Biertje? Een korte geschiedenis van een heel oud drankje

9 minuten leestijd

Biertje? Een korte geschiedenis van een heel oud drankje

Periodes

Je leest nu

Biertje? Een korte geschiedenis van een heel oud drankje

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 11
  • 2949

Bier, duizenden jaren drinken we het al, ten faveure van water zelfs in de middeleeuwen. Begonnen als een troebel gerstepapje, is er tegenwoordig een bier voor iedere smaak en ieder moment en duiken overal brouwerijen op. Welke rol speelt de oeroude drank in onze geschiedenis? En hoe komt het dat iedereen nu bier aan het brouwen is?

Samengesteld door Richard van Montfrans

600 verschillende Nederlandse speciaalbieren, te koelen en transporteren met een biertunnel. Biertunnel? Meer op NPO Start.

Pils is allang niet meer die ene pot nat die gedronken wordt. Het speciaalbier is aan een lange opmars bezig en kent ontelbare varianten: van een blonde met de naam ‘Lellebel’ tot het bokbier ‘Oma’s pruim’, of het naar wijn knipogende ‘Chateau Akkerman’. Dat is bier nu, maar om bij het begin te beginnen…

Sinds wanneer drinken we bier?

Al zo'n 13.000 jaar, afgaand op recente vondsten. Lang wordt gedacht dat de eerste bierdrinkers Soemerische nomadenDe Soemeriërs maken de oerdrank met bappir, een gerstbrood speciaal bedoeld om bier van te brouwen. Dat denken we althans. Het brood wordt vanwege de houdbaarheid dubbel gebakken en is daardoor ongeschikt om zo te eten. Verkruimeld in water is het een hapklare pap, die door gisting in bier verandert. Het brouwsel wordt op smaak gebracht met kruiden, honing of dadels en gedronken met een rietje. Niet omdat je daar eerder dronken van wordt, maar vanwege ronddrijvende broodkorsten. zijn, neergestreken in het huidige Irak (een plek waar nu weinig bier gedronken wordt). In een Israëlische grot gevonden sporen, wijzen erop dat de Natufiërs al eerder bier maken. De hypothese dat de productie van alcohol begint met opkomst van de landbouw en het domesticeren van gewassen, komt daarmee op losse schroeven te staan.

Deel alinea

Anders dan de gesettelde Soemeriërs zijn de Natufiërs namelijk een volk van verzamelaars en jagers. De grot waar de minuscule restjes planten en alcohol zijn gevonden is door hen als begraafplaats gebruikt. Vermoedelijk wordt het bier gebrouwen voor rituele diensten, zoals een uitvaartceremonie. De drank uit deze oude tijden lijkt in weinig op het heldere vocht dat we nu drinken. Het alcoholpercentage ligt veel lager en het is een troebel, papperig brouwsel. Sindsdien is bier een lange weg gegaan: van gerstepap in een grot tot een mobiele brouwerij op wielen. Hoe die werkt, legt de maakster ervan uit:

De enige brouwerij op wielen. Nog transparant ook, zodat je altijd het landschap er doorheen kunt zien. Meer bij BinnensteBuiten.

De biertap wordt in de 17e eeuw uitgevonden.

Hoe maak je eigenlijk bier?

Met water, graan, hop en gist. Hoewel het productieproces door de eeuwen heen geëvolueerd is, is de essentie van het brouwen amper veranderd. Van een graansoort (vaak gerst) worden de kiemen gedroogd op een eest.Een droogoven voor gekiemde gerst. Hoe langer en hoe intenser de verhitting, hoe donkerder de mout (en het bier). Dit heet mouten en resulteert in… mout. De mout wordt geplet en met water aangelengd tot een soort van beslag. Dit wordt verhit - waarbij suikers ontstaan - en gefilterd. Wat overblijft heet wort en daaraan wordt hop toegevoegd. Laat de wort afkoelen en vergisten en er zal uit de moutsuikers alcohol en koolzuur ontstaan. Dat is de essentie.

Vervolgens zijn er talloze variaties die de smaak kunnen bepalen. Die kan tot uiting komen in de grondstoffen, de gistsoort, de mate van verhitting en de behandeling van de mout. Je kunt die bijvoorbeeld eerst branden, wat bier een donkere kleur en een koffiegeur geeft. En als je de mout rookt krijg je rookbier. Extra of andere ingrediënten gebruiken gebeurt ook veel. Het programma De Wilde Keuken ontdekt een verrassende toevoeging. Kijk maar:

De Wilde Keuken is in bierland België en ontdekt dat stroop daar niet alleen op pannenkoeken wordt gesmeerd. Heel de aflevering?

Deel alinea
Vanaf de 13e eeuw wordt bier steevast met hop gebrouwen.

Is bier voor de gewone man?

