Waarom is de relatie tussen Iran en het Westen zo moeizaam?

12 minuten leestijd

© ANP

Waarom is de relatie tussen Iran en het Westen zo moeizaam?

Landen

Je leest nu

Waarom is de relatie tussen Iran en het Westen zo moeizaam?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 70
  • 22158
Bekijk de collectie Amerika6 verhalen
Bekijk de collectie Midden-Oosten19 verhalen

Iran is wereldwijd een van de meest besproken landen. Sinds 1979 is Iran een Islamitische Republiek en sindsdien is dit land (economisch) geïsoleerd van de rest van de wereld. Dat tij is nu aan het keren. In 2013 wint de progressieve Rohani de presidentsverkiezingen en in 2015 sluit het Westen een nucleaire deal met Iran. Hierdoor worden de economische sancties verlicht. Het land opent zich langzaamaan steeds meer, handel en toerisme nemen toe, maar nog steeds zijn Iran en het Westen geen vrienden. Waarom niet?

Samengesteld door Marjolein Koster

Hoe waren de (handels)relaties tussen Iran en het Westen voor 1979?

Iran heeft een lange geschiedenis van handel met het Westen, met als bekendste voorbeeld de zijderoute. De stad Isfahan groeit uit tot een van ’s werelds belangrijkste steden, met toentertijd het grootste handelsplein. De Nederlandse VOC heeft dan ook een handelspost in deze stad.

Deel alinea

Afgelopen eeuw speelt de Pahlavi-dynastie een grote rol. Reza Khan grijpt in 1921 de macht en begint snel met ambitieuze hervormingen die moeten leiden tot een seculiere, moderne staat. Zijn beleid lijkt op dat van Atatürk in Turkije en islamitische kleding wordt verleden tijd. Iran is dan, net als Nederland, een constitutionele monarchie. Tijdens de Tweede Wereldoorlog staat Reza Sjah achter Hitlers beleid en vallen de geallieerden binnen. Rusland en Groot-Brittannië bezetten Iran om de transportlijnen te controleren. Nadat Reza verbannen is naar Zuid-Afrika, neemt zijn zoon Mohammad Reza met steun van de Britten het ambt van zijn vader over. Aanvankelijk wil hij geen kroon. Hij vindt dat zijn land eerst vooruitgang moet boeken. In 1967 komt het er toch van, wat een vreemde situatie oplevert. De sjah kroont namelijk zichzelf.

Sjah Mohammad Reza Pahlavi kroont zichzelf en zijn vrouw Farah Diba. Zij is daarmee de eerste vrouw in eeuwen die in Iran gekroond wordt en noemt dat later een symbolisch gebaar van respect voor vrouwen in Iran.

Sjah Mohammed Reza richt zijn blik op het Westen en versterkt de relaties met landen als Amerika, Frankrijk en ook Nederland. Bedrijven als Philips, DAF en Fokker doen goede zaken in Iran. Met Amerika heeft de sjah niet alleen handelsrelaties, maar ook goede militaire banden en ten tijde van president Nixon is Iran Amerika’s grootste wapenimporteur. Hoe sterk de band tussen de Sjah en de VS is, blijkt in 1953.  De Iraanse bevolking komt in opstand tegen het onderdrukkende bewind van de Sjah waardoor hij naar het buitenland moet vluchten. De CIA komt hem te echter te hulp en helpt Reza opnieuw in het zadel door de regering van de democratisch gekozen premier Mossadegh omver te werpen. Hiermee stellen zij tevens de westerse oliebelangen veilig.

Tijdens een van zijn bezoeken aan Parijs ontmoet de sjah Farah Diba, zijn toekomstige echtgenote. Zij studeert op dat moment in deze Europese stad. Ze is een groot liefhebber van de westerse cultuur en van hedendaagse kunst en begint tijdens haar huwelijk allerlei werken, van onder andere Mark Rothko, Francis Bacon en Jackson Pollock te verzamelen. Andy Warhol maakt zelfs een portret van haar. Als Farah en de sjah in 1979 Iran moeten ontvluchten, kan zij haar verzameling niet meenemen. Sindsdien liggen veel werken in de kelder van het Museum of Contemporary Art in Teheran. Kunstcriticus Rutger Pontzen mag hier bij hoge uitzondering een kijkje nemen.

