Wat is er zo leuk aan jazz?

7 minuten leestijd

© ANP

Wat is er zo leuk aan jazz?

Muziek

Je leest nu

Wat is er zo leuk aan jazz?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 23
  • 3202
Bekijk de collectie Pop, rap en hiphop14 verhalen

Jazz: Je houdt ervan of vindt er niets aan. De muziekstijl komt op in het begin van de 20e eeuw en is nog altijd populair. Wat is er zo leuk aan? En hoe begin je aan jazz als je niet gewend bent om ernaar te luisteren? Een college van Hans Mantel, één van Nederlands bekendste jazzkenners.

Samengesteld door Hans Mantel

Jazz? Wat is dat eigenlijk?

Net als op zoveel andere simpele vragen, is er op deze vraag niet makkelijk een goed of eenduidig antwoord te geven. Wel voor een deel natuurlijk, maar dat heeft betrekking op de werking, de technische binnenkant van deze kunstvorm. Maar omdat jazz voor iedereen iets anders betekent en er ook onlosmakelijk emotie bij betrokken is, heeft iedereen er in een bepaald opzicht ook een eigen mening over. Dat is heel anders bij bijvoorbeeld klassieke muziek omdat we daar heel goed weten waar de grenslijnen liggen; wat klassieke muziek is en wat niet.

© Fotocollectie Anefo

Jazzgrootheid Miles Davis op North Sea Jazz, 15 juli 1984.
Deel alinea

Bij jazz, inmiddels honderd jaar oud, is dat niet het geval. Dat komt omdat de muziek zich nog steeds ontwikkelt, veel verschillende stilistische facetten heeft en jazz nog steeds verandert. Er zijn altijd eigentijdse vormen van muziek en zelfs invloeden van buiten de muziek op van invloed. Jazz is de uiteindelijke fusiemuziek. De verschillende jazzstijlen waren en zijn altijd een reflectie van de tijden.

Uniek archiefmateriaal van Horace Silver, de vader van de souljazz. 

Aan deze kunstvorm kleven een hoop misverstanden en bijna onuitroeibare vooroordelen. Waarschijnlijk komt dit omdat we jazz zowel als entertainment als als kunst consumeren. Dat geeft niet-ingewijden soms het idee dat het vermaak is en geen kunst.

© ANP Kippa

Muzikante Nina Simone in 1966. Simone wordt vaak gerekend tot een van de grootste jazzmuzikanten. Zelf had ze een hekel aan deze term omdat volgens haar jazz een term was van witte mensen om zwarte mensen mee te definiëren.


Maar jazz is beslist geen muziek waarbij de musici ‘zomaar wat staan te doen’. Jazz heeft al vanaf het begin een heel eigen manier van omgaan met de klassieke regels voor het omgaan met harmonie en melodie. Daarnaast heeft jazz een unieke ritmische opvatting ontwikkeld.

Hoe belangrijk is improvisatie voor jazzmusici?

Een jazzmusicus moet een enorme hoop parate kennis - in een direct toepasbare vorm - op een spontane, muzikaal betekenisvolle en geïmproviseerde manier inzetten in de groep.

thumbnail
Fouten bij improvisatie

Waarom er geen fouten gemaakt kunnen worden bij improvisatie. 

Deel alinea

Bovendien moet dat op zo’n manier gebeuren dat het als statement geheel op zichzelf kan staan, bijdraagt aan of reageert op de statements van de anderen, én dat het altijd swingt. Daarnaast is het dan in principe ook nog de bedoeling dat je jezelf niet herhaalt en probeert om elke keer net iets verder te reiken, risico’s neemt en compromisloos en integer improviseert.

© ANP Kippa

De Amerikaanse saxofonist Wayne Shorter met bassist John Patitucci tijdens de eerste dag van North Sea Jazz 2017.

Leden van een jazzband moeten altijd hun best doen om, op welke manier dan ook, de anderen beter te laten spelen en boven zichzelf uit te kunnen stijgen. Als dat goed gebeurt klinkt jazz altijd fris, innovatief en is deze elke avond anders. Iets precies hetzelfde spelen als de avond daarvoor is in jazz ondenkbaar. Improvisatie is de kern van jazz.

thumbnail
Improvisatie is de kern van jazz

Jazzpianist Niels Lan Doky legt uit dat iedereen eigenlijk zou moeten improviseren als jazzmuzikanten. 

Een veel gehoorde opmerking is dat mensen als Beethoven en Mozart ook enorme goede improvisatoren waren. Daarmee wordt dan bedoeld dat deze geniale componisten spontaan enorm mooie melodische frasen konden spelen.

