Kaalgeknipt als vergelding: waar ligt de grens tussen goed en fout?

10 minuten leestijd

© Fotograaf J.J.M. van Santen, mei 1945, locatie: Tournooiveld.

Kaalgeknipt als vergelding: waar ligt de grens tussen goed en fout?

Misdaad

Je leest nu

Kaalgeknipt als vergelding: waar ligt de grens tussen goed en fout?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 32
  • 48369
Bekijk de collectie Tweede Wereldoorlog14 verhalen

Jonge vrouwen die na de bevrijding worden kaalgeschoren en besmeurd met hakenkruizen - je kan het je haast niet voorstellen. Toch gebeurt het in 1945 in meer dan honderd Nederlandse dorpen en steden. Zogenoemde ‘moffenmeiden’ die tijdens de Tweede Wereldoorlog relaties aangaan met Duitse militairen, worden vernederd. Want, zo vindt de volksmenigte, wie heult met de vijand is fout. Kunnen we die grens wel trekken?

Samengesteld door Fabian de Bont - Nicolaas op oorlogspad

Na de bevrijding

Het is 8 mei 1945 en Nederland is net bevrijd. Buiten vieren de inwoners van het dorp feest, maar binnen, in de keuken van haar ouders, begint Els aan de afwas. Ze is halverwege als ze door het raam mannen in uniformen ziet lopen. De gestaltes worden groter, komen dichterbij, tot vlak bij het vensterglas - zes paar ogen speuren door de keuken, evenveel vingers wijzen naar haar lichaam.

Niet veel later zit Els samen met andere jonge vrouwen uit het dorp op een huifkar. De mannen in uniformen, soldaten van de Binnenlandse StrijdkrachtenDe Binnenlandse Strijdkrachten (BS) zijn gecombineerde Nederlandse verzetsgroepen, voortkomend uit de Ordedienst (OD), de Landelijke Knokploegen (LKP) en de Raad van Verzet (RVV). Officieel zijn de BS opgericht op 5 september 1944. , houden sommige vrouwen onder schot terwijl een dorpsmenigte joelt en richting de karren spuugt. 

Bij een leegstaand gebouw moeten de meiden uitstappen. De schoolarts onderzoekt Els op geslachtsziekten en verkracht haar meerdere keren. Vervolgens scheert de lokale kapper haar hoofd kaal. Ze krijgt met roestwerende menie een oranje hakenkruis op haar kale hoofdhuid geverfd. Twee ouderlingen van haar kerk, die ze twee keer per week bezoekt, kijken toe en doen niets.

Deel alinea
Een kaalgeschoren vrouw, verdacht van collaboratie, wordt publiekelijk gedwongen het portret van Hitler te groeten. Scheveningen (Nederland), mei 1945.

“Onbeschrijflijk”, zegt Els jaren later, terugblikkend in het programma Andere Tijden. Ze is onherkenbaar in beeld gebracht, haar echte naam verborgen en haar woonplaats niet vermeld - decennia later is de schaamte nog onverminderd aanwezig. "Maar", zegt ze, “ik zou niet weten op welk gebied ik fout ben geweest. Ja, alleen vanwege Hannes.”

Hannes was Els’ vriend, die ze tijdens de Tweede Wereldoorlog op zeventienjarige leeftijd leert kennen. Maar Hannes is niet zomaar een vriendje, het is een Duitse militair en dat vinden de dorpsgenoten onacceptabel: het is heulen met de vijand.

Wie geschoren wordt moet stil zitten

In het boek Wie geschoren wordt moet stil zitten laat schrijfster Monika Diederichs voor het eerst meer dan vijftig jonge vrouwen die relaties met Duitse militairen hadden, spreken over hun ervaringen tijdens en na de oorlog.

"Ik voelde alleen nog maar verachting." De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Wat zijn ‘moffenmeiden’?

