Waarom komt migraine vaker voor bij vrouwen?

9 minuten leestijd

© Flickr / Mislav Marhonic

Waarom komt migraine vaker voor bij vrouwen?

Brein

Je leest nu

Waarom komt migraine vaker voor bij vrouwen?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 42
  • 17485
Bekijk de collectie Lichaam en geest19 verhalen
Bekijk de collectie De hersenen11 verhalen

Ooit wel eens een migraineaanval gehad? De kans dat je als vrouw hier ‘ja’ op antwoordt, is drie keer zo groot als wanneer je een man bent. Vrouwelijke hormonen en de schommelingen daarvan zijn de boosdoener, blijkt uit recente onderzoeken. Waarom hebben we dat niet veel eerder ontdekt?

Samengesteld door Mart Vogel - De Kennis van Nu

Wat is migraine?

Migraine is een hersenziekte waarbij je bonzende en kloppende hoofdpijnaanvallen krijgt die samen kunnen gaan met misselijkheid, uitvalsverschijnselen en overgevoeligheid voor licht of geluid. Veel mensen met migraine liggen tijdens een aanval daarom het liefst alleen in een donkere kamer op bed. Zelfs naar een gesprek luisteren en nadenken is soms al te veel. Migraine komt ongeveer drie keer zo vaak voor bij vrouwen als bij mannen. Vooral rond de menstruatieperiode is de kans op een aanval groot. Een derde van de migrainepatiënten heeft last van auraverschijnselen: sterretjes, vlekken, lichtflitsen of zigzaggende lijnen voor de ogen.

Migrainepatiënt Mariëtte Baarda en neuroloog Gisela Terwindt leggen uit wat migraine precies is. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea

Een migraineaanval kent vier fases: de waarschuwingsfase, de aurafase, de hoofdpijnfase en de herstelfase. Bij migraine heb je meestal zware hoofdpijn, maar elke aanval kan anders zijn, zelfs bij dezelfde persoon. Gelukkig heeft niet iedereen last van alle fases tijdens een aanval.

In Nederland hebben ruim 2 miljoen volwassenen migraine, met gemiddeld twee aanvallen per maand. Per dag zijn dat ongeveer 70 duizend aanvallen. Migraine wordt nog steeds vaak onderschat, maar mensen die aan de ziekte lijden weten hoe erg het kan zijn. “Bij elke heftige aanval denk ik dat ik het niet meer aankan. Dat ik niet meer door de pijn heen kom”, vertelt migrainepatiënt Elise Bont in Focus.  

Sinds augustus 2018 is er nieuwe hoop voor migrainepatiënten: een nieuw preventief migraine-medicijn, Aimovig, is goedgekeurd door de Europese Commissie. Hoogleraar neurologie Michel Ferrari noemt het middel een doorbraak. In tegenstelling tot veel andere migraine-medicatie heeft het nieuwe medicijn weinig bijwerkingen op de korte termijn.

Uit wanhoop wijken migrainepatiënten vaak uit naar alternatieve geneeswijzen.

Hoe werkt migraine in de hersenen?

Een migraineaanval begint met veranderingen in het zenuwstelsel: plotseling beginnen zenuwcellen in de hersenen overmatig signalen af te vuren. Deze golfbeweging van overactieve zenuwcellen trekt van de achter- naar de voorkant van de hersenen. Achterin je brein zit de visuele cortex. Doordat die activeert tijdens een aanval ontstaat de migraineaura, die bij ongeveer een derde van de patiënten voorkomt.

Door dit domino-effect raken de zenuwcellen uitgeput en functioneren ze niet meer goed. Vervolgens worden de hersenstam en vijfde hersenzenuw actief. Deze zenuw loopt tot in de hersenvliezen, waar bloedvaten zich beginnen te vernauwen en verwijden. Sommige onderzoekers denken dat dit de oorzaak van de migrainehoofdpijn is. Wetenschappers snappen precies hoe migraine werkt in de hersenen, maar waarom een aanval begint blijft een raadsel. Onderzoekers denken dat een combinatie van erfelijke eigenschappen, omgevingsfactoren en hormonen de boosdoener is.

