Hoe bewust ben jij je van je vooroordelen?

10 minuten leestijd

Hoe bewust ben jij je van je vooroordelen?

Brein

Je leest nu

Hoe bewust ben jij je van je vooroordelen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 49
  • 17520

We maken elke dag honderden snelle beslissingen over mensen, gebaseerd op onze ingebouwde vooroordelen. Meestal zijn die onschuldig - denk bijvoorbeeld aan naast wie je gaat zitten in de bus - maar soms kunnen onbewuste vooroordelen kwalijke gevolgen hebben voor onszelf of voor anderen. Het goede nieuws: het is mogelijk om je eigen vooroordelen te herkennen vóór je handelt. Hoe doe je dat?

Samengesteld door Elonka Soros

Wij mensen denken graag dat rationeel denken ons leven bepaalt. We zijn tenslotte heer en meester over onze eigen gedachten, toch? Misschien is dat niet zo sterk het geval als we zouden willen. Onze hersenen kunnen maar een beperkte hoeveelheid informatie in één keer aan. Neurowetenschappers hebben berekend dat slechts vijf procent van ons handelen bewust tot stand komt. Het meeste van wat we elke dag doen gebeurt bijna automatisch of onbewust. Om ons een weg te banen door de complexiteit van het moderne leven, vertrouwen we op een aantal mentale shortcuts (afsnijweggetjes). Die ons helpen om snel beslissingen te kunnen maken.

Het probleem is alleen dat deze shortcuts kunnen leiden tot verkeerde inschattingen, vooral als het gaat om de manier waarop we omgaan met andere mensen. Veel van de mentale shortcuts die we hebben ontwikkeld in relatie tot andere mensen, zijn gebaseerd op persoonlijke eigenschappen. Geslacht, haar- en huiskleur, gewicht, fysieke en mentale capaciteiten; het zijn slechts enkele manieren waarop we categoriseren om mensen snel in te kunnen schatten. Bij deze persoonlijke eigenschappen horen positieve en negatieve stereotypes. Die stereotypen leiden tot impliciete voorkeuren voor bepaalde mensen, en daarmee tot onbewuste vooroordelen.

De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Wat zijn onbewuste vooroordelen?

Onbewuste vooroordelen zijn gedachten die wij hebben over mensen of groepen en zitten diep in ons verborgen. Na verloop van tijd bouwen we deze gedachten op, op basis van onze sociale achtergrond, culturele omgeving en persoonlijke ervaringen. We zijn meer geneigd om positieve vooroordelen te hebben over mensen die op ons lijken, en negatieve over mensen die anders zijn. Hoe duidelijker het verschil, des te waarschijnlijker dat vooroordelen ons denken, beslissingen en handelen beïnvloeden.  

Hoewel we allemaal onbewuste vooroordelen hebben, zijn we ons daar nauwelijks van bewust. Dat komt doordat het woord ‘vooroordeel’ een negatieve bijklank heeft, en we denken graag het beste van onszelf. In de interne conversaties waarin we onszelf vertellen wie we zijn, sluiten we negatieve karaktertrekken stelselmatig buiten. We associëren onszelf liever met positieve kenmerken en negeren rationele gedachtes die op het tegendeel wijzen. Dat maakt het lastig te accepteren dat we vooroordelen hebben, zelfs als er harde bewijzen voor zijn.   

Programmamaker Sunny Bergman vraagt op straat hoe het voelt om wit te zijn en of witte mensen goed integreren in Nederland. De ondervraagden hebben een duidelijke mening over wie witte mensen zijn. De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Deel alinea

Hoe staan vooroordelen rationeel denken in de weg?

Lees eerst het volgende raadsel:

Een vader en zijn zoon krijgen een ernstig auto-ongeluk. De vader overlijdt ter plekke, de zoon is buiten bewustzijn en ernstig gewond. Hij wordt naar het beste ziekenhuis van de regio gebracht, waar een topchirurg klaarstaat om hem te opereren. De chirurg komt de operatiekamer binnen, ziet de jongen en zegt:

“Ik kan deze jongen niet opereren.”
“Waarom niet?” vraagt de zuster.
“Omdat het mijn zoon is!” zegt de chirurg.