Dat imago heeft het wel een beetje en dat is aan de Romeinen te danken. In Europa wordt bier lang algemeen gedronken, tot zij overgaan op wijn. Daarna is het een beetje een ordinaire drank, voor onbeschaafde volken als de Germanen. De opvatting dat wijn beschaafder is dan bier is sindsdien blijven hangen. Wijn drink je in een chic restaurant en is een verfijnd vocht, door kenners soms meer besproken dan gedronken. Bier is gewoon lekker en drink je om de dorst te lessen. Of om dronken van te worden. Britse toeristen op een bierfiets zorgen wat dat betreft ook niet voor een imagoverandering.

Maar een kentering is gaande. Goed eten en drinken wordt hoger gewaardeerd en die omslag is niet aan bier voorbij gegaan. Smaak wordt steeds belangrijker en er komen steeds meer smaken bij. Zo denkt Onno Kokmeijer, chefkok van Ciel Bleu - twee Michelinsterren - mee over bierrecepten (zoals IPA met kaffer-limoen en imperial stout met chocola en galanga) en creëert hij een speciaal menu dat samengaat met bieren:

Een hartzwezerik 'afgelakt' met een reductie van kalfsjus gecombineerd met koffie. En daar "een dijk van een bier" bij.

Deel alinea
"Wat is er niet chic aan bier? Het gaat vooral ook om storytelling."

Onno Kokmeijer, chefkok Ciel Bleu

Is bier gezonder dan water?

Die vraag zal niemand vandaag met ja beantwoorden, maar in de middeleeuwen is dat anders. Het water in de steden is in die tijd vervuild, wat het drinken van bier veiliger maakt. Bovendien zien artsen bier als voedzamer en minder ‘kil’ dan water, wat ook als een gezondheidsvoordeel wordt gezien. De consumptie bereikt in de periode 1300 - 1600 zijn hoogtepunt. Dagelijks 1 tot 2 liter is gangbaar en iedereen drinkt het, van volwassenen tot kinderen.

De Boerenbruiloft (1567, 1568) van Pieter Bruegel de Oude. Links vooraan wordt kwistig bier uit een kruik geschonken.
Deel alinea

Tegenwoordig komt de wetenschap met evenveel voors als tegens. Belangrijkste ‘tegen’ is uiteraard de alcohol, waarvan we allemaal weten dat die meer kapot maakt dan je lief is - zoals je hersenen en je lever, tezamen met een verhoogd risico op bijvoorbeeld kanker en overgewicht. Andere stoffen in bier werken juist preventief tegen kanker, versterken de botten en het immuunsysteem en verkleinen de kans op Alzheimer. In 2017 blijkt uit onderzoek ook dat het een beter ‘medicijn’ tegen hoofdpijn dan paracetamol is. De man in het volgende fragment wist dit al uit eigen ervaring:

Bier blijkt een uitstekende pijnstiller te zijn. PowNews vraagt zicht af: moet bier niet gewoon in het basispakket worden opgenomen?

"A pint of ale is a meal fil for a king"

William Shakespeare

Is bier hetzelfde als pils?

Nee. Alle pils is bier, maar niet alle bier is pils. Pils is een biersoort, maar wordt vaak als synoniem gezien. Wanneer je in een kroeg om bier vraagt, krijg je pils. Dat komt doordat het verreweg het meest gedronken bier ter wereld is. 70% van wat verkocht wordt is pils. Waar het succesvolle procedé vandaan komt? Het antwoord laat zich raden tijdens een pubquiz: pils, pils... Pilsen inderdaad. Een doorsnee stadje in Tsjechië dat zich op de kaart zet met een in 1842 geboren biersoort. Pils dankt zijn succes minder aan zijn smaak dan het feit dat het makkelijk te brouwen is.

De Pilsenaren ontdekken dat je het bierproces beter kunt controleren bij lage temperaturen, zogenaamde ondergisting (meer daarover hieronder). Met de voortgang van de industriële revolutie en de uitvinding van de koelkast, neemt de commerciële productie van pils een vlucht. Anders dan champagne, parmaham en fetakaas is pils niet gepatenteerd. Het mag dus overal gebrouwen worden, wat dus ook gebeurt. Of PilsenPilsen moet het doen zonder het monopolie op pils, maar mag wel als enige de term 'Pilsner Urquell' (Pils' oerbron) op het label voeren. het verlies van dit monopolie sportief opvat? De oude brouwmeester aan het woord:

De Tsjechen vergeten hun pils te patenteren en het recept raakt vogelvrij. Spijt dat de Pilsenaren? Heel de aflevering: NPO Start.

Deel alinea
Oude koperen brouwketels in een biermuseum.

Welke biersoorten zijn er?

