevangen in een tredmolen van dadenloosheid, verveling en berusting. Geen andere schrijver dan Tsjechov heeft de Russische ziel zo onvergetelijk gestalte gegeven.

Samengesteld door Kester Freriks

Waar kennen we Tsjechov van?

Zelfs wie weinig naar toneel gaat, herkent de volgende zes woorden met drie uitroeptekens: “Naar Moskou! Naar Moskou! Naar Moskou!” Ze komen voor in het toneelstuk Drie zusters (1900-1901) van de Russische toneelschrijver Anton Tsjechov (1860-1904). De drie zusters die opgroeien op het platteland, ver weg van de grote stad, dromen ervan eens naar de hoofdstad te kunnen gaan, naar Moskou. Daar hopen ze de vervulling van hun dromen te vinden: een stenen huis en geen bouwvallig, houten huis op de kale poesta. Een leven vervuld van theater, opera, liefde en balzalen. Luxe winkels.

In de woorden “Naar Moskou!” komt het hele onvervulde verlangen van de zusters samen. De jongste is Irina, dan Masha en tot slot Olga. Irina is net in de twintig. Over haar leven verzucht zij: “Het leven gaat voorbij en komt nooit meer terug... de tijd vergaat en aldoor het gevoel dat je verder en verder wegraakt van het ware mooie leven.” Masha is halverwege de twintig en Olga eind twintig. Naar hedendaagse begrippen zijn het jonge vrouwen. Toch hebben ze het idee dat hun leven al voorbij is.

Regisseur Theu Boermans en actrice Katja Herbers over het toneelstuk Drie zusters van Tsjechov, inclusief fragmenten uit de opvoering ervan. 

Deel alinea
"Het leven gaat voorbij en komt nooit meer terug... de tijd vergaat en aldoor het gevoel dat je verder en verder wegraakt van het ware mooie leven. "

Irina in Drie zusters

Hoe werd de arts Tsjechov toneelschrijver?

Anton Tsjechov komt ter wereld in de havenstad Taganrog in Zuid-Rusland, als zoon van een kruidenier. Zijn vader wordt achtervolgd door schuldeisers en vlucht naar Moskou. Tsjechov blijft achter in Zuid-Rusland om zijn gymnasium af te maken. Pas later, op negentienjarige leeftijd, voegt hij zich bij zijn familie in Moskou, waar hij medicijnen gaat studeren. Het gezin Tsjechov leeft in kommervolle omstandigheden. Tsjechov onderhoudt zijn familie door het schrijven van korte verhalen die hij opstuurt naar kranten en tijdschriften, waarvoor hij een gering honorarium ontvangt. Ook bekostigt hij hiermee zijn studie. Zijn verhalen hebben een licht humoristische toon en zijn vervuld van een zuiver mededogen met het lot van de eenvoudige mens.

Uitgever Wouter van Oorschot vertelt over de achtergrond van Tsjechov, de arts die bekend werd als schrijver. "Hij zei: de medicijnen zijn mijn wettige echtgenote, de literatuur is mijn maîtresse." 

Deel alinea

Beroemd is ‘De dame met het hondje’ dat verfilmd is als Dark Eyes (Oci ciornie, 1987) met Marcello Mastroianni en de Russische actrice Yelena Safonova in de titelrol. De film van de Russische regisseur Nikita Mikhalkov sluit indrukwekkend aan bij de sfeer van Tsjechovs verhalen: in trage, sfeervolle camerabewegingen geeft hij de emoties weer van een getrouwde man en een getrouwde vrouw die verliefd op elkaar worden tijdens een verblijf op de Krim. Het is een even vurige als onmogelijke liefde.

Beeld uit Oci Ciornie (1987), een verfilming van Tsjechovs 'De dame met het hondje'.

