Katholieke enclaves in protestant Nederland

8 minuten leestijd

Katholieke enclaves in protestant Nederland

Personen

Je leest nu

Katholieke enclaves in protestant Nederland

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 3
  • 2116

Al generaties lang wonen katholieken in Kennemerland, een streek in het overwegend calvinistische Noord-Holland. Het is een van de vele katholieke enclaves van boven de rivieren, die omringd zijn door protestantse dorpen. Hoe ontstaan deze enclaves? En waarom stappen zoveel gebieden in de zestiende eeuw over naar het protestantisme?

Samengesteld door Fabian de Bont - Verborgen verleden

De zestiende eeuw is een turbulente tijd voor de Nederlandse geloofswereld. Waar rond 1500 de NederlandenDe Nederlanden is de historische benaming voor het huidige Nederland, België, Luxemburg en delen van Noord-Frankrijk. nog voornamelijk katholiek zijn, is datzelfde gebied tegen het einde van de eeuw een mengelmoes van verschillende ideologische aftakkingen en stromingen.

Waarom verdwijnt het katholicisme vrijwel geheel uit Noord-Nederland?

In de jaren twintig van de zestiende eeuw beginnen ideeën van onder meer de Nederlandse humanist Erasmus en de Duitse monnik Luther te circuleren. De denkers maken zich boos, volgens hen vereert de Katholieke Kerk te veel heiligen en is ze geldbelust. In Noord-Nederland en Zeeland verspreiden die ideeën zich gestaag. Zo vindt in 1523 in Groningen een discussieavond plaats tussen stadsgeestelijken en monniken en in het Zeeuwse Veere komen geïnteresseerden in 1529 ’s nachts samen.

Deel alinea
Dirck van Delen, Beeldenstorm in een kerk (1671)

In 1566 begint de beeldenstorm. Op 10 augustus van dat jaar bestormt een aantal protestanten een klooster in het Vlaamse Steenvoorde: ze verwoesten beelden van heiligen, boeken en glas-in-lood – ondermeer omdat heiligenverering en het vereren van afbeelden tegen hun geloofsopvatting in gaat. Daarna volgen andere plaatsen. In razend tempo trekken de vernielingen door heel de Nederlanden, van Antwerpen tot aan Groningen.

Na 1566 gaat het snel. Twee jaar later beginnen de noordelijke Nederlanden een burgeroorlog tegen de Spaanse katholieke overheersers – de Tachtigjarige Oorlog. In 1579 tekenen de Noord-Nederlandse gewesten de ‘Unie van Utrecht’, de basis van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1581). Afgesproken wordt dat ieder gewest het geloof zelf mag bepalen, maar dat er maar ruimte is voor één kerk. Gevolg: binnen enkele jaren zijn de gewesten van de aankomende Zeven Verenigde Nederlanden uitsluitend calvinistisch. De katholieken vluchten naar de zuidelijke, Spaanse Nederlanden, stappen over naar het protestantisme of belijden hun geloof in het geheim.

"Twee geloven op één kussen?" De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

Hoe blijven de katholieken hun geloof uitoefenen? 

De meerderheid van de bestuurlijke elite boven de rivieren kiest tijdens de opstand voor het calvinisme - de katholieken delven vaak het onderspit. Toch is rond 1650 nog de helft van de bevolking in de Republiek katholiek, vooral op het platteland. Naar schatting is zo’n 65 à 75 procent van de plattelandsbevolking in Noord-Holland katholiek, terwijl dat in steden als Amsterdam en Haarlem maar 25 procent is. Veel edellieden en grootgrondbezitters blijven in die tijd katholiek – de afhankelijke bewoners volgen.

Als in 1648 - met de officiële erkenning van de Republiek - duidelijk is dat er geen katholiek leider zal aantreden, vertrekt de katholieke adel. Ze verkopen hun land aan gereformeerde welgestelden - veel afhankelijke bewoners bekeren zich dan toch maar tot het protestantisme. Het aantal katholieken in de Republiek daalt van 47 procent in 1656 naar 34 procent in 1726.