Audiofragment

Kunstcriticus en journalist Rutger Pontzen krijgt toegang tot verborgen Iraanse kunstcollectie
AVROTROS De Nieuwsschow - 7 jan 2017

Hoe is de haat tegenover Amerika ontstaan?

Na de Tweede Wereldoorlog neemt de macht van de Britten af en nemen de Amerikanen steeds meer een dominante positie in zoals blijkt uit de CIA-coup in 1953. Hierdoor blijft de Sjah met steun van de VS en de Westerse wereld de daaropvolgende 26 jaar aan de macht. 1979 is het jaar van de Iraanse of Islamitische Revolutie. Het volk is ontevreden en keert zich tegen de sjah. Daar zijn verschillende redenen voor. Hoewel het land floreert, profiteert de onderklasse daar niet van. Ook krijgt de sjah steeds meer dictatoriale trekken, wat zich bijvoorbeeld uit in de afschaffing van het meerpartijenstelsel en het opsluiten en executeren van tegenstanders. Maar een erg belangrijke reden die de aanleiding is voor de protesten, is de groeiende invloed van de grootmacht Amerika en het daarbij behorende kapitalisme en de westerse moraal. Dit sluit niet aan bij de traditionele waarden van Perzië.

Het verzet vanuit het westen richt zich vooral op de schending van mensenrechten in Iran.

De protesten in Iran verergeren en islamitische bevolking keert zich steeds meer tegen de sjah. Hij vlucht samen met Farah Diba en zijn kinderen het land uit. Kort daarna keert ayatollah Ruhollah KhomeiniEen ayatollah is een hoge titel die gegeven wordt aan sjiitische geestelijken. Al in 1941 schrijft Khomeini een boek tegen het regime van de sjah en hij bekritiseert de Amerikaanse invloeden in Iran al sinds de jaren 50. In 1963 wordt hij gearresteerd voor zijn anti-regeringsactiviteiten en na zijn vrijlating woont hij in het buitenland om vanuit daar zijn activiteiten door te zetten.  terug van zijn ballingschap, stort het regime in en nemen de geestelijken de leiding in het land over.

Deel alinea

Onder leiding van de nieuwe religieuze leiders groeit de afkeer tegen het Westen. Er zijn vermoedens van spionage en het idee van Amerikaanse overheersing groeit. Een groep Iraanse studenten heeft het plan om de Amerikaanse ambassade in Teheran te bezetten en de diplomaten te gijzelen.

Aanvankelijk zouden ze dat maar een aantal dagen doen, maar uiteindelijk duurt deze gijzeling 444 dagen. Uiteindelijk worden de gijzelaars twintig minuten na het aftreden van president Carter vrijgelaten, in ruil voor het vrijgeven van Iraanse banktegoeden en immuniteit tegen eventuele eisen tot schadevergoeding. Momenteel is de voormalige ambassade een museum, waar alles zoveel mogelijk is gelaten zoals de Iraniërs de ambassade aantroffen. Ze noemen het de US den of espionage, omdat er sporen van spionage door de Amerikanen zijn gevonden. Dit voedt de woede richting Amerika alleen maar meer.

De voormalig Amerikaanse ambassade in Iran is nu een museum en Floortje Dessing neemt voor het BNN-programma 3 op Reis een kijkje.

Tegenwoordig is die haat tegen Amerika sterk afgezwakt en zie je ook steeds meer Amerikaanse invloeden in het straatbeeld. Iraniërs kunnen slim met de regels omgaan en omzeilen wetten om bijvoorbeeld toch een fastfoodketen te hebben of bepaalde kleding te dragen. Al grijpt de overheid daar af en toe nog wel op in. 

Irans aartsvijand nummer twee is Israël, omdat Iran de stichting van dit land ook ziet als een teken van westerse overheersing in het overwegend islamitische Midden-Oosten. In 2012 plant Israël een aanval op Iran, omdat het vermoedt dat Iran Israël wil verwoesten.

Correspondent Thomas Erdbrink geeft duiding bij de spanningen tussen Iran en Israël. Bekijk de hele aflevering van Tegenlicht via de website van de VPRO. 

Waarom heeft Iran al jarenlang economische sancties?