Neuroloog Gisela Terwindt legt uit wat er in de hersenen van migrainepatiënten gebeurt. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea

Welke rol spelen geslachtshormonen bij migraine?

“Uit onderzoek weten we dat migraineaanvallen kunnen verdwijnen tijdens de zwangerschap”, vertelt neuroloog Gisela Terwindt in Focus. Na de bevalling komen de aanvallen weer terug. Het lijkt er dus op dat geslachtshormonen een grote rol spelen. Terwindt onderzoekt of de anticonceptiepil kan helpen. In het onderzoek houden de deelnemers migrainedagboeken bij terwijl ze de pil slikken. Wetenschappers meten de hoeveelheid hormonen in bloed, urine en speeksel. Terwindt en haar onderzoeksteam ontdekten in een ander onderzoek ook dat mannen die relatief meer vrouwelijke geslachtshormonen (oestrogeen) hebben, vaker onder migraine lijden dan andere mannen.

Mannen met migraine hebben relatief veel vrouwelijke hormonen, blijkt uit onderzoek. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Deel alinea

“De laatste jaren krijgen man-vrouwverschillen meer aandacht, maar daarvoor was het een blinde vlek”, zegt migraineonderzoeker Antoinette Maassen van den Brink. “Opmerkelijk, want het gaat om echte en meetbare verschillen.” Ze doet onderzoek naar de relatie tussen de activiteit van de hersenzenuw en de hoeveelheid vrouwelijke geslachtshormonen in het bloed. Ook neemt ze mee waar de deelnemers in hun menstruele cyclus zijn. Maassen van den Brink denkt dat hormonale schommelingen de belangrijkste oorzaak van migraine zijn.

Artsen, farmaceuten en onderzoekers houden zich veel meer bezig met mannen dan met vrouwen. Met verkeerde diagnoses en verkeerd medicijngebruik als gevolg.

Is migraine genetisch bepaald?

Andere wetenschappers zoeken de oorzaak van migraine in de genetica. In de jaren negentig vind neuroloog Arn van den Maagdenberg als eerste genen die verbonden zijn met de hersenaandoening. Recent onderzoek linkt migraine aan de genetische aanpassing die hoort bij een koud klimaat. Onze voorouders verwisselden tienduizenden jaren geleden het warme Afrika voor het koude noorden. Tijdens de barre tocht naar de kou overleefden alleen personen die de ijzige omstandigheden konden doorstaan. Het genotype dat hier het best bestand tegen bleek, heeft één nadeel: het veroorzaakt ook migraine. De onderzoekers baseren dat op het feit dat bijna 90% van de Finnen drager is van dit ‘antivriesgen’, terwijl maar 5% van de Nigerianen het heeft. En als je bedenkt dat volgens de WHO migraine in Europa veel voorkomt en in Afrika bijna niet, lijkt die conclusie te kloppen.

Toch is er kritiek op het onderzoek. Zo zorgt het gen niet alleen voor weerstand tegen de kou, maar heeft het ook invloed op ontstekingen en pijn. Daarnaast is de registratie van migrainepatiënten in Nigeria veel minder goed dan in Finland. Het is dus niet te zeggen hoeveel de aandoening daar echt voorkomt. Ook rijmt het idee dat één gen de ziekte veroorzaakt niet met de huidige inzichten. We weten nu dat het meestal een heel pakket aan factoren is dat dit soort aandoeningen veroorzaakt.

Deel alinea

Waarom doen we zo weinig onderzoek naar vrouwen?

Behandelingen en medicijnen hebben vaak een ander effect op vrouwen dan op mannen. Toch hadden onderzoekers tot vrij recent de hardnekkige gewoonte om nieuwe geneesmiddelen alleen op mannen te testen. Tot aan het begin van deze eeuw is er weinig besef dat geslacht een grote rol speelt bij de werking van medicijnen. Het mannelijk lichaam is in die tijd het universele model voor geneeskundig en farmaceutisch onderzoek. De resultaten uit dit onderzoek bepalen voor lange tijd hoe we zowel mannen als vrouwen behandelen en welke dosering ze krijgen voorgeschreven.