Hoe is dit mogelijk – wie is deze chirurg? Denk daar even over na voordat je verder leest.

Misschien denk je dat de jongen geadopteerd is, of dat de chirurg homoseksueel en de tweede vader van de jongen is. Dan denk je in dezelfde richting als de meeste mensen die dit raadsel voor de eerste keer horen. Maar de meest logische verklaring heb je niet gekozen.

Psychologen van de universiteit van Boston in de Verenigde Staten waren erg verrast toen bleek dat slechts veertien procent van de volwassen respondenten het meest waarschijnlijke antwoord geven, namelijk dat de chirurg de moeder van de jongen is. Meer over het experiment lees je hier

Onze hersenen weten natuurlijk wel dat veel vrouwen chirurg zijn. Toch wordt in Nederland, net als in de meeste landen ter wereld, het beroep van chirurg traditioneel met mannen geassocieerd. Diep in ons onderbewustzijn wordt het woord ‘chirurg’ aan een man gelinkt. Als we met bovenstaand raadsel worden geconfronteerd, staan onze onbewuste vooroordelen in de weg van ons vermogen om logisch na te denken.

Waar komen onbewuste vooroordelen vandaan?

Relatief kort geleden leefden onze voorouders in kleine stammen, omringd door gevaren en bedreigingen van de natuur. Sommige van de mentale shortcuts die zij ontwikkelden om te overleven in een wereld zonder elektriciteit, medicijnen, vliegtuigen of internet bestaan vandaag de dag nog steeds in ons. Maar ze zijn niet altijd even nuttig voor het leven in de 21e eeuw.

Ons onderbewustzijn verandert als we herhaaldelijk worden blootgesteld aan bepaalde informatie over mensen of groepen mensen. In de jaren veertig van de vorige eeuw ontwikkelen Amerikaanse psychologen een test met poppen om dit te demonstreren. Kinderen met verschillende achtergronden krijgen poppen met verschillende huidskleuren te zien, waarna hen wordt gevraagd welke pop hun voorkeur heeft. Ongeacht hun eigen huidskleur, verkozen Amerikaanse kinderen – blootgesteld aan dezelfde negatieve stereotypen over zwarte mensen – de witte pop boven de donkere pop. Een Nederlandse versie van het experiment laat in 2016 vergelijkbare resultaten zien. Lees hier meer over het poppenexperiment.

De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

De resultaten zijn opzienbarend. Elke Nederlander deelt enkele van dezelfde onbewuste vooroordelen, los van persoonlijke omstandigheden. Het maakt blijkbaar niet uit wie je bent; veel belangrijker voor het bepalen van je vooroordelen zijn de bronnen waaruit je je informatie haalt. Herhaaldelijke blootstelling aan stereotypen beïnvloedt de manier waarop we reageren op mensen die we in het dagelijks leven ontmoeten. Dat kan leiden tot oneerlijke behandeling en uitsluiting.

Deel alinea

Hoe beïnvloeden onbewuste vooroordelen ons dagelijks leven?
Wetenschappers van de Harvard-universiteit lopen voorop in het begrijpen van onbewuste vooroordelen. Zij doen de volgende ontdekking: als een mentale link eenmaal is gemaakt en een stereotype ‘hangt’ aan een bepaalde groep mensen, is het erg moeilijk voor ons onderbewuste om dat te doorbreken. Door onze onbewuste vooroordelen behandelen we andere mensen niet altijd zoals we zouden willen.  

