Hoe ontwikkelde de geneeskunde zich in de afgelopen eeuwen?

7 minuten leestijd

Hoe ontwikkelde de geneeskunde zich in de afgelopen eeuwen?

Gezondheid

Je leest nu

Hoe ontwikkelde de geneeskunde zich in de afgelopen eeuwen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 16
  • 4752

Heelmeesters en chirurgijnen behandelen in het begin van de negentiende eeuw hun patiënten thuis in dorpen en steden. Maar later in de 19e eeuw ontstaan de eerste lekenziekenhuizen. Waardoor kon de geneeskunde de afgelopen eeuwen grote stappen vooruit maken? En welke rol speelden epidemieën en wetenschappers in deze ontwikkeling?

Samengesteld door Anne Verwaaij - Verborgen verleden

Wat is de invloed van de Fransen?

De vooruitgang van de geneeskunde komt voort uit de Franse tijd. De Fransen hebben tussen 1795 tot 1813 de macht in handen in ‘Nederland’. Zij introduceren niet alleen de Burgerlijke Stand en gelijke maatsoorten, maar brengen ook orde en structuur aan in de geneeskunde. Zo verscherpen ze het toezicht op de vele beroepsgroepen. Zowel de apothekers, vroedvrouwen als heelmeesters moeten zich voortaan aan strengere regels houden, gelijkwaardige examens afleggen en ze krijgen een specifieke taakverdeling zoals uit dit voorbeeld van een chirurgijn in Zaandijk blijkt. 

De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

Deel alinea

Heelmeesters mogen zich in principe alleen bezighouden met uitwendige problemen, zoals botbreuken en zweren. Op het platteland hebben zij wel toestemming om kleine inwendige ingrepen uit te voeren als dit noodzakelijk is. Zoals  aderlatenBloed uit aderen laten lopen. , steensnijdenHet verwijderen van blaasstenen. en amputeren.

Aderlaten, geschilderd in 1804

Welke rol spelen epidemieën bij de ontwikkeling van moderne geneeskunde?

In de tweede helft van de negentiende eeuw maakt Nederland kennis met het moderne ziekenhuis. Tot die tijd is de ziekenzorg nog sterk gefocust op zorg aan huis. Heelmeesters bezoeken de patiënten vaak aan hun eigen bed. Voor langdurige verpleging zijn zieken vooral afhankelijk van vrouwelijke gezinsleden of van zogeheten gasthuizen waar zusters of broeders van de katholieke of protestantse kerk voor zieken zorgen. Dit verklaart ook waarom in de verpleegkunde nog steeds gesproken wordt van 'zusters' en 'broeders'.

In de gasthuizen en gestichten kan vooral de laagste sociale klasse terecht: zwervers, bedelaars en mensen met een verstandelijke beperking. Maar de kans om hier te genezen is minimaal.

Binnenplaats van het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam Oud-West, 1880 - 1920
Deel alinea

Doordat veel zieken thuis blijven, kunnen besmettelijke ziektes zoals cholera, tyfus en pokken zich in de negentiende eeuw snel verspreiden onder familieleden. Als verschillende cholera-epidemieën in Amsterdam veel slachtoffers eisen, besluiten zeven Amsterdamse artsen, zakenlieden en weldoeners iets te veranderen aan de ziekenzorg. In 1843 richten ze de Vereeniging voor Ziekenverpleging op.

Het doel van de zeven Amsterdammers is om vrouwen tussen de 25 en 45 op te leiden tot pleegzusters en zo de ziekenzorg in de hoofdstad te verbeteren. In december 1843 gaat de eerste pleegzuster aan de slag bij een Amsterdams gezin dat aan roodvonkKinderziekte met koorts, keelpijn en een rode, ruwe huiduitslag lijdt.

© OLVG

Het Prinsengrachtziekenhuis: het eerste lekenziekenhuis

Wanneer is het eerste ziekenhuis een feit?