Deel alinea

Geloofszaken zijn hét hete hangijzer. De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

Katholieken kunnen hun geloof blijven uitoefenen, maar de katholieke uitbundigheid van vroeger bestaat dan niet meer: geen grote processies op straat, geen bedevaarten en geen barokke erediensten. Schuilkerken resteren, zoals het bekende Ons’ Lieve Heer op Solder in Amsterdam. Het geloof blijft bestaan door rondtrekkende priesters, edellieden die ondergrondse kerken steunen en ‘geestelijke maagden’, zogenoemde ‘klopjes’, die binnenshuis katholieke geloofsleer onderwijzen aan kinderen. In de Achterhoek is een aantal van hen actief.

Het is in deze tijd dat de katholieke enclaves ontstaan. Eén daarvan ligt vlakbij Heemstede: het slot Berkenrode, een heerlijkheid waarvan de eigenaren tijdens de godsdienstomwenteling niet overgaan op het protestante geloof. Op dat landgoed kunnen bewoners het katholicisme blijven uitoefenen. Zo trouwen Pieter Jans en Marietje Thijsse in 1686 op Berkenrode achter gesloten deuren in de huiskapel.

"Katholieken die wilden trouwen, kwamen massaal naar Berkenrode." De hele aflevering zien? Kijk op NPO Start

Wat gebeurt er na de godsdienstvrijheid? 

Dan nadert het einde van de achttiende eeuw. De Verlichting is in volle gang, de macht van absolute vorsten en de kerk wordt in twijfel getrokken. In de nasleep van de Franse RevolutieIn de Franse revolutie komt de Franse bevolking in opstand tegen de onderdrukking van de absolute monarchie. De macht van de koning, adel en geestelijken wordt teruggedrongen en radicale politieke groeperingen komen aan de macht. De slagzin van de Franse revolutie is liberté (vrijheid), egalité (gelijkheid) en fraternité (broederschap). Hervormingen worden door de revolutionairen bewerkstelligd met terreur en opstanden. Frankrijk wordt na de hervormingen een republiek, waarin iedereen gelijk is. roepen de patriotten, met steun van de Fransen, de Bataafse Republiek uit. De nauwe banden tussen staat en kerk verdwijnen: voortaan zal er geen staatsgodsdienst meer zijn.

Deel alinea

Gevolg: een nieuw katholiek vertrouwen – het geloof treedt naar buiten. Nieuwe grote kerken worden gebouwd, bijzondere scholen zijn in oprichting – processies en bedevaarten komen terug. Ook in de noordelijke katholieke enclaves. Zo verrijzen in verschillende plaatsen monumentale neogotische kathedralen ontworpen door de katholieke architect Pierre Cuypers – zoals in het Friese dorp Blauwhuis, waar de Vituskerk midden in de katholieke gemeenschap is gebouwd. 

Hoe groeien de enclaves in de negentiende eeuw? 

In de negentiende eeuw groeien de katholieke enclaves, onder meer door de komst van katholieke arbeidsmigranten uit Brabant, Limburg, België en Noord-Frankrijk. Door crises in eigen land wijken ze uit naar het rijkere noorden, dat meer werkgelegenheid kent. Daarnaast kunnen ze aansluiten bij een bestaande katholieke parochie en hun geloof uitoefenen.

In de enclaves worden scholen, schuttersverenigingen en zelfs carnavalsverenigingen opgericht. Ook komen er kranten. Één daarvan is Ons Noorden, een krant voor het katholieke Noorden. Maar omdat de katholieke enclaves ver uit elkaar liggen, met name in Drenthe, is het moeizaam om verbindingen tussen de verschillende gemeenschappen te leggen. Pas halverwege de twintigste eeuw komt er door de oprichting van bisdom Groningen betere organisatie.

Deel alinea

Audiofragment

Katholieken in Zeeland
RKK - Wat blijft… uit het oog, in het hart, 4 sep 2011

De enclaves moeten het hebben van de fanatiekelingen. Een goed voorbeeld is de deken Tomas (1793-1871) die actief is in het Zeeuwse dorp 's-Heerenhoek, een rooms-katholieke enclave in het protestante Zeeland. Zijn invloed in het dorp is nog steeds sterk merkbaar. Hij richt een kerk op, een katholieke school en een armenfonds.

Toch heerst er in de negentiende eeuw, ondanks het nieuw katholiek vertrouwen, ook nog scepsis in de katholieke enclaves. Pastoor Van Ulden: “Niemand wist hoe het zou aflopen. Katholieke steden waren in protestante handen gevallen, en andersom. En daarna werd het weer teruggedraaid. Men dacht: ‘eerst maar eens kijken hoe dit afloopt.’”  

