Wat is alzheimer en hoe herken je het?

9 minuten leestijd

Wat is alzheimer en hoe herken je het?

Brein

Je leest nu

Wat is alzheimer en hoe herken je het?

    • Deel op

    • Gekopieerd
  • 28
  • 6673
Bekijk de collectie Lichaam en geest19 verhalen
Bekijk de collectie De hersenen11 verhalen

Dementie treft een op de vijf mensen en bij vrouwen maar liefst een op de drie. De meesten van hen lijden aan de ziekte van Alzheimer. Door de ernstige verslechtering van de hersenen en de afname in hersencellen verliezen zij langzaam hun grip op de werkelijkheid. Wat doet alzheimer met de hersenen? Hoe herken je het? En komt het alleen bij ouderen voor?

Samengesteld door Saskia Wayenberg

De meest voorkomende vorm van dementie is de ziekte van Alzheimer. Dementie is een verzamelnaam voor ten minste vijftig ziektes. 

"Op het begin huilde ik heel veel, maar je raakt er toch een beetje aan gewend."

Wat doet alzheimer met de hersenen?

De cellen in onze hersenen vormen verschillende gebieden. Die hebben ieder hun eigen functie. Bepaalde hersendelen zorgen ervoor dat we kunnen zien, ruiken en lopen. Andere delen zijn verantwoordelijk voor taal, rekenen of ons geheugen. Hoewel de oorzaak van de ziekte van Alzheimer nog onduidelijk is, is wel duidelijk dat er iets mis gaat met de aanmaak van bepaalde eiwitten in die hersencellen. Daarbij gaat het om het amyloïde-eiwit en het tau-eiwit. Het amyloïde gaat klonteren buiten de hersencellen en vormt zogenaamde plaques. Die ophopingen belemmeren de communicatie tussen de zenuwcellen. Daarnaast vormt het tau-eiwit een soort ‘knopen’, de zogeheten tangles. Dit ineengestrengelde tau-eiwit zorgt ervoor dat zenuwcellen afsterven. Door deze twee processen tezamen worden hersendelen aangetast. De hersencellen gaan kapot en het aantal werkzame cellen neemt naar verloop van tijd sterk af.

"Als er dementie is, dan zijn we te laat. Dan zijn de hersencellen kapot." De hele uitzending bekijk je hier.

Deel alinea

Door de afname van de hersencellen gaan de functies van de hersenen verloren. De klachten die hierdoor ontstaan zijn afhankelijk van het deel van de hersenen waar de cellen kapot gaan. Bij de ziekte van Alzheimer is het eerste gebied waar het aantal hersencellen afneemt vaak de hippocampus.Mensen en zoogdieren beschikken over twee hippocampi, een in iedere hersenhelft. De hippocampus speelt een belangrijke rol bij de opslag van informatie, de ruimtelijke oriëntatie en het controleren van gedrag dat van belang is voor de overleving. De hippocampus wordt ook wel het zeepaardje genoemd door zijn gekromde vorm. Dit is het gedeelte waar het geheugen zit en waar alle recente gebeurtenissen worden opgeslagen. Maar ook bij het ophalen van herinneringen is de hippocampus betrokken. Als deze niet meer goed werkt treedt er vergeetachtigheid op. Dat begint met vaak spullen kwijtraken of vaker dan normaal gesproken namen vergeten. Uiteindelijk raakt iemand de weg kwijt in een bekende omgeving, vergeet dat zijn verjaardag pas is gevierd of kan niet meer op de namen van zijn eigen kinderen komen. Gaandeweg neemt ook het aantal hersencellen in andere hersengebieden af en daarmee gaan steeds meer functies verloren.

Het verschil tussen een gezond brein en een brein met Alzheimer is op twee dwarsdoorsnedes van het brein zeer duidelijk te zien. 

Hoe wordt de ziekte van Alzheimer vastgesteld?

De huisarts kan de diagnose dementie stellen. Om erachter te komen wat de oorzaak van de dementie is, start de patiënt met een trajectIn veel gevallen - zeker wanneer er sprake is van dementie op late leeftijd - wordt er ook voor gekozen dit onderzoekstraject niet in te zetten. waarbij een artsenteam verschillende onderzoeken uitvoert. Als eerste wordt er gekeken naar de symptomen. Wijzen deze op een vorm van dementie of kunnen ze ook een andere oorzaak hebben? Een stressvolle periode kan bijvoorbeeld ook de oorzaak zijn van geheugenproblemen. Daarnaast wordt met behulp van een MRI-scan onderzocht of er hersenafwijkingen zichtbaar zijn. Zo is het ‘krimpen’ van het brein kenmerkend voor de ziekte van Alzheimer. Ook kan hersenvocht getest worden op het amyloïde- en tau-eiwit.  Wanneer deze alzheimer-eiwitten worden aangetroffen in het hersenvocht is de kans erg groot dat de dementie wordt veroorzaakt door de ziekte van Alzheimer. In een gezond brein worden deze eiwitten afgebroken en verwijderd.

