Ben jij bestand tegen nepnieuws?

11 minuten leestijd

© ANP

Ben jij bestand tegen nepnieuws?

Psychologie

Je leest nu

Ben jij bestand tegen nepnieuws?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 8
  • 3644

Kun jij het verschil zien tussen echt nieuws en nepnieuws? In de afgelopen jaren heeft nepnieuws een snelle opmars gemaakt. De verzonnen berichten die vooral rondgaan op sociale media, zorgen regelmatig voor ophef. Ze zouden zelfs verkiezingen beïnvloeden. Dat maakt het herkennen van nepnieuws tot een essentiële vaardigheid.

Samengesteld door Hermen Visser

Gaat je cavia dood? Dan is dat jouw nieuws van de dag, maar voor de rest van de mensheid niet. Toch ging de dood van ijsbeer Knut wel de hele wereld over. Welk nieuws voorbij komt in de kranten en op radio, televisie en internet is nog steeds grotendeels de keuze van journalisten. Hierbij kijken ze vooral naar de nieuwswaarde.

© Pexels

Deel alinea

Wat zijn de criteria voor nieuws?
Om te beginnen speelt de actualiteit een belangrijke rol. Wat nu gebeurt heeft een hogere nieuwswaarde dan wat gisteren plaatsvond. Daarbij doet afstand ertoe. Legt een storing het treinverkeer rondom Utrecht plat, dan is dat nieuws. Gebeurt het bij Vladivostok, dan laat het ons koud. Een aanslag in Nieuw-Zeeland is meer nieuwswaardig dan een aanslag in Jemen. Nieuw-Zeelanders lijken meer op ons dan de Jemenieten. Bovendien komen aanslagen in Jemen veel vaker voor dan in Nieuw-Zeeland en nieuwswaardig is iets dat weinig voorkomt. Sterft een BN’er, dan is dat nieuws. Het overlijden van de 380 Nederlanders op die dezelfde dag is dat dan weer niet.

Ook de voorkeur van het medium of de journalist doet er toe. Het lokale huis-aan-huisblad schrijft over een schoorsteenbrand in Winsum, maar een landelijk dagblad doet dat niet. Andersom laat de sleepwetDe sleepwet maakt het mogelijk dat de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) ons internetverkeer via de kabel kunnen aftappen. Hiermee zou een toekomstige dreiging eerder onderschept kunnen worden.  de Noorderkrant koud en heeft NRC Handelsblad er een heel dossier over. Een journaliste die net moeder is geworden schrijft eerder over een onderzoek naar flesvoeding dan een collega zonder kinderen.

© ANP

Twee van de vijf studenten die samen met Arjen Lubach de sleepwet op de agenda kregen.

Overigens, sinds de komst van het internet kan iedereen nieuws maken. Zo kan de dood van de cavia van een beroemde vlogger toch een miljoenenpubliek bereiken.

Wat is echt nepnieuws?

Was je erbij toen Donald Trump zijn inaugurele rede uitsprak? Waarschijnlijk niet. Wat je over die gebeurtenis weet, weet je via de media. Je moet erop vertrouwen dat de journalisten die jou erover hebben verteld hun werk naar een en geweten doen. Dat biedt ruimte voor nepnieuws.

Deel alinea

Makers van nepnieuws gebruiken je vertrouwen in de media om je dingen te laten geloven die ze volledig zelf hebben verzonnen. Satire zoals die van De Speld of Lucky TV of slechte journalistiek is daarmee geen nepnieuws. 

De Speld is een website waarop satirische artikelen geplaatst worden. Bij Pauw maakte de Speld een nieuwsuitzending. 

Een berucht voorbeeld van nepnieuws is het bericht dat Hillary Clinton een pedofielennetwerk zou leiden vanuit een pizzeria.