Els’ verhaal staat niet op zichzelf. Het kaalscheren van moffenmeidenMof is een scheldwoord voor Duitsers dat Nederlanders en Vlamingen al sinds de zestiende eeuw gebruiken. In de Tweede Wereldoorlog gebruiken veel Nederlanders het oude scheldwoord, onder andere doordat koningin Wilhelmina Duitsers regelmatig 'moffen' noemt in haar speeches op Radio Oranje.  en ‘moffenhoeren’ net na de bevrijding vindt in meer dan honderd NederlandseOok in andere landen vinden soortgelijke afrekeningen plaats. Waarschijnlijk komt de ‘inspiratie’ uit Frankrijk - in Nederland werden voor de bevrijding al foto’s verspreid van kaalgeschoren Françaises. dorpen en steden plaats. Uit recent historisch onderzoek blijkt dat meer dan 140.000 Nederlandse meisjes en vrouwen nauw contact heeft met de Duitse bezetter tussen 1940 en 1945. Uit die relaties komen naar schatting zo’n 13.000 tot 15.000 wettige en onwettige kinderen voort. De vrouwen hebben verschillende motieven om een relatie met een Duitse soldaat aan te gaan. De een is pro-Duits of komt uit een NSB-gezin, een ander doet het uit opportunisme en sommigen zijn naïef of ontmoeten de liefde van hun leven. 

Wie de liefdesverhalen van de Nederlandse vrouwen met de Duitse soldaten decennia later terugleest en de uniformen wegdenkt, stuit op dergelijke universele liefdesverhalen. Zo staat Gerrie van Maanen uit Zaandam aan het begin van de oorlog op de trein te wachten als een Duitse soldaat naar haar toe komt en hij versiert haar. “We zijn toen naar een bierkelder geweest en de bioscoop. Later hebben we weer afgesproken.”

De Duitse soldaten zijn na de bezetting van Nederland overal aanwezig en maken deel uit van het dagelijks leven: ze doen boodschappen, zijn soms ingekwartierd bij Nederlandse gezinnen en gaan naar cafés en danszalen. Corrie Bruins uit Utrecht vindt de Duitse soldaten ook interessant. Nederlandse jongens zijn weinig assertief, zegt ze. “De Duitse jongens gingen wel met je dansen.” Als ze over straat loopt, roepen de soldaten haar “Schönes Mädchen” toe. Ze voelt zich door hun aandacht gevleid.

"Het hart heeft redenen die de rede niet kent." De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Deel alinea

Maar veel Nederlanders zien de meisjes die verkering hebben met Duitse militairen als verraders. Ze doorbreken de nationale solidariteit en zijn een vernedering. Minachting en isolement is vaak hen deel. Door hen na de bevrijding kaal te knippen en te besmeuren met hakenkruizen worden deze ‘foute Nederlanders’ op hun plek gezet. Ze werken immers samen met de vijand, of is de grens tussen goed en fout minder zwart-wit dan dat?

Wat is collaboratie? 

Samenwerken met de vijand is een lastig begrip. Collaboratie staat feitelijk voor het vrijwillig samenwerken met de vijand, maar in de Tweede Wereldoorlog gaat het specifiek om het samenwerken met de Duitse bezetter. Dat kan op verschillende manieren. Bij een neutrale collaboratie gaat het om een niet-ideologische samenwerking met de vijand, zoals televisieomroepen die tijdens de oorlog Duitse propaganda uitzenden. Bij een meer onvoorwaardelijke collaboratie gaat het om het bewust samenwerken met de vijand: denk aan het aansluiten bij de NSBDe Nationaal-Socialistische Beweging is een politieke partij in Nederland die van 1931 tot 1945 heeft bestaan. Tijdens de oorlog collaboreert de NSB met de nazi’s en is als enige partij nog toegestaan in Nederland. of bij een facistische jeugdbeweging zoals de Hitlerjugend.

De vormen die daartussenin zitten zijn lastiger te verwoorden. Er is schijncollaboratie: zo zijn in Nederland voorbeelden van prominente NSB-ers die Joden helpen bij het onderduiken - het is niet altijd even zwart-wit. Vrouwen die relaties aangaan met Duitse militairen zijn in Nederland tijdens de oorlog nooit collaborateurs genoemd, maar moffenmeiden.

Deel alinea

© Nationaal Archief

Een kaalgeschoren en met pek besmeurde 'moffenmeid' wordt door omstanders uitgejouwd. Nederland, Amsterdam, 8 mei 1945.

Daarbij is de vraag in hoeverre de vrouwen die relaties aangaan met Duitsers nu echt collaboreren. In het Derde Rijk heeft de positie van een ongehuwde vrouw niet dezelfde negatieve bijsmaak als in Nederland - de bezetter probeert ook zelf die positie te verbeteren met overheidsbesluiten, zoals het geven van gratis verloskundige hulp.