De vraag naar pleegzusters blijkt zo groot dat de vereniging besluit om zoveel mogelijk zieken te verzamelen op één plek. Tien jaar na de oprichting koopt de vereniging vier afgekeurde pakhuizen aan de Amsterdamse Prinsengracht. In 1857 opent hier het eerste lekenziekenhuis: het Prinsengrachtziekenhuis.

De verzorging in het nieuwe ziekenhuis is nog uitsluitend weggelegd voor de gegoede burgerij. Het is in tegenstelling tot de zorg aan huis niet gratis. Het grootste gedeelte van de pleegzusters werkt daardoor in de negentiende eeuw niet aan het ziekenhuis aan de Prinsengracht, maar nog steeds bij de mensen thuis.

Wat is de rol van de wetenschap?

In de tweede helft van de negentiende eeuw nemen niet alleen artsen, weldoeners en overheden nieuwe initiatieven om ziektes aan te pakken. Het besef dat hygiëne en gezondheid iets met elkaar te maken hebben is er wel, maar onderzoekers ontdekken steeds meer hoe hygiëne en het ontstaan van ziektes met elkaar samenhangen. Ook de medische wetenschap neemt een vlucht.

Wetenschappers, waaronder de Fransman Louis Pasteur, ontdekken dat bacteriën de boosdoener zijn van veel ziektes en onderzoeken hoe ze dit kunnen tegengaan. De Nederlander Martinus Beijerinck ontdekt in 1898 dat mensen ook ziek kunnen worden door iets dat kleiner is dan een bacterie: een virus.

Operatiekamer in de Boerhaave kliniek, Amsterdam 1909
Deel alinea

De focus op het ziekenhuis en verpleging
In de negentiende eeuw groeit niet alleen de kennis over ziektes, maar ook over hoe het menselijk lichaam precies werkt. Chirurgen krijgen bovendien steeds betere pijnstillers en narcosemiddelen tot hun beschikking, zoals morfine, waardoor ze eenvoudiger (grote) operaties kunnen uitvoeren.

Ook de moderne verpleegkunde komt op. Een grote rol speelt hierbij Anna Reynvaan. Zij zet vanaf 1880 de eerste moderne verpleegstersopleiding op en sticht de eerste beroepsorganisatie van verpleegkundigen. Ook wordt ze adjunct-directrice van het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam.

Vanaf 1903 is de verpleging aan huis niet langer gratis. Met de modernisering van het ziekenhuis tijdens de Eerste Wereldoorlog loopt de thuisverpleging ook snel terug. Artsen realiseren zich dat zieken niet alleen gebaat zijn bij behandelingen, maar dat ze ook rust en een schone, steriele omgeving nodig hebben.

In het kort

  • De Franse machthebbers hervormen de geneeskunde in Nederland tussen 1795-1813. Ze verscherpen het toezicht en stellen strengere regels op over examens en taakverdelingen.

  • De zorg voor zieken gebeurt vooral thuis. Daar bezoeken heelmeesters de patiënten. In gasthuizen komt vooral de lagere sociale klasse terecht. Daar geven religieuze broeders en zusters onderdak en verzorging aan armen.

  • Als verschillende cholera-epidemieën in Amsterdam veel slachtoffers eisen, besluiten zeven Amsterdamse artsen, zakenlieden en weldoeners iets te veranderen aan de ziekenzorg en richten zij het eerste lekenziekenhuis in Amsterdam op.

  • In de tweede helft van de negentiende eeuw ontdekken onderzoekers en wetenschappers dat hygiëne en het ontstaan van ziekten met elkaar samenhangen. En door ontdekkingen van bacteriën en virussen neemt de medische wetenschap een grote vlucht.

Deel dit venster

collection

Verborgen verleden

Bekende Nederlanders gaan in het tv-programma Verborgen verleden op zoek naar hun familiegeschiedenis. De voorouders die zij in hun stamboom tegenkomen, hebben ieder een eigen verhaal dat vaak deel uit maakt van de geschiedenis van ons allemaal.