Audiofragment

Peter Burger over Facebook en nepnieuws
Nieuws en co - 16 apr 2016 (4:44 min)

Soms bestaat nepnieuws uit hergebruikte foto’s en video’s. Zo verspreidt de Duitse extreemrechtse organisatie Pegida in 2016 een foto van een politieagent die in Parijs zogenaamd is afgetuigd door moslimjongeren. In werkelijkheid stamt de foto uit 2015, is gemaakt in Marokko en de agent is aangereden door een auto.

Inmiddels bestaat er ook ‘nep nepnieuws’. Trump gebruikt de term te pas en te onpas om berichten die hem niet bevallen in twijfel te trekken. Zijn ambassadeur Pete Hoekstra betitelt in onderstaand fragment uit Nieuwsuur uitspraken die hijzelf eerder deed als ‘fake news’. Even later ontkent hij dat hij dit ‘fake news’ noemde.

De ambassadeur van Nederland, Pete Hoekstra, ontkent iets gezegd te hebben wat toch echt wel heeft plaatsgevonden.

Wie maakt nepnieuws?

Iedereen kan nepnieuws maken. Degenen die het ook echt doen, doen dat om verschillende redenen. Sommigen maken nepnieuws om ermee te verdienen. Tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen verzonnen jongeren in Macedonië berichten waarvan ze wisten dat ze zouden aanslaan. De berichten werden massaal gelezen en gedeeld en dat leverde de jongeren soms duizenden dollars per maand aan reclamegeld op.

Nepnieuws komt ook uit activistische hoek. Deze organisaties zijn zo overtuigd van de zaak waar ze voor strijden, dat ze het gerechtvaardigd vinden om er leugens voor de wereld in te helpen. Dit kan bijvoorbeeld gaan om nepberichten die stereotypen over moslimmigranten moeten bevestigen.

Deel alinea

Het gebeurt ook aan het andere uiterste van het ideologische spectrum. Een berucht voorbeeld is dat van olieopslagboei Brent-Spar. Met behulp van desinformatie bespeelt Greenpeace in de jaren 90 de publieke opinie en dwingt Shell zo tot een alternatieve manier van slopen. Die blijkt achteraf duurder en minder milieuvriendelijk dan het oorspronkelijke plan van Shell. Ook politici produceren en verspreiden nepnieuws. Rusland maakt gebruik van een leger aan trollen(Internet)trollen zijn personen die onrust proberen te zaaien op het internet. Anoniem of onder pseudoniem plaatsen ze veelal verzonnen berichten die bedoeld zijn om emotionele reacties uit te lokken.  om via sociale media verkiezingen in het buitenland te beïnvloeden. In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in 2017 gebruikt DENK nepaccounts met gestolen profielfoto’s op sociale media. De partij verspreidt er positieve berichten over zichzelf en valt kritische berichten aan.

Propaganda kan ook gezien worden als het verspreiden van nepnieuws. 

Waarom werkt nepnieuws?

Nepnieuws maakt misbruik van allerlei valkuilen in de werking van je brein. We zijn van nature geneigd te generaliseren en te discrimineren. Als we iets zien of lezen, hebben we direct een onbewuste emotionele reactie. Goed nadenken kost tijd. Daarbij zien we ons wereldbeeld liever bevestigd dan ontkracht. Voor onze voorouders waren deze mechanismen van levensbelang. Achter iedere boom schuilde mogelijk gevaar en een verkeerde inschatting over een vreemde kostte je je kop. Helaas maakt dit je ook tot een potentiële prooi van nepnieuws.

Deel alinea
"Nepnieuws is zo gemaakt dat het bestaande vooroordelen bevestigt."

Nepnieuws is zo gemaakt dat het bestaande vooroordelen bevestigt. Het is voorzien van voorbeelden, filmpjes of foto’s die inspelen op bijvoorbeeld je angstgevoelens, walging of woede. Ook lijkt het vaak op echt nieuws door de woordkeuze, de vormgeving van de website waar het gepubliceerd wordt en het opvoeren van al dan niet gefingeerde bronnen. Dat ontlokt een emotionele reactie die eruit is zonder dat je hebt nagedacht. Voor je het weet heb je een reactie gestuurd, een bericht geliket of gedeeld en zo geholpen bij het verspreiden van nepnieuws.