Dat is ongetwijfeld zo, maar het verschil met jazzmusici is dat die met elkaar tegelijk improviseren en op die manier dus op elkaar reageren. Jazzmusici laten hun spel deels een consequentie zijn van wat er om hen heen in de muziek op dat moment gebeurt. Daar is een heel scherp ontwikkeld muzikaal gehoor en begrip van harmonie voor nodig (zodat je begrijpt wat je hoort). Maar ook het technische vermogen om wat er in je hoofd naar boven komt, ook meteen op je instrument goed te kunnen spelen. Dat is dus allerminst ‘zomaar wat doen’.

© AFP

Jazz-virtuoos Duke Ellington toont aan de verzamelde Nederlandse pers zijn kunnen, Den Haag 7 april 1939.

De ‘regels’ in die zin en de esthetica van samen improviseren in een jazzcontext zijn legio. Het is veelomvattend en dat kost dus ook heel veel studie. Daar gaan tientallen jaren overheen. De essentie is dus collectief improviseren, begeleiden en soleren en je concentreren op de ‘groove’, hoe of op wat voor manier die ook gedefinieerd is.

Hoe belangrijk is sociaal contact voor jazz?

Essentieel aan jazz, net als in andere muzieksoorten, is ook de behoefte om de kennis door te geven. Het contact tussen jongere en oudere musici is erg belangrijk. In gesprekken met jazzmusici hoor je altijd verhalen over wat ze geleerd hebben van hun collega’s of van hun grote helden.

Hoe belangrijk was Cannonball voor Joe Zawinul? 

Deel alinea

In dit verband spreken jazzmusici ook altijd van het belang van advies en de voorbeelden van anderen. Met andere woorden, het doorgeven van allerlei muziekkennis is altijd een essentieel onderdeel van de jazzpraktijk geweest.

Saxofonist Jackie McLean over zijn ambities en zijn lessen aan jonge muzikanten.

Het stimuleren van jong talent is een van de belangrijkste dingen in de kunsten. Muziek is een kunstvorm waarin jonge musici meteen door de groep worden opgenomen. De groep daagt ze uit om hun talenten verder te ontwikkelen en altijd creatief te zijn. Hij stimuleert hen hun vaardigheden en opgedane ervaringen te blijven verbeteren. Het verhaal van Francesco Cafiso is hier een goed voorbeeld van. 

Is jazz ook maatschappelijk geëngageerd?

Gesprekken met jazzmusici gaan zelden over commercieel succes maar altijd vooral over waarom ze dit doen en moeten doen. Ze praten over wat hen motiveert en inspireert en dan komen termen als geluid, openheid, vrijheid, filosofie en spiritualiteit regelmatig voorbij.

"Ik zocht inspiratie bij andere bassisten."

Deel alinea

Met name onder zwarte musici heeft jazz ook altijd een belangrijke sociale kant gehad. Het was het geluid van het protest, van vrijheid en van de noodzaak om mensen bij elkaar te brengen. Het is dus in die zin veel meer dan alleen maar een muzieksoort; er is altijd een lading en een achterliggende gedachte of overtuiging. Dat is dus wel een groot verschil met muzieksoorten die gemaakt worden om er snel geld mee te verdienen. Die worden vooral uit commerciële overwegingen gemaakt en moeten op elk concert precies zo worden gespeeld als op de plaat.

Saxofonist Archie Shepp geeft een geschiedenis van de jazz in vogelvlucht en speelt met zijn quartet het nummer 'U-jaama'. 

Hoe begin je aan jazz?

Om te beginnen moet je zoeken naar bepaalde dingen uit de muziek die je mooi vindt. Jazz heeft zo enorm veel schakeringen en kleuren dat er voor elke muzikale smaak wel iets bij zit. Jazz moet het dus niet hebben van superhoge volumes, lichtshows, vuurwerk en ontploffingen op het toneel, van stagediving of het kapotslaan van apparatuur.

Jazzmusici vertellen een oprecht verhaal en menen ten diepste wat ze zeggen en welk gevoel ze op het publiek willen overbrengen. Het is bedoeld om er vrolijk van te worden, te genieten van de groove en je te verbazen over de vindingrijkheid en ontroerende of opwindende solo's van de bandleden. Bandleider Thad Jones vatte de opdracht voor elke jazzmusicus heel kort samen: “Mean what you say!”

Bijzonder archiefmateriaal van een optreden van Dexter Gordon in Amersfoort.

Deel alinea

Voor de meeste mensen is jazz iets waar je naar moet leren luisteren. Voor oren die daar niet aan gewend zijn, is het bij beluisteren van jazz meestal wel duidelijk dat ‘gesproken’ wordt in een bepaalde taal en dat die een structuur heeft. Die taal en structuur zijn soms onbekend of zodanig versleuteld dat je er een hoop werk voor moet verzetten om het echt te begrijpen. Het fijne van jazz is dat het heel veel verschillende instapniveaus heeft. Er zijn simpele en meer complexe vormen van jazz, maar voor wie eenmaal de ontsleutelingsmechanismen te pakken heeft, vallen de meeste verschillen tussen de niveaus mettertijd vanzelf weg.