Eerst ziet de Amerikaanse president Jimmy Carter nog uit naar een goede samenwerking met de inmiddels Islamitische Republiek, maar de maandenlange gijzeling in de Amerikaanse ambassade is meer dan genoeg om de diplomatieke relatie te verbreken. Tegelijk voert Carter ook de eerste sancties in. Hoewel deze worden opgeheven op het moment dat de gijzelaars worden vrijgelaten, stelt president Reagan opnieuw sancties in met als reden dat Iran terrorisme zou steunen. Later worden de vermoedens van massavernietigingswapens uitgesproken en roept Amerika andere landen op alle investeringen in Iran stop te zetten.

Deel alinea

In 2006 volgen de Verenigde Naties met sancties, vanwege vermoedens van een Iraans uraniumverrijkingsprogramma. Sinds de ultraconservatieve Ahmedinejad aan de macht is in Iran, is het Westen bang dat dit land nucleaire wapens ontwikkelt. De VN willen Iran op deze manier onder druk zetten dat stop te zetten. In de jaren daarna volgt de ene na de andere sanctie. Er komt onder andere een wapenembargo en de banken worden afgesloten van het internationale verkeer. In 2010 volgt ook de EU met een verbod op handel met de Iraanse olie- en gasindustrie en de Iraanse nucleaire industrie en later worden ook financiële transacties verboden. Als gevolg van al deze sancties keldert de Iraanse munt (de rial) en raakt het land in een economisch isolement.

Jan Eikelboom en Pepijn van Achterberg reizen door het door sancties bedreigde Iran, waar de bevolking niet van plan is te buigen voor de westerse druk.

In 2014 zendt de VPRO een driedelige documentaire uit van de BBC over de relatie tussen Iran en het Westen, waarin uitgebreid wordt ingegaan op de geschiedenis van de verstoorde economische en diplomatieke relaties.

Zijn de handelsrelaties hersteld na het sluiten van de nucleaire deal?

Omdat deze situatie alles behalve wenselijk is voor Iran, start de nieuw gekozen president Rohani onderhandelingen tot het sluiten van een nucleaire deal. Na het voorlopige akkoord eind november 2013, koppen de media ‘Bedrijven stromen naar Iran toe’. Het duurt nog even voordat de handel echt op gang komt, omdat financiële transacties bijvoorbeeld nog steeds niet mogelijk zijn.

Deel alinea
Na het opheffen van de economische sancties komt de handel van Iran met het westen weer op gang. Hier is de Duitse minister op bezoek bij een traditionele winkel in Isfahan.

Op 14 juli 2015 sluit de internationale gemeenschap (Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Rusland en China) een akkoord met Iran. Dit land moet haar nucleaire activiteiten inperken in ruil voor sanctieverlichting. Ook Nederland versterkt dan weer de diplomatieke banden met Iran. Bert Koenders is de eerste minister van Buitenlandse zaken die sinds 2001 naar Iran gaat.  

Omdat Iran zich aan de afspraken houdt, worden in 2016 ook de sancties op de financiële sector en olie en gas opgeschort. Wel blijven er beperkingen op het gebied van wapens en uitvoer van goederen en techniek die kunnen bijdragen aan het raketprogramma van Iran.

Verschillende kenners van Iran leggen uit waarom 2015 hét jaar is van de nucleaire deal tussen Iran en de internationale gemeenschap.

Na deze nucleaire deal komt de handel van Iran met andere landen weer echt op gang. Iran exporteert olie naar de EU en landen in Azië en er kunnen weer financiële transacties plaatsvinden, hoewel de VS nog een aantal sancties vasthoudt. Dit leidt ertoe dat andere landen ook een beetje afwachten. Daarnaast mag Iran eindelijk weer vliegtuigen aanschaffen voor burgerluchtvaart. Dat is hard nodig, want Iran heeft veel verouderde toestellen en heeft in de afgelopen jaren relatief veel crashes gehad. Miljarden dollars die voorheen bevroren waren, komen nu weer tot de beschikking van Iran.

In 2017 gaat journalist Sander Bartling voor een radioreportage naar Iran om te zien of het opheffen van de sancties voor verandering heeft gezorgd.