"Naarmate de protestante kerken witter en witter worden, worden de katholieke kerken bonter en bonter." 

Hoe is het dagelijkse leven in een katholieke enclave?

Het dagelijkse leven in een katholieke enclave is tegenwoordig minder direct waarneembaar, mede als gevolg van de ontzuilingHet wegvallen van ideologische structuren van verschillende levensbeschouwelijke groepen in de jaren 1960 en ’70, zoals de verschillende scholen, sportclubs, televisie- en radio-omroepen van bijvoorbeeld de katholieken, gereformeerden en socialisten. . Toch blijven sommige zaken merkbaar. Denk daarbij aan scholen, de kerkdienst - natuurlijk - en tradities als carnaval, zoals in Kloosterburen in Groningen.

Deel alinea

"Ze zeggen vaak dat die Groningers stugger zijn dan die zuiderlingen, maar wij kunnen er ook wat van."

Soms is er wrevel tussen de katholieke en niet-katholieke gemeenschappen, zoals op Ameland. Daar ligt Hollum, een katholiek dorpje met zo’n 1100 inwoners, op een verder protestant eiland. Een van die inwoners is Dirk Brouwer - 49 jaar, gemeenteraadslid en buschauffeur. “Er is een bepaalde rivaliteit tussen oost en west,” zegt hij. “Op de boot naar Ameland gaat dorp bij dorp zitten. Niemand zegt iets tegen elkaar. Maar ben je in Leeuwarden, dan zeggen we wel iets tegen elkaar. Dat vind ik typerend. Ik weet niet hoe het komt. Katholiek is anders dan gereformeerd. Ik zeg niet dat het verkeerd is, maar ze hebben een andere mentaliteit.”

"Katholiek is anders dan gereformeerd. Ze hebben een andere mentaliteit."

Audiofragment

Hollum, een katholiek dorp op Ameland
VPRO - MaDiWoDo, 8 okt 2002

In de eenentwintigste eeuw is het katholieke leven in de enclaves niet meer zo nadrukkelijk aanwezig in het dagelijks leven, net zo min als de strijd tussen de verschillende geloofsafsplitsingen. Zo stond ooit in het Zeeuwse Ovezande een katholieke schuilkerk dat in 1697 is verwoest nadat een protestante jongen verliefd wordt op een katholiek meisje - de bevolking pikt het niet. Nu is, zo’n driehonderd jaar later, op die plek ter nagedachtenis een Mariakapel gebouwd. Charlotte den Toonder, actief in de parochie aldaar: “Laatst hebben we de kapel ingewijd met een processie. Heel mooi was dat. Allerlei mensen liepen mee, het mooiste was dat de protestanten in de buurt gewoon meeliepen. We hebben samen kaarsjes opgestoken.”

Pieter Jansz. Saenredam, De ruïne van Berkenrode in Heemstede (1628)

De enclave Berkenrode in Noord-Holland is nu geen katholiek bolwerk meer. Halverwege de negentiende eeuw wordt het samengevoegd met de gemeente Heemstede en verspreidt het katholieke geloof zich door het gebied. Berkenrode zelf loopt leeg - tegenwoordig is het kantoorruimte - maar de geschiedenis van de enclave is nog niet geheel verloren gegaan. Achter de huidige Sint-Bavokerk in Heemstede, aan de Kerklaan, ligt nog steeds een begraafplaats genaamd ‘Berkenrode’.

In het kort

  • In de zestiende eeuw stappen de noordelijke Nederlandse gewesten over op het calvinisme. Het katholicisme wordt een tweederangs geloof.

  • De katholieken, zo’n één derde van de totale bevolking, belijden hun geloof in schuilkerken en op zolderkamers - sommigen concentreren zich in enclaves.

  • In 1795, na de Bataafse Revolutie, verdwijnt de nauwe band tussen staat en kerk. Het katholicisme bloeit op. er worden kerken gebouwd en kerkbladen opgericht.

  • In de achttiende en negentiende eeuw komen de enclaves tot bloei: er komen grote neogotische kerken, eigen bladen, clubs en scholen.

  • Het geloof speelt in de voormalige katholieke enclaves tegenwoordig een minder grote rol dan vroeger. Sommige zaken als carnaval en bijzonder onderwijs zijn nog aanwezig.

Deel dit venster