Softenondrama
Waarom werden vrouwen uitgesloten van onderzoek? Een van de redenen is het Softenondrama: een medicijnramp waarbij duizenden baby’s met misvormde, of zelfs zonder ledematen geboren werden. In de jaren vijftig lijkt het geneesmiddel te mooi om waar te zijn, het gaat met groot succes ochtendmisselijkheid van zwangere vrouwen tegen. Maar in 1961 legt de Duitse arts Lenz het verband tussen Softenon en de misvormde baby’s. Dat een ogenschijnlijk onschuldig geneesmiddel zulke schadelijke effecten teweeg kan brengen, schokt de medische en farmaceutische wereld. Het schandaal zorgt voor strengere eisen en sindsdien testen onderzoekers nieuwe medicijnen voornamelijk op mannen, ter bescherming van vrouwen en hun ongeboren kinderen.

Bij het Softenondrama werden duizenden baby’s met misvormde, of zelfs zonder ledematen geboren.

Deel alinea

Een andere reden voor het uitsluiten van vrouwen is dat onderzoekers graag een homogene onderzoekspopulatie gebruiken. Ze hebben het liefst dat alle deelnemers zoveel mogelijk op elkaar lijken. Vrouwen hebben een complexere hormoonhuishouding. Die verschilt ook nog eens per vrouw en is afhankelijk van waar ze in haar cyclus is. “Het liefst gebruikten onderzoekers witte mannen van zo’n 70 kilogram”, vertelt genderexpert Ineke Klinge lachend aan Diederik Jekel in Focus. En dat idee heeft volgens haar zijn beste tijd wel gehad. “Dingen die bij de jonge witte mannen zijn onderzocht, werken vaak anders bij vrouwen, kinderen, ouderen of mensen met een andere etnische achtergrond.” 

Dingen die bij de jonge witte mannen zijn onderzocht, werken vaak anders bij vrouwen en kinderen. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start.

Hoe zit het met man-vrouwverschillen bij andere aandoeningen?

Ook bij andere aandoeningen, zoals autisme, zijn er grote verschillen tussen de twee geslachten. “Omdat het typische beeld van iemand met autisme meestal gebaseerd is op de mannelijke kenmerken, missen we de stoornis vaak bij vrouwen en meisjes”, zegt dr. Els Blijd-Hoogewys, klinisch psycholoog. Het vermijden van oogcontact, moeite met sociaal contact en weinig vriendschappelijke relaties, zijn allemaal voorbeelden van hoe autisme zich vaak in jongens en mannen uit. Blijd-Hoogewys: “Vrouwen kunnen dit beter camoufleren, dat zie je al bij de kleintjes. Ze compenseren en camoufleren voor hun problemen, bijvoorbeeld door anderen te observeren en hun gedrag te kopiëren. Ze leren zichzelf allerlei trucjes aan om toch te voldoen aan de sociale normen en waarden. Vanaf kleins af aan verwacht de maatschappij van meisjes dat ze zorgzaam zijn, meehelpen en veel sociale contacten aangaan. Bij jongens ligt dit anders.” 

"Van vrouwen wordt verwacht dat ze socialer zijn, meer begrip tonen en meer empathie hebben. Dat is niet vanzelfsprekend."