"Zelfs de meest neutrale persoon maakt onbewuste associaties wanneer blootgesteld aan afbeeldingen die zwarte mannen aan geweld linken, vrouwen portretteren als lustobjecten of impliceren dat fysiek gehandicapten mentaal zwak zijn" aldus Mahzarin Banaji promovendus bij Harvard. Lees hier meer over hun Project Implicit

We maken elke dag honderden snelle beslissingen over mensen gebaseerd op onze ingebouwde vooroordelen. Meestal zijn die onschuldig – denk aan naast wie je gaat zitten in de bus – maar in andere gevallen kunnen onbewuste vooroordelen kwalijke gevolgen hebben voor onszelf of voor anderen.

"Onze keurige psychologiestudenten als proefpersoon hielden dus meer afstand tot een Marrokkaanse avatar dan tot een Nederlandse avatar."

We zijn bijvoorbeeld geneigd te geloven dat jongeren vaker de wet overtreden en ouderen betrouwbaarder zijn. Rationeel gezien is er geen reden om te denken dat iemands leeftijd of welke persoonlijke eigenschap dan ook zijn of haar aanleg voor criminaliteit bepaalt. Experimenten wijzen iets anders uit. Neem onderstaand fragment waarbij mensen van verschillende etnische achtergronden precies dezelfde handeling verrichten, namelijk het openbreken van het slot van een fiets in het Vondelpark.

De resultaten lopen erg uiteen: in dezelfde situatie waarin een wit persoon hulp krijgt van omstanders, wordt een zwart persoon beschuldigd van stelen. De hele aflevering zien? Kijk op NPOStart.

Betekenen onbewuste vooroordelen dat we allemaal racisten zijn?

Als ze geconfronteerd worden met het bewijs van hun vooroordelen, reageren deelnemers aan zulke experimenten vaak geschokt. Een gebruikelijke reactie is “…maar ik ben geen racist”. Het hebben van een onbewust vooroordeel maakt je geen racist, geen sexist of welke ‘ist’ dan ook. Maar het kan wel betekenen dat beslissingen die je maakt over mensen van andere achtergronden niet gebaseerd zijn op rationale feiten. En die beslissingen kunnen ongewilde gevolgen hebben.

Deel alinea

Het is mogelijk om je eigen vooroordelen te herkennen vóór je handelt. Als we even een stap terug doen en overwegen voor welk soort mensen we voorkeuren hebben, kunnen we onze eigen vooroordelen ontwaren. De Harvard-wetenschappers ontwikkelden Implicit Association Tests (IAT’s) om onze persoonlijke vooroordelen te leren herkennen. Wereldwijd hebben meer dan veertien miljoen mensen de test ingevuld. Met IAT’s kun je je eigen vooroordelen testen over twaalf verschillende persoonseigenschappen, zoals dik/dun, homo/hetero, huidskleur, geslacht en leeftijd. De nauwkeurigheid van het IAT-systeem – meer dan tien jaar geleden bedacht – wordt bediscussieerd, maar het blijft een interessante tool voor zelfreflectie.

De Harvardtest waar je kunt zien waar jouw voorkeur ligt. Dit is ook de test die Patty Brard en Diederik Jekel doen in de eerste uitzending van VetGelukkig!

Oké, dus ik ben bevooroordeeld. Wat maakt dat uit voor mij?

Het begrijpen van jouw vooroordelen gaat niet alleen over het eerlijk behandelen van verschillende groepen mensen. Aangezien vooroordelen tot irrationele beslissingen leiden, zijn er logischerwijs ook situaties waarin we onszelf onbedoeld benadelen.

Neem bijvoorbeeld iets simpels als de dagelijkse boodschappen. Marketeers gebruiken beelden en taal die inspelen op onze vooroordelen, om ons producten aan te smeren die we anders misschien niet zouden kopen. Het kennen van je eigen vooroordelen kan je dus geld besparen.

De term dog-whistle politics (hondenfluitjespolitiek) wordt gebruikt om de manier te beschrijven waarop politici onze onbewuste vooroordelen naar hun eigen belangen inzetten. Dit is iets anders dan haatzaaien, waarmee openlijk denigrerend of beledigend taalgebruik bedoeld wordt. Denk eerder aan een term als de ‘gewone Nederlander’ die de laatste tijd door veel politici, waaronder de minister-president, wordt gebruikt.