Wil je jezelf wapenen tegen nepnieuws, wees dan kritisch op jezelf. Tot tien tellen voordat je op like of send drukt, kan al helpen. Het onderdrukt je eerste emotionele reactie en geeft je ratio de gelegenheid het bericht op waarde te schatten.

Waarom is nepnieuws schadelijk?

Nepnieuws kan flinke schade aanrichten. Het laat mensen dingen geloven die niet waar zijn. En dit kan hen motiveren tot daden die ze anders nooit gepleegd zouden hebben. Propaganda kan een hele bevolking ertoe brengen zich vol overgave in een hopeloze oorlog te storten of zich te onderwerpen aan een repressief regime. En politici kunnen door nepnieuws te verspreiden angstgevoelens aanwakkeren en zo kiezers verleiden op hen te stemmen.

© Pexels

De komst van internet en sociale media heeft het manipuleren van de publieke opinie eenvoudiger gemaakt. Zo heeft de Russische president Poetin met behulp van internettrollen geprobeerd de verkiezingen in onder meer de VS en Frankrijk te beïnvloeden. Ook in Nederland wordt gevreesd voor deze tactiek. Hoe groot het effect hiervan is, is moeilijk te zeggen. Onwenselijk is deze buitenlandse bemoeienis in ieder geval.

Deel alinea

Soms is het gevolg van nepnieuws heel concreet. In 2016 resulteert het nepnieuws over het pedofielennetwerk van Hillary Clinton in beschieting van de pizzeria die er een centrale rol in zou spelen. En verzonnen berichten kunnen ervoor voorkomen dat technologische vooruitgang wordt geremd. Zo voeren milieuorganisaties een felle strijd tegen onder meer genetische modificatie, kernenergie en het gebruik van glyfosaat in de landbouw. Hierbij schuwen ze het gebruik van nepnieuws niet.

Wat zijn betrouwbare bronnen?

Nepnieuws herken je vaak aan de bron. Van gevestigde journalistieke organisaties en de journalisten die er werken mag je verwachten dat ze hun werk onafhankelijk en zo objectief mogelijk doen. Voordat ze het brengen, stellen ze de juistheid van het nieuws vast. Ook vermelden ze waar ze hun nieuws vandaan halen. Houden ze zich niet aan de journalistieke regels, dan kost hen dat abonnees of hun baan.

© ANP

Voor belangenorganisaties, actiegroepen, bedrijven en politieke partijen ligt dat anders. Ze vechten om jouw geld, steun of stem. Soms verspreiden ze (al dan niet bewust) daarvoor nepnieuws of halve waarheden die hun punt onderschrijven. 

Protestmars na de Amerikaanse verkiezingen.

Zie je bijvoorbeeld een politicus iets twitteren wat erg tegenstrijdig is met zijn standpunten, dan zou je het best mogen factchecken. Ook sommige nieuwssites of blogs maken of verspreiden nepnieuws met de bedoeling je mening te beïnvloeden. Zo is de waarheidsgehalte in de berichten van de Amerikaanse site Breitbart en de Russische site RT (voormalig Russia Today) vaak betrekkelijk.

© Pixabay

Twijfel je of een bericht echt of nep is, dan kun je onderzoek doen naar de reputatie van de auteur of de site waar het bericht is verschenen. Het is ook nuttig om te kijken wanneer een bericht geschreven is. Regelmatig worden oude berichten gebruikt om ophef te veroorzaken. Je kunt ook de bronnen die aangehaald worden in een bericht controleren. Bestaan de bronnen die worden aangehaald en wat is hun reputatie? En misschien wel het beste advies: haal je nieuws uit verschillende bronnen. Eén bron is geen bron.

Hoe gaan we de strijd aan met nepnieuws?

