Hoe Max van der Stoel de diplomaat van de mensenrechten werd

9 minuten leestijd

© ANP

Hoe Max van der Stoel de diplomaat van de mensenrechten werd

Andere tijden

Je leest nu

Hoe Max van der Stoel de diplomaat van de mensenrechten werd

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 12
  • 2126

In Griekenland zijn straten naar hem vernoemd, in Praag een park. PvdA-lid Max van der Stoel wordt in de nationale én internationale politiek geroemd: als voorvechter van de mensenrechten en als effectief onderhandelaar. Maar waarom? Wie is deze stille diplomaat en waarom is hij de diplomaat van de mensenrechten?

Samengesteld door Tess de Bruijn - Andere Tijden

Hoe de carrière van Max van der Stoel begon

Max van der Stoel wordt op 3 augustus 1924 geboren in Voorschoten. De ouders van Van der Stoel stemmen op de Vrijzinnig Democratische Bond, volgens Van der Stoel zelf de vooroorlogse voorloper van D66. 

Zijn vader is huisarts. Het zijn de huisbezoeken die Max met zijn vader maakt die hem tot een sociaaldemocraat vormen. “Mijn vader nam me soms mee naar huisbezoeken. Als je dan naar voren werd geroepen in de arbeidershuizen zag je wel dat het allemaal een stuk minder florissant was dan thuis.” 

De Tweede Wereldoorlog geeft Van der Stoel een gevoel van machteloosheid en verlangen naar vrijheid. Naast een afkeer tegen de nazi’s ontwikkelt hij ook een anticommunistische houding. Dat de Sovjet-Unie na de oorlog Oost-Europa het communisme oplegt is ontoelaatbaar, volgens Van der Stoel.

Tijdlijn (selectie)

1966 – 1973 en 1967 -1973 Lid Tweede Kamer

1973 – 1977 en 1981 - 1982 Minister van Buitenlandse Zaken onder kabinet-Den Uyl

1991 - 2011 Minister van Staat

1993 – 2001 Hoge Commissaris voor Nationale Minderheden van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE)

1991-1999 VN-rapporteur in Irak

2001 – 2002 Bemiddelaar bij huwelijk van Willem-Alexander en Máxima

Deel alinea

© Fotocollectie Anefo

Premier Den Uyl en minister Van der Stoel, 31 oktober 1973.

Op de dag van de oprichting, 9 februari 1946, wordt Van der Stoel lid van de PvdA. Hij studeert in Leiden rechten en behaalt in 1953 het doctoraalexamen sociologie. Daarna begint hij als medewerker bij de Wiardi Beckmanstichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA.

In 1960 betreedt de 35-jarige Van der Stoel de Eerste Kamer. Hij pleit vrijwel meteen voor een nauwe samenwerking met de Verenigde Staten en wil dictaturen bestrijden door dissidenten en burgerrechten te steunen. Deze visie zal hij zijn gehele carrière behouden.

Max van der Stoel krijgt in het kader van de Internationale Dag van de Rechten van de Mens een speld, 10-12-1968

Hoe Max van der Stoel een held in Griekenland werd

Op 21 april 1967 plegen in Griekenland conservatieve officieren de macht onder leiding van conservatief kolonel George Papadopoulos. Dit uit zijn angst voor een links regime en het communisme.

Het is PvdA-kamerlid Max van der Stoel die het kolonelsregime aan het wankelen brengt. Van der Stoel zit dan net in de Tweede Kamer en wordt lid van de Raad van Europa. Van der Stoel rapporteert voor diens politieke commissie over de situatie in Griekenland.

Deel alinea
Deze zomer trekken we weer massaal weg van huis. Ook Andere Tijden gaat op reis. Archiefbeelden en herinneringen van reizigers brengen u terug naar die vakanties van toen in dit Andere Tijden Zomermagazine. Deze week: Griekenland. Lees meer op anderetijden.nl

Een grote internationale reactie op het bewind blijft uit. Van der Stoel bezoekt in april 1968 de juntaleider Papadopoulus in Athene. De bevelhebber verkoopt warme broodjes en belooft de democratie terug in te voeren zodra de tijd daar rijp voor is.

Van der Stoel neemt daar geen genoegen mee. Hij haalt alles uit de kast om de andere kant van het verhaal te horen. Zo gaat hij vaak met de oppositieleden een stukje in zee zwemmen. Zo kunnen de veiligheidsdiensten ze niet afluisteren.

© Fotocollectie Anefo

Max van der Stoel zwemt in Ivoorkust tijdens een staatsbezoek van koningin Juliana en prins Bernhard, 21 februari 1974.

In mei 1968 publiceert Van der Stoel zijn eerste verslag: het begin van een reeks kritische stukken over het regime van Papadopoulus. Van der Stoel onderstreept dat een tijdschema voor de terugkeer naar democratie ontbreekt.

Dit is cruciaal voor de Raad van Europa omdat haar lidstaten verplicht zijn te streven naar democratie. Overheden mogen alleen bij hoge uitzondering tijdelijke noodtoestanden uitroepen. Van der Stoel wil Griekenland op deze grond uit de Raad voor Europa zetten.