Over wie heeft fractievoorzitter Pim Verbeeten het als hij het heeft over Henk en Ingrid? 

Niemand definieert die gewone Nederlander precies, maar toch weet iedereen wat ermee bedoeld wordt en wie er wel en niet onder valt. Een politicus kan zulke codewoorden gebruiken om de onbewuste vooroordelen van kiezers te bespelen en ze te verleiden tot een stem – zelfs als het beleid dat hij of zij voorstelt tegen de belangen van diezelfde kiezers ingaat. Het begrijpen van je vooroordelen leidt dus tot betere politieke keuzes.

Een ander voorbeeld: als je een bedrijf runt, wil je dat de beste mensen voor jou komen werken. Onbewuste vooroordelen kunnen ertoe leiden dat talenten die veel voor het bedrijf zouden kunnen betekenen, onbedoeld niet door de selectie komen. Enkele van ‘s werelds succesvolste bedrijven werken daarom actief aan bewustwording van onbewuste vooroordelen bij alles wat ze doen: van personeelsbeleid tot de producten die ze maken. Het elimineren van vooroordelen is zakelijk gezien dus simpelweg logisch, en nodig om te kunnen concurreren op de wereldmarkt.  

Deel alinea

Kan ik iets doen aan mijn onbewuste vooroordelen?

Onbewuste vooroordelen hebben we allemaal; het is belangrijk ons daarvan bewust te zijn. We kunnen ons daar slecht over voelen, maar we kunnen ook proberen ze te kantelen. Liefst vóór ze de manier waarop we andere mensen behandelen aantasten, of ons tot beslissingen verleiden die niet in ons eigen belang zijn. Alles wat het kost is een beetje oefenen.

De eerste stap is toegeven welke vooroordelen jegens personen of groepen mogelijk een effect hebben op de beslissingen die je maakt. Als je in een situatie komt waar vooroordelen een rol kunnen spelen, kun je je afvragen of je gedachten of gevoelens gebaseerd zijn op harde feiten of op stereotypes. Neem de tijd om mensen te leren kennen die anders dan jou zijn; als je mensen eenmaal beter kent is je mening over hen meer gebaseerd op de realiteit.

Zullen we het meteen testen? Als je dit bord ziet, wat is het eerste woord dat in je opkomt?

Deel alinea

Koos je voor sterk? Getalenteerd? Intelligent? Sexy?

Hoe vaak hoor je iemand die woorden in verband brengen met mensen met een beperking? Uiteraard heeft dat impact op de onbewuste vooroordelen die in de maatschappij bestaan rondom mensen met een beperking. Kijk deze trailer voor de Paralympische Spelen van 2016 en probeer dan opnieuw associaties te maken.

We hebben allemaal onbewuste vooroordelen. Maar als we ervan bewust zijn dan is het mogelijk onze gedachten en handelingen in eigen handen te nemen en ze te doen kantelen.

thumbnail
Trailer voor de Paralympische Spelen van 2016

In het kort:

  • Vooroordelen heeft iedereen – ze horen bij het mens-zijn. Vooroordelen zijn mentale shortcuts waarmee we onze weg te vinden in een complexe en veranderende wereld.

  • We zijn ons niet altijd bewust van onze vooroordelen. Onbewuste vooroordelen kunnen we niet controleren, ze gebeuren automatisch.

  • Onbewuste vooroordelen spelen een rol als ons brein een snelle inschatting moet maken van mensen of situaties, en daarom gebruik maakt van stereotypes, onze sociale achtergrond, culturele omgeving en persoonlijke ervaringen.

  • Onbewuste vooroordelen leiden er soms toe dat we feiten en bewijs negeren. Daardoor maken we irrationele beslissingen en behandelen we mensen die anders zijn dan wij minder gunstig.

  • Als we ons bewust zijn van onze persoonlijke vooroordelen, kunnen we hun invloed op ons gedrag en besluitvormingsproces beter controleren.  

Deel dit venster