Na de oorlog valt de omgang met de Duitse soldaten wel onder collaboratie - in de jaren zestig introduceert de socioloog G.A. Kooy het begrip seksuele collaboratie. Vaak wordt een link gelegd tussen het sluiten van de bordelen van de WehrmachtDe Wehrmacht is het Duitse leger zoals die vanaf 1935 tot 1945 onder politieke en later directe leiding van Adolf Hitler is opgebouwd in het Derde Rijk. in Nederland. Historici halen hierbij telkens één bron aan, namelijk een rapport van de Wehrmacht uit 1944. Daarin staat dat het sluiten van bordelen geen probleem is omdat er genoeg Nederlandse meisjes zijn.

Wat gebeurt er na de oorlog met de ‘moffenmeiden’?

Voor de ‘moffenmeiden’ is de bevrijding geen opluchting. Zij die ‘fout’ zijn geweest, moeten vrezen voor wraakacties. Zo vertelt documentairemaakster Hedda van Gennep: “Dat waren die schlemielige meisjes die zo nodig met de Duitsers moesten neuken, daar namen ze wel wraak op. Dat was heel erg, maar het waren natuurlijk ook wel domme meisjes, al waren er ook knappe Duitsers bij.”

De verzetskrant De Waarheid schrijft op 8 mei 1945: “Amsterdam heeft gisteravond gelachen, hartelijk gelachen. Aan de dametjes, die jaar in jaar uit met de moffen optrokken, haar eer te grabbel gooiden voor een bonnetje en een borrel, werd de belofte nagekomen: de koppen kaal! (…) En zo heeft Amsterdam de eerste dag van de bevrijding op waardige en vreugdevolle wijze besloten.” De vergelding geeft veel Nederlanders een goed gevoel. Vijf jaar woede en haat ontlaadt zich.

NSB'ers, Jodenjagers, landverraders - sommigen komen weg met een openbare vernedering, anderen worden berecht. De hele aflevering zien? Kijk op Nadebevrijding.nl

Deel alinea

Maar de gevolgen voor veel vrouwen gaan verder dan alleen de volkswoede tijdens de eerste bevrijdingsdagen. Er zijn speciale berechtingen, waar de vrouwen cel- en werkstraffen krijgen. Het is willekeurig: sommigen krijgen huisarrest, anderen moeten naar een interneringskamp. Opmerkelijk is dat de straffen voor vrouwen die vluchtige relaties met meerdere Duitse militairen aangaan minder zwaar zijn dan vrouwen die een lange liefdesrelatie met één Duitser hebben. Mensen zien zo’n verkering als een verbintenis, bijna als een keuze voor een politieke partij. Hetzelfde geldt voor vrouwen die een kind van een Duitse militair krijgen.

Sommige vrouwen vluchten, al dan niet met het uit de relatie geboren kind, naar het buitenland of duiken onder bij vrienden of familieleden in andere steden - als de eigen familie hen niet al verguisd of verstoot heeft. Anderen, die niet snel genoeg kunnen vluchten, komen in interneringskampen terecht samen met andere ‘landverraders’ zoals NSB-ers. 

Iemand die wel weet te ontsnappen is Guusje de Vries. Ze vertrekt na het einde van de oorlog direct naar Duitsland. Maar als ze een aantal maanden later terugkomt, via de grens bij Limburg, wordt ze alsnog opgepakt. Ze is te trots om de Duitse papieren en schoenen weg te doen die ze van haar vriend heeft gekregen.

Interneringskamp Vught, juni 1945.

Ze komt in een gevangenis in Amsterdam terecht, waar ook andere meisjes zitten. Sommigen van hen komen tijdelijk vrij als ze met de bewakers naar bed gaan, maar Guusje weigert. Ook een aanbod van haar vader om haar vrij te kopen voor driehonderd gulden slaat ze af. “Ik heb toch niets verkeerd gedaan?” 

Er komt een zitting. De eis is twintig jaar cel voor heulen met de vijand en spionage. Guusje: “Ik vond het krankzinnig. Ik kreeg een advocaat, pro deo. Het enige wat die zei was: ‘ik wil dat het wat minder wordt, vanwege de jonge leeftijd.’ Ik was twintig jaar oud.” Uiteindelijk krijgt Guusje tien jaar celstraf. 

Audiofragment

De afrekening met de 'moffenmeiden'
VPRO - Het spoor terug, 14 jan 1988

Wat zijn de opvattingen over goed en fout?