© ANP

Max van der Stoel dient een motie in waarin de regering wordt gevraagd om in het ministerscomité van de Raad van Europa de schorsing van Griekenland als lid van de Raad, of uitstoting uit de Raad, te ondersteunen, 25-02-1969.

28 januari 1969 overtuigt Van der Stoel de Raad ervan om Griekenland uit de Raad van Europa te verwijderen. Enkel Frankrijk en Turkije steunen het regime dan nog. Het regime reageert door zelf uit de Raad te stappen en de kolonels blijven tot 1974 aan de macht.

Als een studentenopstand dreigt uit te lopen op een bloedbad zetten hoge conservatieve officieren Papadopoulos af. Max van der Stoel is dan al jaren bezig een overeenstemming te bereiken met zowel linkse als rechtse Griekse politici in ballingschap.

"Ja daar heeft de televisie nog een filmpje van uitgezonden. Heel Nederland kon lachen om die stijve Van der Stoel"

Max van der Stoel

Bij terugkomst in Athene in 1974 wachten duizenden mensen Van der Stoel op en juichen de heldhaftige minister toe. Actrice Melina Mercouri, in die tijd socialistisch politica, omhelst hem innig. “Daar heeft de televisie nog een filmpje van uitgezonden. Heel Nederland kon lachen om die stijve Van der Stoel,” blikt hij zelf later terug.

De Grieken vernoemen twee straten naar de diplomaat. Wat Van der Stoel daar zelf van vindt? “Ik hoef er niet zo nodig naartoe.”

Max van der Stoel bij de conferentie van ministers van buitenlandse zaken van de NAVO-landen in Brussel, 10-12-1981.
"De voortdurende tegenstand, vooral van partijgenoten, heeft een stempel gedrukt op mijn ministerschap."

Max van der Stoel

Was Van der Stoel wel links genoeg?

Van 11 mei 1973 tot 19 december 1977 is Van der Stoel minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet-Den Uyl. De steun aan mensenrechtenbewegingen zet zich voort tijdens dit ministerschap.

Hij is de eerste sociaaldemocraat op deze functie. Maar de benoeming van Van der Stoel als minister van Buitenlandse Zaken gaat niet van een leien dakje binnen de PvdA.

 

© Fotocollectie Anefo

Premier Den Uyl en Max van der Stoel ontvangen in het Catshuis bondskanselier Schmidt, 2 november 1974

Partijgenoten vragen zich af of Van der Stoel wel links genoeg is. Zij vinden hem te passief, te stil, te pro-Amerikaans en te conservatief. “De voortdurende tegenstand, vooral van partijgenoten, heeft een stempel gedrukt op mijn ministerschap.”

Deel alinea
Max van der Stoel en Henry Kissinger tijdens een bezoek aan Nederland, 11-08-1976.

Begin jaren ‘80 maakt Van der Stoel zich niet geliefd met zijn standpunt dat de NAVO plaatsing van kruisraketten niet bij voorbaat moet uitsluiten. Zo bedreven als hij is in de stille diplomatie, zo slecht is hij ook in het verkopen van zijn eigen standpunten binnen de partij.

© ANP

Max van der Stoel buigt zich tijdens een onderonsje in de Tweede Kamer voorover naar zijn partijgenoot Relus ter Beek, 11-01-1981.

Hoe een ontmoeting in Tsjechoslowakije leidt tot het ‘Maxe van der Stoela'-park

Als de communistische Tsjechoslowaakse overheid in 1976 een verbod oplegt aan de undergroundband Plastic People of the Universe is dit de druppel voor een groep Tsjechoslowaakse intellectuelen.

Onder de naam Charta 77 verzamelt de groep onder leiding van toneelschrijver Václav Havel handtekeningen om de mensenrechtenschendingen van de overheid aan de kaak te stellen.

Deel alinea

Als minister van Buitenlandse Zaken brengt Van der Stoel in 1977 een bezoek aan Tsjechoslowakije. Tijdens dit bezoek nodigt vooraanstaand dissident Jan Patočka hem uit voor een ontmoeting. De filosoof Patočka is een van de oprichters van Charta 77. 

De ontmoeting zal niet goed vallen bij het communistische regime en zijn partijgenoten raden het af. Maar Van der Stoel heeft mensenrechten hoog in het vaandel staan en dus spreekt hij met de filosoof af.

Enkele dagen na de bijeenkomst pakt de staatsveiligheidsdienst Patočka op. Na een zware en lange verhoorsessie overlijdt de al wat oudere man.

Zoals verwacht is de president van het regime Gustav Husak zwaar beledigd door de afspraak van Van der Stoel met Patočka. Hij zegt de afspraak met Max van der Stoel af. Een minister van Buitenlandse Zaken die afspreekt met een vertegenwoordiger van de dissidentenbeweging, dat kan niet. 

Is Max van der Stoel verantwoordelijk voor het overlijden van Patočka? De leden van Charta 77 vinden van niet.

Van der Stoel is de eerste Europese politicus die tegenstanders van de communistische dictatuur erkent en er contact mee zoekt.