Maar weinig mensen zitten op nepnieuws te wachten. Toch is het bestrijden ervan een heikel punt. Als de overheid bepaalt wat mag worden gepubliceerd, heet dat censuur. En dat is grondwettelijk verboden. Zonder persvrijheid geen democratie. Tegelijk is buitenlandse manipulatie in verkiezingstijd ook niet goed voor de democratie.

Ondanks de kans op imagoschade proberen politici nepnieuws aan te pakken. Op de site EU versus Disinformation voert de Europese Unie strijd tegen Russisch nepnieuws. De Franse president Macron kondigde een wet aan die het mogelijk maakt om nepnieuws aan te pakken in verkiezingstijd en onze minister Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) zoekt samen met techbedrijven naar oplossingen om nepnieuws te bestrijden.

© ANP

Techbedrijven als Facebook en Twitter ontkenden lange tijd hun verantwoordelijkheid, maar verklaren nepnieuws nu ook de oorlog. Zo kondigde Facebook begin 2018 aan gebruikers te vragen de betrouwbaarheid van bronnen te beoordelen.

Het is al snel verdacht wanneer de overheid of bedrijven bepalen wat nepnieuws is en wat niet. Gelukkig zijn er ook journalisten, vrijwilligers en wetenschappers die de strijd aanbinden. Zo hebben de kranten factcheckrubrieken en houden sites als Snopes en FactCheck.org zich exclusief bezig met het controleren van berichten. Op de site Nieuwscheckers controleren Leidse studenten journalistiek berichten uit de Nederlandse media.

© Pexels

De beste oplossing blijft toch het vermogen om zelf nepnieuws te herkennen. Helaas is het nog slecht gesteld met de mediawijsheid. Daarom pleiten experts voor les in mediawijsheid op school. Een verrassende manier om nepnieuws te leren herkennen, is het zelf maken.

In het kort

  • Nepnieuws heeft een snelle opmars gemaakt in de afgelopen jaren. De verzonnen berichten, die vooral rondgaan op sociale media, zorgen voor veel ophef. 

  • De makers van nepnieuws gebruiken je vertrouwen in de media om je dingen te laten geloven die ze zelf volledig in de hand hebben. Satire of slechte journalistiek is daarom geen nepnieuws. 

  • Iedereen kan nepnieuws maken. De meeste mensen doen het om er een slaatje uit te slaan en dat is vaak erg succesvol. Zowel in de politiek, het activisme en het ideologische spectrum (de slag om Brent-Spar bijvoorbeeld) wordt nepnieuws verspreid. 

  • Nepnieuws maakt misbruik van allerlei valkuilen in de werking van je brein. We zijn van nature geneigd te generaliseren en te discrimineren. Als we iets zien of lezen, hebben we direct een onbewuste emotionele reactie.

  • Nepnieuws kan flinke schade aanrichten. Het laat mensen dingen geloven die niet waar zijn. En dit kan hen motiveren tot daden die zie ze anders nooit gepleegd zouden hebben. Propaganda kan een hele bevolking ertoe brengen zich vol overgave in een hopeloze oorlog te storten of zich te onderwerpen aan een repressief regime.

  • Nepnieuws herken je vaak aan de bron. Van gevestigde journalistieke organisaties en de journalisten die er werken mag je verwachten dat ze hun werk onafhankelijk en zo objectief mogelijk doen. Voordat ze het brengen, stellen ze de juistheid van het nieuws vast. Ook vermelden ze waar ze hun nieuws vandaan halen. Houden ze zich niet aan de journalistieke regels, dan kost hen dat abonnees of hun baan.

  • Er zijn journalisten in de rol van factcheckers, websites die de feiten checken, vrijwilligers en wetenschappers die nepnieuws de wereld uit willen helpen. Het beste is toch om te leren hoe jij nepnieuws kan herkennen. Door wie is het artikel geschreven? Wanneer is het gepubliceerd? 

Deel dit venster