© ANP Kippa

De Amerikaanse zanger en jazzgitarist George Benson treedt op tijdens de tweede dag van North Sea Jazz 2017.

Net als bij een hoop andere dingen moet je je ervoor (willen) openstellen. Er is een soort vergelijking met eten te maken. Voor een aantal soorten vis en weekdieren moet je een bepaalde smaak ontwikkelen die er bij sommigen niet meteen is en waartegen er zelf een weerzin of afkeer bestaat. Maar er is een reden dat zoveel miljoenen mensen op de wereld dat voedsel lekker vinden. Wat is dan logischer? Dat al die mensen over de hele wereld zich ernstig vergissen of dat je zelf nog iets te ontdekken hebt waarvoor je even je vooringenomenheden opzij moet zetten om iets moet leren te waarderen?

Eindresultaat is dan (om nog even in de voedselmetafoor te blijven) dat je je smaakpalet uitbreidt met variatie aan smaken en texturen die je uit slechts gehaktballen en aardappelen nooit kan halen. Hoe lekker die ook op z’n tijd kunnen zijn. En dat leert je heel veel over wat er op de wereld allemaal nog meer te beleven is.

"Het goede, het slechte en het lelijke: het gaat allemaal in mijn muziek." 

Er wordt wel gezegd dat datgene waarvoor je geen moeite hoeft te doen om het te verkrijgen in essentie de moeite van het hebben niet waard is.

Omdat jazz zo innig verbonden is met het menselijk bestaan, is het in die zin altijd begrijpelijke muziek. We kennen de achtergronden allemaal. Het zijn allemaal ‘gewone mensen’-situaties zoals dat in de sonnetten van Shakespeare ook zo is; als je iemand hoort uitleggen wat hem of haar beweegt, begrijp je de kunstuiting ook meteen veel beter. Dat geldt voor schilderkunst, poëzie en dus ook voor jazz.

Waarom is jazz voor iedereen?

Jazz is een ontdekkingsreis; zowel voor de speler als voor de toehoorder. Het is een avontuur met een diepe esthetische bevrediging of uitzinnig enthousiasme aan het einde. Jazz is per definitie geen muziek die iets of iemand buitensluit; iedereen is welkom. Jazz zegt altijd: Kom binnen en check dit, ‘moet je nou eens horen’.

Dit gaat zelfs terug op de Afrikaanse roots van jazz. Jazz is altijd een sociale muzieksoort geweest die mensen verbindt. Mensen op grote jazzfestivals lijken wel bijeengekomen te zijn in een soort van intieme samenzwering waar de buitenwereld niets van weet.

Deel alinea

Een Engelse jazz journalist schreef ooit over zijn verbazing wat de sfeer tussen de mensen op een van de eerste North Sea Jazz Festivals betrof: “Er valt nooit een onvertogen woord.” Het publiek bij grote jazzconcerten is altijd van alle huidskleuren, alle achtergronden, alle leeftijden, alle sociale klassen. Wat dat betreft is jazz een van de meest verbindende muzieksoorten die er zijn.

Bijzonder archiefmateriaal teruggevonden van het Les McCann Trio. 

Jazzmusici zijn altijd benaderbaar, van beroemd tot onbekend. Een jazzmusicus heeft altijd een gloedvol en enthousiast verhaal te vertellen over wat deze muziek zo magisch maakt, wat jij allemaal zou moeten horen en waarom jij er ook bijhoort.

Wat dat betreft geven ze je het gevoel dat je altijd een laatkomer bent op een of ander fantastisch feest. Maar je kunt er altijd nog bij. Het komt eigenlijk allemaal neer op Jon Hendricks’ jazzgedicht van maar één woord: “Listen!”

In het kort

  • Jazz is een fusiemuziek en is een reflectie van een bepaalde tijd. Jazz heeft een unieke ritmische opvatting ontwikkeld.

  • Improvisatie is de kern van jazz. De musici hebben een sterk ontwikkeld muzikaal gehoor en begrip van harmonie nodig. Ze staan dus zeker niet 'zomaar wat te doen'. 

  • Jazzmusici leren veel van elkaar en daarom is sociaal contact onderling belangrijk. Jong talent wordt snel in de groep opgenomen en gestimuleerd. 

  • Jazz was het geluid van protest en van vrijheid. Het is dus veel meer dan alleen maar een muzieksoort; er is altijd een lading en een achterliggende gedachte of overtuiging. 

  • Naar jazz moet je leren luisteren. Er zijn simpele en meer complexe vormen van jazz, maar omdat jazz zo innig verbonden is met het menselijk lot, is het in die zin altijd begrijpelijke muziek. 

  • Het publiek bij grote jazzconcerten is altijd van alle huidskleuren, alle achtergronden, alle leeftijden, alle sociale klassen. Wat dat betreft is jazz een van de meest verbindende muzieksoorten die er is.

Deel dit venster