Audiofragment

Wie in Iran zaken wil doen moet cash geld meenemen
KRO-NCRV De Ochtend - 6 feb 2017

Sinds Trump president van Amerika is, loopt de nucleaire deal met Iran weer gevaar. Trump vindt de deal die Obama sloot een 'rampzalig akkoord'. Hij wil extra eisen stellen, zoals het terugtrekken van de Iraanse troepen in Syrië, stoppen met steun geven aan Hezbollah en het raketprogramma ontmantelen. Doet Iran dat niet, dan wil Trump opnieuw sancties tegen Iran instellen. Hoe serieus deze woorden zijn, is lange tijd moeilijk te bepalen. Iran reageert vervolgens wel op deze dreigingen.

Iran reageert zichtbaar en zegt zichzelf te willen beschermen.

In mei 2018 zegt Trump de nucleaire deal met Iran eenzijdig op en dat zorgt ervoor dat de spanningen oplopen in de regio. Iran dreigt nucleaire activiteiten te hervatten en Saudi-Arabië reageert op haar beurt met dreigingen richting Iran. Na het neerhalen van een Amerikaanse drone door het Iraanse leger in juni 2019 dreigt een Amerikaanse vergeldingsactie, maar die wordt door president Trump op het nippertje afgeblazen. Trump dreigt ook met sancties tegen andere landen die wél samenwerken met Iran, maar de EU zegt dat bedrijven zich daar niets van moeten aantrekken en probeert de handelsrelaties te redden. Deze vernieuwde sancties hebben allerlei gevolgen voor de bevolking van Iran, zoals bijvoorbeeld op het leven van de 24-jarige Yasmin.

Welke rol speelt Iran op het internationale toneel?

De moeizame relatie tussen Iran en het Westen heeft niet alleen te maken met de gebeurtenissen rondom de CIA-coup in 1953, de Islamitische Revolutie en de economische sancties. In verschillende internationale dossiers speelt Iran een belangrijke rol. Het feit dat Iran en Israël elkaars vijanden zijn, zorgt meerdere keren voor spanningen in de regio, maar er zijn meer voorbeelden.

In de langslepende oorlog in Syrië mengen veel verschillende landen zich. Rusland en China steunen als grootmachten het Syrische regime en ook Iran heeft een bondgenootschap met Assad. Die samenwerking heeft sterke wortels in de jaren 80, wanneer de Iraakse leider Saddam Hoessein Iran invalt. Dat leidt tot de lange Irak-Iranoorlog en in deze oorlog is Syrië het enige Arabische land dat Iran steunt, want Irak is ook de vijand van Syrië. Een gezamenlijke vijand zorgt voor vriendschap. Daarom steunt Iran Assad in het conflict dat sinds 2011 woedt in Syrië. Aangezien het Westen Assads vijand is, staan Iran en het Westen ook in deze kwestie tegenover elkaar.

Deel alinea

Ondertussen groeit de band tussen Poetin en Rohani. Naast een intensivering van de handel (een stijging van 60 procent in 2016) heeft dit bondgenootschap ook een belangrijke rol voor de regio, omdat Rusland andere landen in de regio, zoals Jordanië, Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten, ervan kan overtuigen dat Iran geen bedreiging voor hen is. Mogelijk ontstaat er zelfs een driehoeksverbond tussen Iran, Rusland en Turkije, wat de machtsverhoudingen in de regio aanzienlijk kan veranderen.

Een andere belangrijke tegenstander van Iran is Saoedi-Arabië. Iran is een overwegend sjiitisch land en Saoedi-Arabië soennitisch. Beide landen willen invloed in het Midden-Oosten.    

Wat wil de Iraanse bevolking?

Door de heftige beelden van Iraniërs die Amerikaanse vlaggen verbranden en dood aan Israël scanderen, ontstaat in het Westen het beeld dat de Iraanse bevolking anti-westers is. In praktijk ligt dat flink genuanceerder.  

Deel alinea

De verkiezing van de progressieve president Rohani in 2013 laat zien dat Iraniërs behoefte hebben aan vernieuwing in hun land. Hij krijgt tijdens de eerste stemronde direct een absolute meerderheid. Hoewel er internationaal nog zeker veel kritiek is op deze sjiitische politicus, is Rohani voor Iran waarschijnlijk de meest liberale president mogelijk.