Al tijdens het kaalscheren na de bevrijding krijgen sommige Nederlanders bedenkingen. Actrice Ellen Vogel: “Die meiden werden kaalgeschoren, oorbellen uitgetrokken, sommige waren zestien jaar. Daar werd ik akelig van. Toen was mijn feestvreugde wel weg.” Er zijn ook geruchten dat de Nederlandse regering na de oorlog de meisjes opofferen om wraakacties te centraliseren. Zo kan het niet overslaan naar andere plekken."

Anderen krijgen later spijt, of hebben nog weinig benul wat zich voltrekt, zoals schrijfster Yvonne Keuls, die ten tijde van de bevrijding dertien jaar is: “Ik was puber en liep helemaal mee. Hoera, we hebben je. Dat moet ik toegeven, dat is een zwarte bladzijde, ook voor mij. Ik heb daar heerlijk aan meegedaan. Ik dacht: nu komen jullie aan de beurt.” 

Na de bevrijding: naast vreugde en ontlading overheersen chaos en onzekerheid. De hele aflevering zien? Kijk op AndereTijden.nl

Deel alinea

Het debat over wie goed is, wordt lange tijd bepaald door één man: historicus Lou de JongLou de Jong was een historicus, vooral bekend als chroniqueur van Nederland in de Tweede Wereldoorlog. De publicatie van het veertiendelige standaardwerk Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog (1969 - 1994). Ook zette hij het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie op, nu bekend als het NIOD. . Goed was volgens hem goed en fout was fout en daartussenin zat niets. Maar het was logisch, vertelt Ad van Liempt, schrijver en journalist. Er is na de oorlog nog geen geschiedschrijving over die oorlog, iemand moest orde in de chaos scheppen. Dat gebeurt vanuit een politieke invalshoek, waarbij machtsstructuren van bovenaf belangrijk zijn. “Vandaar dat de tegenpolen collaboratie en verzet overal terugkomen.”

Tot diep in de jaren zeventig blijft deze opvatting gelden. Pas daarna ontstaat meer nuance. Er komt meer aandacht voor beweegredenen van zowel daders als slachtoffers. Dit maakt duidelijk dat de grens tussen collaboratie en verzet minder zwart-wit is dan gedacht.  Een belangrijke rol hierin speelt historicus Chris van der Heijden met zijn boek Grijs Verleden. Hij concludeert daarin: “Als de Tweede Wereldoorlog iets heeft getoond, dan is het wel de oude waarheid dat de mens niet goed is en niet fout, niet zwart of wit maar grijs. Hij moddert langdurig in een onoverzichtelijk tussengebied om soms, opeens, te ontdekken dat hij in een landschap is beland met nog slechts één kleur. Daaruit ontsnappen is vervolgens zo goed als onmogelijk.” 

"Goed was goed en fout was fout." 

Hoe kijkt men nu naar de ‘moffenmeiden’? 

Het is 1 april 2015 en Nederland is inmiddels zeventig jaar bevrijd. In de televisiestudio van De Wereld Draait Door lezen zes jonge meisjes fragmenten voor uit het boek Meisjes in de oorlog. Daarin zijn dagboeken gebundeld van Nederlandse meisjes tijdens de Tweede Wereldoorlog. De vijftienjarige Daphne Stolwijk uit Gouda staat op het punt een van de fragmenten voor te lezen.

“Dit meisje wordt verliefd op een Duitse soldaat,” zegt presentator Matthijs van Nieuwkerk. “Dat kan gebeuren.”

“En het is ook wel stoer, denk ik,” antwoordt Daphne. “Ik weet ook niet of je als vijftienjarige doorhebt dat iemand verkeerd is. Je wil ook genieten van je jeugd.”  

"Zo'n soldaat, dat is ook wel stoer, denk ik"

Deel alinea

Het fragment illustreert hoe de beeldvorming over vrouwen die relaties aanknopen met Duitsers in de Tweede Wereldoorlog is gekanteld. Het zijn geen ‘moffenhoeren’ meer die overlopen naar de vijand, maar mensen met eigen verlangens en gebreken. Of kunnen we het ons niet meer voorstellen hoe het is om in een bezet Nederland te leven, met de angsten en spanningen van toen?

Het verhaal van de ‘moffenmeiden’, en in het bijzonder het kaalknippen van de Nederlandse meisjes na de bevrijding, laat ook een andere kant van de bevrijding zien. Het toont een pijnlijke geschiedenis, waarin de onderdrukten zelf onderdrukkers worden en waarbij goed niet per se het tegenovergestelde van fout hoeft te zijn. 