Extreme male brain
Sommige vrouwen vertonen wel de mannelijke kenmerken die bij autisme horen. Zijn er dan ook mannen die meer op vrouwen met autisme lijken? “Nu we steeds beter worden in het diagnosticeren, valt op dat mannen ook niet altijd aan het stereotiep mannelijke beeld voldoen. Ook bij jongens en mannen met een (boven)gemiddelde intelligentie zien we het observeren en kopiëren meer. Het zou kunnen dat geslachtshormonen hierbij een rol spelen, maar daarover is nog weinig bekend.” De Engelse onderzoeker Baron-Cohen stelt dat mensen met autisme een extreme male brain hebben. Blootstelling aan hoge hoeveelheden testosteron (mannelijk geslachtshormoon) tijdens de zwangerschap zou op latere leeftijd extreem mannelijk gedrag veroorzaken. Daarbij moet je niet denken aan brede gewichtheffers, maar bijvoorbeeld aan wiskundig en ruimtelijk inzicht. Dit gaat vaak samen met een taalachterstand, minder sociaal inzicht en weinig empathie. Blijd-Hoogewys: “Ik denk dat autisme meerdere oorzaken heeft, waarvan een overschot aan testosteron er misschien een is. De grootse uitdaging voor de komende tijd is om goed te omschrijven wat autisme precies betekent, nu we weten dat het zoveel verschillende vormen kan aannemen.”

Deel alinea

Auto-immuunziektes
Vrouwen hebben ook vaker dan mannen last van auto-immuunziektes. Net als bij migraine speelt oestrogeen een rol, blijkt uit recent onderzoek. Het geslachtshormoon zorgt voor meer ontstekingen die samenhangen met het immuunsysteem. De onderzoekers kwamen hierachter door de afweercellen van muizen ongevoelig te maken voor oestrogeen. De muizen hadden veel minder vaak last van colitis, een chronische ontsteking van de dikke darm. De onderzoekers hopen dat de resultaten uit hun onderzoek vrouwelijke patiënten met een auto-immuunziekte kan helpen door ze minder gevoelig te maken voor oestrogeen. Ook de ziekte van Bechterew, een verzameling reumatische aandoeningen, blijkt veel vaker bij vrouwen voor te komen dan in de eerste instantie gedacht werd.

Bij osteoporose, een aandoening waarbij de botsterkte afneemt, gebeurt precies het omgekeerde. De aandoening blijkt veel vaker dan gedacht bij mannen voor te komen. Een tekort aan testosteron is de oorzaak. En zo zijn er meer aandoeningen die we vooral met vrouwen associëren, maar die ook bij mannen voorkomen.

In Nederland krijgen ongeveer 100 mannen per jaar borstkanker, voornamelijk in de categorie 60+. 

De dagen dat het mannelijk lichaam het universele model was voor medisch en farmaceutisch onderzoek liggen achter ons. We ontdekken steeds meer aandoeningen waarbij de symptomen bij mannen en vrouwen van elkaar verschillen. Variabelen als leeftijd en geslacht blijken veel invloed te hebben op het ziektebeeld en de werking van medicijnen.

In het kort

  • Migraine is een hersenziekte waarbij bonzende en kloppende hoofdpijnaanvallen samen kunnen gaan met misselijkheid, uitvalsverschijnselen of overgevoeligheid voor licht of geluid.

  • Een migraineaanval begint met plotselinge veranderingen in het zenuwstelsel. Wetenschappers zijn het er nog niet precies over eens waardoor die veranderingen ontstaan.

  • Bepaalde genen kunnen migraine veroorzaken, maar om de aandoening te begrijpen moet je ook naar omgevingsfactoren en de hormoonhuishouding kijken.  

  • Vrouwelijke hormonen spelen een belangrijke rol bij migraine. Mannen die relatief veel van dit hormoon hebben, krijgen vaker aanvallen dan andere mannen.

  • In het verleden vond medisch en farmaceutisch onderzoek vooral op mannen plaats. Nu weten we dat behandelingen en medicijnen vaak een ander effect op vrouwen hebben.

  • We ontdekken steeds meer aandoeningen waarbij de symptomen bij mannen en vrouwen verschillen, zoals autisme en verschillende auto-immuunziektes.

Deel dit venster

collection

De Kennis Van Nu

In tv-programma De Kennis van Nu gaan Elisabeth van Nimwegen en Diederik Jekel op onderzoek uit in de wetenschappelijke wereld. Ze nemen de kijker mee naar de nieuwste inzichten en ontdekkingen. Hoe beïnvloeden die ons dagelijks leven?

Iedere woensdag om 21:10 op NPO 2