In Iran zelf is opinieonderzoek lastig. Er heerst een grote mate van zelfcensuur, die ontstaan is doordat vrije meningsuiting negatieve gevolgen kan hebben. Er zijn verschillende Amerikaanse en Canadese onderzoeksbureaus die regelmatig onderzoeken uitvoeren naar de mening van Iraniërs. Uit deze onderzoeken blijkt dat ongeveer de helft van de mensen inderdaad negatief staat ten opzichte van de Amerikaanse overheid, vooral omdat ze vinden dat ze oneerlijk behandeld worden. Wanneer hen gevraagd wordt wat ze van Amerikanen vinden, is dat aantal al aanzienlijk minder. In december 2016 steunt slechts een vijfde van de bevolking de nucleaire deal. De reden waarom de Iraniërs hier niet positief over zijn, is dat ze vinden dat hun leefomstandigheden er niet op vooruit zijn gegaan. De nucleaire deal heeft de gewone inwoner van Iran eigenlijk weinig goeds gebracht. Er zijn wel grote verschillen in mening tussen de verschillende steden in Iran. Werkloosheid wordt dan ook nog altijd genoemd als het grootste probleem in Iran. Dit uit zich regelmatig in protesten, bijvoorbeeld eind 2017.

Kan president Rohani zorgen voor verandering?

De stappen die Rohani in zijn eerste termijn zet, laten zien dat hij wel degelijk de mogelijkheid heeft iets te veranderen. Hij schrapt de jaarlijkse anti-Israëlconferentie, bereikt het akkoord op het nucleaire programma, versterkt de positie van vrouwen, bijvoorbeeld door het aanstellen van een vrouwelijke woordvoerder voor Buitenlandse Zaken, en hij verbetert de toegang tot staatsinformatie.

Deel alinea
"There must be equal opportunities for women. There is no difference between man and woman in their creation, in their humanity, in their pursuit of knowledge, in their understanding, in their intelligence, in their religious piety, in serving God and in serving people."

President Rohani

In 2017 is Rohani opnieuw verkozen, met een nog groter percentage van de stemmen. Hij wil graag de economie verbeteren en de nationale welvaart vergroten.

Ondanks de stappen vooruit en de verbeterde relatie tussen Iran en het Westen blijft de kritiek op Iran nog altijd fors. Zo bracht Amnesty International een rapport uit waaruit blijkt dat de positie van mensenrechtenverdedigers slechter is geworden en het lijkt erop dat de censuur op internet vergroot is. Omdat de binnenlandse politiek van Iran vaak een mysterie blijft voor de buitenwereld, is het moeilijk aan te geven hoe dat komt. 

Sinds Rohani president is in Iran zijn de mensenrechten er juist op achteruit gegaan.

Feit is wel dat Rohani altijd onder de macht van de Opperste Leider ayatollah Khamenei blijft staan. Deze blijft nog vaak vasthouden aan de strenge islamitische waarden, die botsen met waarden van het Westen.

Ontdek verleden, heden en toekomst van het Midden-Oosten

De afgelopen 100 jaar is het Midden-Oosten drastisch veranderd. Aan de hand van elf keerpunten vertelt de webdocumentaire Focus Midden-Oosten de geschiedenis van deze regio die vandaag de dag vooral bekend staat om haar vele conflicten. Ook de Islamitische Revolutie in Iran in 1979 is een van deze keerpunten. 

Klik op de afbeelding en ga naar de webdoc om de elf keerpunten in de geschiedenis van het Midden-Oosten te verkennen. 

In het kort

  • Voor de Islamitische Revolutie in 1979 zijn er goede handelsrelaties tussen Iran en het Westen. Dat komt onder meer doordat de heersende Sjah van Iran in het zadel blijft dankzij de VS. 

  • In 1979 nemen geestelijken de leiding over en een paar maanden later starten studenten een gijzeling in de Amerikaanse ambassade in Teheran. President Carter verbreekt de diplomatieke banden en stelt sancties in.

  • De bevolking van Iran is verdeeld, maar zeker niet compleet anti-westers. 

  • In 2006 voert ook de VN sancties in, vanwege vermoedens van een uraniumsverrijkingsprogramma. In 2015 sluiten de VN en de nieuwe progressieve president Rohani een nucleaire deal en sindsdien komt de handel weer op gang.

  • Als Trump aan de macht komt, eenzijdig uit de deal stapt en hij weer sancties tegen Iran opstelt, lopen de spanningen in de regio op.

Deel dit venster