Het zien van de beelden tijdens bijltjesdag en het kaalknippen van de ‘moffenmeiden’ roept een ongemakkelijke gevoel op. Tijdens de opnames van de film Zwartboek van regisseur Paul Verhoeven, waar acteurs in een scene het kaalknippen naspelen, beginnen enkele figuranten zelfs te huilen.

Audiofragment

De mof, de meid en het kind
Human - De 747 documentaire, 1 mei 2001

Maaike, die elk jaar met een re-enactmentgroep de bevrijding van Nederland in Wageningen naspeelt, vindt dat deze episode uit onze geschiedenis niet vergeten mag worden. Ze laat zich met een pruik op kaalknippen door omstanders in een feestelijke parade.Dat levert een bevreemdend beeld op: langs de weg staan feestvierders op bevrijdingsdag met glazen wijn en hapjes, terwijl verklede militairen Maaike uitschelden voor ‘moffenhoer’ en haar kaalknippen. Bij het publiek roept dit zichtbaar ongemak op.

De ‘moffenmeiden’ van zeventig jaar geleden zwijgen jarenlang over hun keuze in de oorlog. Monika Diederichs, zelf een liefdesbaby van een Nederlands meisje en een Duitse militair, is een van de eersten die meer dan vijftig vrouwen aan het praten krijgt. Ze publiceert een genuanceerd overzichtswerk onder de titel Wie geschoren wordt moet stilzitten. Het staat vol emotionele levensverhalen, waarbij trauma’s van verkrachtingen en vernederingen na de bevrijding een grote rol spelen. 

Toch blijken de herinneringen aan de liefdesrelaties sterker dan het oorlogsverleden. Bij alle gesprekken eindigt Diederichs met de vraag: “Als u terugkijkt op uw leven, zou u het dan weer doen?” Het kost Diederichs veel moeite om de vrouwen aan het praten te krijgen, maar het antwoord op die vraag is altijd steevast “ja”. 

Nicolaas op oorlogspad

Meer dan zeventig jaar na dato spreekt de Tweede Wereldoorlog nog steeds tot de verbeelding. Nicolaas Veul heeft deze oorlog vaak ‘beleefd’ in Hollywood-films en videogames die de strijd echt voelbaar willen maken. In vier afleveringen onderzoekt hij wat WO II zo aantrekkelijk maakt.

In de derde aflevering ontmoet Nicolaas onder andere Maaike, een activiste die er alles aan doet om Nederland niet te laten vergeten hoe de oorlog echt was. Op Bevrijdingsdag kruipt zij in de rol van 'moffenhoer' die wordt kaalgeknipt. Opdat we niet vergeten. Want dat is volgens haar al lang aan de hand. 

In het kort

  • Vlak na de bevrijding scheert een deel van de Nederlandse bevolking zogenaamde 'moffenhoeren' of 'moffenmeiden', -jonge vrouwen die relaties hadden met Duitsers- kaal ter vergelding.

  • De vernederende wraakacties vinden in meer dan honderd dorpen en steden in Nederland plaats.

  • Uit recent historisch onderzoek blijkt dat meer dan 140.000 Nederlandse meisjes en vrouwen nauw contact had met de Duitse bezetter tussen 1940 en 1945. Uit die relaties zijn naar schatting tussen de 13.000 tot 15.000 wettige en onwettige kinderen voortgekomen.

  • Collaboratie is het vrijwillig samenwerken met de vijand. In de Tweede Wereldoorlog gaat het om samenwerken met de Duitse bezetter.

  • De jonge vrouwen die in de ogen van Nederlanders ‘fout’ zijn geweest, moeten vrezen voor wraakacties zoals het kaalscheren van hun hoofden. Sommige komen in een interneringskamp terecht.

  • Historicus Lou de Jong bepaalt lange tijd wat goed en fout was in de oorlog. Hij laat de tegenpolen collaboratie en verzet in zijn werk overal terugkomen.

  • Lange tijd beschouwen Nederlanders deze ‘moffenmeiden’ als collaborateurs. Pas in de jaren tachtig komt hier langzaam verandering in en blijken de goed en fout begrippen niet zo zwart-wit te liggen als iedereen denkt.

Deel dit venster

collection

Nicolaas op Oorlogspad

In vier afleveringen gaat Nicolaas Veul schietend, gravend, herdenkend, snikkend én verzet plegend op zoek naar de plek die de Tweede Wereldoorlog tegenwoordig in onze Nederlandse samenleving inneemt.