Hangt ervan af hoe je het bekijkt. Bier is op verschillende manieren te categoriseren. Bijvoorbeeld naar kleur, smaak, alcoholpercentage of graansoort. Een veelgebruikte categorisering is ondergistend, bovengistend en spontaan gistend bier. Onder- en bovengisting gebeurt door toevoeging van verschillende gistsoorten en op verschillende temperaturen (respectievelijk circa 10-15°C en 20-25°C). Spontane gisting gaat zoals de term zegt ‘spontaan’. Geen handmatige toevoeging, maar wachten op de gisten die de buitenlucht meevoert (alle bier tot aan de middeleeuwen ontstaat zo, onbekend als men tot die tijd is met gist).

Voorbeelden van ‘ondergisters’ zijn pils, lager en bokbier. Gebrouwen middels bovengisting worden onder andere witbier, trappist, stout en ale. Daaronder valt ook India Pale Ale (IPA), een kruidig bier dat zijn naam dankt aan de lange overzeese tochten die het in de Britse koloniale tijd naar India maakt. Het wordt aan boord gedronken en verkrijgt zijn kruidige smaak door de extra hop, toegevoegd om het beter houdbaar te maken. Van weer een heel andere orde is het in kloosters gebrouwen trappistenbier:

In de Abdij van Orval brouwen Xavier en zijn medebroeders trappistenbier. Aan welke kwalificaties moet dit bier voldoen?

Deel alinea
"Bier is zeker ook een manier om de Heer dank te zeggen"

Broeder Xavier, Abdij van Orval

Brouwt iedereen nu bier?

Je zou het soms denken. Overal duiken brouwerijen op, die hun nat vaak in eigen proeflokalen schenken. September 2018 telt ons landje zo'n 470 brouwerijen,Betreft het aantal vestigingen van bierbrouwerijen. Een vestiging is een afzonderlijk gelegen ruimte, terrein of complex, gebruikt door een bedrijf om bier te brouwen. Cijfers: Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Het aantal bedrijven dat gebruikt maakt van de brouwerijen om bier te brouwen ligt overigens hoger (één brouwerij kan door meerdere 'brouwbedrijven' benut worden).  bijna zesmaal zoveel als zo’n tien jaar daarvoor. In elk dorp een brouwerij. Zo was het en zo zal het misschien weer worden. Het spreekwoord ‘wat van ver komt, is lekker’ heeft plaatsgemaakt voor lokaal, klein en authentiek. Het past in een brede trend gericht tegen grootschaligheid. Lokale brouwerijen zijn de warme bakkers onder de brouwers. Sinds we industrieel gebakken brood brood zat zijn, doet de warme bakker weer goede zaken.

Deel alinea

Nu gaan we op zoek naar bier met een eigen karakter. Internet en welvaart spelen ook een rol in de bruisende opmars van speciaalbier, dat inmiddels zo’n 10% van de markt inneemt. Als de kleintjes zich als concurrenten blijven roeren, bestaat de kans dat ze toch weer door grote merken worden opgeslokt. Het eind van de groei van speciaalbier lijkt namelijk nog lang niet in zicht. Zit je favoriete bier er toch niet tussen? Brouw het zelf:

Leven in de Brouwerij maakt een tocht door de Nederlandse bierwereld om uiteindelijk een eigen bier te produceren.

 

In het kort

  • Bier wordt al zo'n 13.000 jaar gedronken. In een Israëlische grot gevonden sporen, wijzen erop dat de Natufiërs als eerste bier maken, vermoedelijk voor rituele diensten als uitvaarten.

  • Bier maak je met water, graan, hop en gist. Het proces is in eeuwen geëvolueerd, maar de essentie van het brouwen is nauwelijks veranderd. Wel zijn er talloze smaakvarianten ontwikkeld. 

  • Als de Romeinen overgaan op wijn, krijgt bier een ordinair imago. In deze tijd staan smaak en kwaliteit voorop en is er een kentering gaande: zelfs chefkoks serveren bier bij het menu. 

  • In de middeleeuwen gaat bier boven water. Het water in de steden is in die jaren namelijk vervuild, wat het drinken van bier veiliger maakt. Daarbij zien artsen bier als voedzamer.

  • Alle pils is bier, maar niet alle bier is pils. Pils is een biersoort, maar wordt vaak als synoniem gezien. Dat komt doordat (dankzij het makkelijke brouwproces) 70% van het verkochte bier pils is.

  • Bier is verschillend te categoriseren. Bijvoorbeeld naar kleur, smaak, graansoort of de hoeveelheid alcohol. Een andere indeling is ondergistend, bovengistend en spontaan gistend bier.

  • Soms lijkt iedereen bier te brouwen. Overal duiken brouwerijen op (470 in 2018), die hun nat vaak in eigen proeflokalen schenken. Globaal en massaal zijn uit, lokaal en kleinschalig in.

Deel dit venster