Dankzij deze korte verhalen groeit de roem van Tsjechov. Zijn productie is groot: in 1882 publiceert hij dertig verhalen en in 1883 meer dan honderd. In 1884 studeert hij af als arts en begint een eigen praktijk. In deze werkzame jaren ligt de kiem van zijn toneelwerk besloten. Hij vat grote compassie op voor zijn medemens en wordt geconfronteerd met ziekte, verdriet en ellende, zeker in het Rusland van zijn tijd waarin het verschil tussen arm en rijk groot is. Veel Russische landadel heeft lijfeigenen in dienst, mannen en vrouwen die elke zelfstandige zeggenschap is ontnomen en voor wie nooit een betere toekomst is weggelegd. In de tijd van Tsjechov heersen de tsaren over Rusland.

Welke nieuwe toneelvorm kiest Tsjechov?

In 1886, op zesentwintigjarige leeftijd, besluit Tsjechov zich geheel te wijden aan de literatuur. Zijn literaire ambities zijn groot en in de toneelschrijfkunst vindt hij zijn ideale vorm. Hierin kan hij personages opvoeren die spreken zoals de mensen praten die hij uit zijn praktijk en uit zijn nabije omgeving kent. Het is belangrijk te weten dat het toneel uit Tsjechovs tijd hopeloos verouderd is.  Voorstellingen bereiken nauwelijks het niveau van amateurs en er is nauwelijks sprake van enige regie. De spelers schmieren vaak dat het een lust is. Tsjechov wil het van begin af aan anders: hij beeldt echte, herkenbare mensen uit. In toneeltermen heet dat ‘psychologisch realisme’. Dat betekent een revolutie in het theater. Hij vindt de toneelspelers van zijn tijd operette-acteurs die op geen enkele manier recht doen aan wat hij meemaakt als arts. Het eerste wat Tsjechov doet, zoals in Drie Zusters, is het toneel binnen een familie- en gezinsverband brengen. Dat is een van zijn grootste verdiensten.

Katja Herbers en Ariane Schluter tijdens de repetite voor Drie zusters van het Nationale Toneel uit Den Haag (2012).

Tsjechov voelt meer dan enige toneelschrijver van zijn tijd mee met de mensen, vooral met de gewone mens. De meest beslissende ervaring in zijn leven is de anderhalf jaar durende reis in 1890 en 1891 naar de strafkolonie Sachalin in het verre Oost-Rusland. Hier treft hij mensen in de meest onterende en kommervolle omstandigheden. Dat grijpt de arts Tsjechov diep aan. Hij zet zich in om de leefsituatie van de gevangenen en de kolonisten te verbeteren. In de tweede helft van 1891 organiseert hij vanuit West-Europa een hulpverleningsactie om een dreigende hongersnood van de Russische boeren te lenigen. Weer een jaar later, in 1892, spant hij zich in om een cholera-epidemie te bestrijden.

Deel alinea

Hoe ontwikkelt Tsjechov een geheel nieuwe toneelschrijfkunst?

Als toneelschrijver heeft Tsjechov een lange, moeizame weg te gaan. Wat hij nastreeft, de echtheid van toneelpersonages, bestaat nog niet. Hij begeeft zich in de theaterkringen van Moskou, onder meer van het vooraanstaande gezelschap het Moskouse Kunsttheater. Zijn eerste stuk, De Bosgeest (1899), wordt een mislukking. Dat geldt ook voor de première in Sint-Petersburg van het toneelstuk De meeuw (1896). Pas nadat dit stuk een opvoering krijgt door het Moskouse Kunsttheater slaat het aan. Dit verlate succes komt als een redding: Tsjechov heeft feitelijk al besloten nooit meer voor toneel te schrijven.

Vriendschap met beroemde schrijvers als Leo Tolstoj en Maxim Gorki inspireren Tsjechov om zijn literaire werkzaamheden voort te zetten. In 1901 trouwt hij met de succesvolle actrice Olga Knipper van het Moskouse Kunsttheater die in zijn eigen stukken optreedt, zoals in Oom Wanja (1897) en Drie Zusters. Het huwelijk met Olga Knipper is essentieel voor Tsjechovs toneelschrijfkunst. Hij bevindt zich nu dicht bij het theatergezelschap en maakt er onderdeel van uit.

Het liefdesleven van Tsjechov komt ook naar voren in de musical over zijn leven met Boudewijn de Groot in de hoofdrol. "Een bevlogen schrijver, die soms een beetje spartelend in het leven stond."