Sinds de ontmoeting van Van der Stoel met de dissident, verandert de houding van westerse landen ten aanzien van het Oostblok. De mensenrechtensituatie achter het IJzeren Gordijn krijgt meer aandacht en vaker ontmoeten politici net als Van der Stoel dissidenten in deze landen.

De kers op de taart komt op 29 december 1989 als Václav Havel tot president van Tsjechoslowakije wordt benoemd. In Praag opent in 2014 het 'Maxe van der Stoela'-park.

Max van der Stoel op het PvdA-congres van 1977 in Amsterdam, in gesprek met Ien van de Heuvel.

Hoe Max van der Stoel vanaf de jaren ’90 zich volledig inzet voor minderheden

De interne problemen met partijgenoten leiden ertoe dat Max van der Stoel zich in 1982 niet meer verkiesbaar stelt voor de PvdA. Zijn inzet voor de mensenrechten levert hem een baan in 1983 op bij de Verenigde Naties als ambassadeur voor Nederland.

In 1992 vraagt de organisatie Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) Van der Stoel om de nieuwe functie Eerste Hoge Commissaris voor Minderheden te bekleden. De functie is hem op het lijf geschreven. Van der Stoel bemiddelt in gebieden waar etnische spanningen hoog oplopen met de betrokken. Het is zijn diplomatie die onder andere voor een verbeterde positie van Russische minderheden in Estland en Letland zorgt.

Deel alinea

Begin jaren ’90 geeft de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties Van der Stoel opdracht een onderzoek in te stellen naar de massale moordpartijen in Irak. Hij brengt acht jaar lang, twee keer per jaar, verslag uit over de naleving van de mensenrechten in Irak. De rapporten zijn gebaseerd op gesprekken met vluchtelingen in Saudi-Arabië en Iran en gesmokkeld videomateriaal.

Saddam Hoessein is volgens Van der Stoel “Hitler en Himmler in één”. Martelingen, verdwijningen en dodenkampen zijn aan de orde van de dag in Irak. Het regime van Saddam is een van de vreselijkste sinds de Tweede Wereldoorlog, volgens Van der Stoel.

"Ze zochten een diplomaat."

Vanaf 1991 is Max van der Stoel naast zijn functie bij het OVSE, tot zijn dood minister van Staat in Nederland. Deze titel kent de koning op voordracht van de ministerraad in uitzonderlijke gevallen toe. Politici die geen publieke functie vervullen kunnen deze eretitel bemachtigen.

Max van der Stoel

Deel alinea

Als minister van Staat is het Van der Stoel die op zijn 76e in de aanloop naar het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander de onderhandelingen doet met Jorge Zorreguieta. “Ze zochten een diplomaat.”

Jorge Zorreguieta is ten tijde van de bloedige Argentijnse dictatuur minister van Landbouw. De aanwezigheid van Zorreguieta kan de positie van Máxima in Nederland ernstig schaden en het is daarom verstandig als hij niet bij de huwelijksceremonie is. De immer geduldige Van der Stoel overtuigt de vader van Máxima ervan niet bij het huwelijk van zijn dochter aanwezig te zijn.  

In de jaren die volgen adviseert Van der Stoel Javier Solana, de EU-vertegenwoordiger voor het gemeenschappelijk buitenland- en veiligheidsbeleid. In de media maakt hij zich openlijk veel zorgen over het opkomende nationalisme in West-Europa.

© Fotocollectie Anefo

Delegatie PvdA bezoekt Russische Ambassade, 10 januari 1980

In 2011 overlijdt Max van der Stoel op 86-jarige leeftijd. Zijn gedachtegoed leeft voort in de Foundation Max van der Stoel, de Nederlandse stichting die zich inzet voor internationale solidariteit.

In het kort

  • Max van der Stoel wordt op 3 augustus geboren in Voorschoten

  • Bij de oprichting van de PvdA na de oorlog wordt Van der Stoel direct lid van de PvdA, de partij die hij zijn gehele carrière trouw blijft. 

  • Binnen de PvdA is Van der Stoel een buitenbeetje. Zijn 'Nieuw Linkse' partijgenoten vinden hem te conservatief en te rechts. 

  • Max van der Stoel zet zich actief in voor de mensenrechten in Griekenland tijdens het kolonelsregime. 

  • Een ontmoeting met een van de grondleggers van Charta 77 verandert de houding van het Westen ten aanzien van mensenrechten in het Oostblok.  

  • Max van der Stoel is de eerste die gevraagd wordt voor de functie Eerste Hoge Commissaris voor Minderheden. Voor deze functie bemiddelt in gebieden waar etnische spanningen hoog oplopen. 

  • Als minister van Staat bemiddelt Van der Stoel in de aanloop naar het huwelijk van Máxima en Willem-Alexander met Jorge Zorreguieta. 

Deel dit venster

collection

Andere Tijden

Met persoonlijke verhalen en (nooit eerder vertoonde) archiefbeelden maakt het geschiedenisprogramma Andere Tijden reportages over (bijna) vergeten gebeurtenissen uit ons recente verleden.