Deel alinea

Ook van beslissende betekenis voor Tsjechovs toneelcarrière is de Russische regisseur Konstantin Stanislavski. Zijn naam is nog steeds beroemd en verbonden met de Amerikaanse stroming van method acting, wat betekent dat een toneelspeler zijn diepste en meest oprechte, persoonlijke emoties moet aanboren om zijn rol in te vullen. Vooral in Amerikaanse film- en theaterkringen doet de methode van Stanislavski opgeld. Vooraanstaande acteurs als Robert de Niro, Marlon Brando, Tom Cruise en Dustin Hoffman gebruiken method acting om hun personages zo getrouw mogelijk weer te geven. De Niro kwam bijvoorbeeld 25 kilo aan voor zijn rol in de boksfilm Raging Bull. 

Journalist Michel Krielaars vertelt hoe Tsjechov de "totale stilstand" van het negentiende-eeuwse Rusland vastlegt, acteur Roeland Fernhout legt uit hoe het is om Tsjechov te spelen als acteur. 

Waardoor breekt Tsjechov toch door in het theater?

Het toneelwerk van Tsjechov heeft voor alles met stemming en sfeer te maken, veel meer dan met hevige confrontaties of heftige strijd. Vorsten en koningen komen we niet tegen, moord en doodslag evenmin. Het zijn op het eerste gezicht kleine emoties die hij groot en onvergetelijk maakt. Zijn ‘stemmingstheater’, dat zich afspeelt in de huiselijke kring, heeft hem geleidelijk aan wereldfaam bezorgd.

Tsjechov leest zijn stuk De meeuw voor aan het Moskous Kunsttheater.

De meeuw gaat over Kostja, de zoon van een succesvolle actrice. Hij is jaloers op het succes van de nieuwe minnaar van haar moeder, de schrijver Trigorin. Ook Kostja heeft grootse verwachtingen van het nieuwe theater. Op een avond voert hij in de tuin van het landgoed een eigen stuk op, met zichzelf in de hoofdrol, maar zijn moeder hoont het weg. Ondertussen is Kostja verliefd op Nina, maar zij vlucht weg, als ‘een meeuw’. Dat beeld van de meeuw is een prachtig symbool, temeer daar in de eerste scène een meeuw uit de lucht wordt geschoten. Dat is een kenmerk van Tsjechovs toneelschrijfkunst en het waarheidsgetrouwe ervan. Wat in de eerste scène gebeurt, vindt in het laatste bedrijf zijn verwezenlijking. Tsjechov zei eens: “Als in het vierde bedrijf iemand zich doodschiet met een geweer, dan moet dat geweer in het eerste bedrijf al zichtbaar zijn.”

Deel alinea

Waarom wordt Tsjechov nog steeds gespeeld?

Het wereldwijde succes van Tsjechovs toneelwerk heeft te maken met de herkenbaarheid. Iedereen heeft hooggestemde verwachtingen die uiteindelijk niet gerealiseerd worden. In een enkele zin is hiermee zijn werk getypeerd: idealen, dromen, verwachtingen en de keerzijde daarvan, desillusie en spijt om de nooit werkelijkheid geworden dromen. En de tijd die maar voorbijgaat. Dat geeft zijn werk die onmiskenbare, magische sfeer van melancholie.

Nederlandse acteurs die Tsjechov vertolken leggen uit wat hem zo goed maakt. Of juist niet. "Dat lamlendige, dat vervelende, die eindeloze wachtende mensen... daar word ik af en toe knettergek van."

Ook in het Nederlandse theater is Tsjechov niet weg te denken. Gezelschappen van elk niveau, van amateurs tot professionelen, voeren zijn werk op. Opnieuw is herkenbaarheid de sleutel tot zijn werk. We kunnen ons allemaal voorstellen dat de zoon van de actrice in De meeuw jaloers wordt op de nieuwe geliefde van zijn moeder. Bijna iedereen zal dit herkennen. We gaan altijd als toeschouwer mee met de personages en hun dromen. Dat is een van Tsjechovs grote krachten.

Deel alinea
"Als in het vierde bedrijf iemand zich doodschiet met een geweer, dan moet dat geweer in het eerste bedrijf al zichtbaar zijn."

Anton Tsjechov

Wat is het geheim van Tsjechovs theaterkunst?

Allereerst schrijft Tsjechov in uiterst eenvoudige zinnen, zó eenvoudig dat ze verraderlijk zijn. Daarom oogsten zijn eerste opvoeringen geen waardering. Het is té eenvoudig. En zijn stukken spelen zich niet in hogere kringen af, maar onder gewone mensen. Dat is voor het eind van de negentiende eeuw meer dan verrassend en vooral ongewoon. Mensen gaan vooral naar het theater om zich te vergapen aan adel en royalty, en nu zien ze zichzelf met al hun kleine drijfveren en grote dromen op het toneel staan. Dat weigert het publiek aanvankelijk. Dat is veranderd. Het hedendaagse publiek omarmt Tsjechov en zijn stukken als De meeuw, Drie zusters en De kersentuin (1903-1904). Dat laatste stuk voltooit hij vlak voor zijn dood aan tuberculose. Het gaat over de oude en nieuwe tijd, ook al zo herkenbaar.

Reportage van regisseur Frans Weiss over het toneelstuk De kersentuin van Tsjechov door het Nationaal Toneel. "Tsjechov lacht aber weint." 

Een prachtige oude kersenboomgaard met elk jaar een vracht aan witte bloesem en kersen komt in handen van een makelaar terecht die er zomerhuisjes wil bouwen, de nieuwe en vooral lucratieve mode van die tijd. Hij hakt alle bomen om. Een hele generatie heeft die kersentuin elk jaar zien bloeien. Met het verdwijnen van de kersenboomgaard gaat ook hun verleden teloor. Het is een van de allerontroerendste beelden in het theater. Het geluid van de bijlen in de kersenbomen en de ontzetting van de bewoners van het landhuis, waar de tuin bijhoort. De mensen die op het landgoed opgroeien, zien hun verleden in een keer weggevaagd. En de projectmakelaar heeft geen boodschap aan dit sentiment om vroeger: hij gelooft heilig in een nieuwe tijd die aanbreekt. Die spanning tussen heden en verleden, tussen vroeger en nu, tussen melancholie en daadkracht kenmerkt Tsjechovs bijzondere toneelschrijfkunst.

In het kort

  • Anton Tsjechov komt in 1860 ter wereld in de havenstad Taganrog in Zuid-Rusland, als zoon van een kruidenier. Op negentienjarige leeftijd gaat hij medicijnen studeren. 

  • Tsjechov onderhoudt zijn familie door het schrijven van korte verhalen. Zijn verhalen hebben een licht humoristische toon en zijn vervuld van een zuiver mededogen met het lot van de eenvoudige mens. Beroemd is ‘De dame met het hondje’. 

  • In de toneelschrijfkunst vindt Tsjechov zijn ideale vorm. Hij beeldt echte, herkenbare mensen uit. In toneeltermen heet dat ‘psychologisch realisme’: een revolutie in het theater. 

  • In 1901 trouwt hij met de succesvolle actrice Olga Knipper van het Moskouse Kunsttheater die in zijn eigen stukken optreedt. Ook belangrijk voor Tsjechovs toneelcarrière is de Russische regisseur Konstantin Stanislavski, nog altijd verbonden met de Amerikaanse stroming van method acting. 

  • Vorsten en koningen komen we niet tegen in Tsjechovs toneelstukken, moord en doodslag evenmin. Zijn stukken spelen zich niet in hogere kringen af, maar onder gewone mensen. Dat is voor het eind van de negentiende eeuw ongewoon. 

Deel dit venster

collection

Schrijvers

Voor NPO Focus schrijft Ronald Giphart mooie portretten van zijn collega-schrijvers, van Harry Mulisch tot Herman Brusselmans. Ook in de reeks: buitenlandse grootheden als Shakespeare, Tsjechov en Roald Dahl.