Wanneer is er sprake van een Alzheimer-ziekteproces in de hersenen? Op NPO Start bekijk je de hele uitzending.

Pas ná het overlijden kunnen artsen de afwijkingen in de hersenen echt goed onderzoeken. Met microscopisch onderzoek kan dan officieel vastgesteld worden of de patiënt heeft geleden aan de ziekte van Alzheimer.

Charlotte Teunissen (hoogleraar Neurochemie) en Philip Scheltens (directeur Alzheimercentrum) over een bloedtest die kan helpen Alzheimer te diagnosticeren. De hele uitzending bekijk je hier.

Hoe ziet het ziekteverloop eruit?

De ziekte van Alzheimer krijg je niet plotseling. De eerdergenoemde plaques in de hersenen blijken al tien tot twintig jaar te ontstaan vóórdat de symptomen zich openbaren in de hersenen. Bij de meeste alzheimerpatiënten verloopt het ziekteproces geleidelijk. Maar in sommige gevallen verslechtert de situatie snel, soms zelfs binnen een aantal maanden. De vooruitzichten hangen af van de progressiviteit van de ziekte en verschillen van persoon tot persoon.

"Voor een kopje thee pak je een mok, geen bordje." De hele uitzending zien? Kijk op NPO Start.

Bij alzheimer is er geen sprake van een karakteristiek patroon dat iedere patiënt wacht. Een aantal problemen komt echter wel vaak voor. Zo begint de ziekte meestal met kleine, subtiele veranderingen in het functioneren. Iemand kan trager van begrip zijn, moeite hebben met het nemen van beslissingen, gesprekken vergeten of in herhaling vallen. Op dat moment worden die tekenen meestal nog niet gelijk geassocieerd met een vorm van dementie.

Deel alinea

In de periode hierna worden de veranderingen steeds groter en duidelijker en wordt steeds meer vergeten. Naast de vergeetachtigheid, ontstaan er ook veel problemen die te maken hebben met verwarring over plaats en tijd en kunnen er gedragsveranderingen optreden.  Daarnaast kan iemand zich steeds vaker en verder terugtrekken in zijn eigen wereld. Naarmate de tijd verstrijkt wordt het herkennen van mensen ook lastiger en het uitvoeren van dagelijkse handelingen vormt een groot obstakel. Iemand wordt afhankelijk van de mensen in zijn omgeving en functioneert steeds slechter zelfstandig. In het begin is bijvoorbeeld hulp nodig bij financiën, dingen regelen en het bedienen van apparaten. Later bij het douchen, aankleden, eten en naar het toilet gaan.

Schrijfster Heleen van Royen over de docu Het doet zo zeer waarin ze een portret van haar dementerende moeder schetst.

In de late fase van alzheimer is iemand volledig afhankelijk en gaat niet alleen mentaal achteruit maar ook lichamelijk. Lopen, praten en slikken wordt steeds moeilijker en er ontstaan vaak emotionele pieken zoals sterke onrust, woede-uitbarstingen, verdriet en onwetendheid. Maar ook het tegenovergestelde komt voor en iemand kan erg passief worden. Uiteindelijk wordt een alzheimerpatiënt bedlegerig, volledig afhankelijk van de mensen in zijn omgeving en kan zich niet meer goed uiten. In die laatste fase kunnen velen nog wel genieten van muziek, bepaalde geluiden, geuren en aanrakingen.

300.000 Nederlanders zijn mantelzorger van dementerenden. Zo ook Irma. Ze verpleegt man Piet met wie ze al zestig jaar samen is.

Hoe herken je alzheimer?

Wanneer je je zorgen maakt over je geheugen of dat van iemand anders kun je deze geheugentest van Alzheimer Nederland gebruiken. De uitslag van de test geeft je inzicht in de mate van vergeetachtigheid. Maar: welke symptomen wanneer optreden en de mate waarin, verschillen van persoon tot persoon. Daarnaast heeft de stichting een lijst met symptomen opgesteld om de herkenning van dementie makkelijker te maken. Die lijst zie je in het kader.

Symptomen: 

- Vergeetachtigheid
- Moeite dagelijkse handelingen
- Vergissingen met tijd en plaats
- Kwijtraken van spullen
- Taalproblemen
- Terugtrekken uit sociale situaties
- Onrust en/of slaapproblemen
- Gedragsverandering

Komt alzheimer alleen bij ouderen voor?

De ziekte van Alzheimer komt voornamelijk voor bij ouderen. Leeftijd speelt dan ook een grote rol bij de ontwikkeling ervan. Zo’n 10% van de mensen boven de 65 jaar heeft een vorm van dementie. Bij de 80-plussers schiet dit percentage omhoog naar 25% en bij de 90-plussers lijdt bijna de helft aan dementie.

Dementerende ouderen doen een contactspel met dolfijnen, speciaal voor hen bedacht door trainers en gedragstherapeuten.

Maar stel: je bent net veertig en je begint veel symptomen te vertonen. In Nederland zijn er zo’n 12.000 mensen onder de 65 jaar die lijden aan een vorm van dementie, waaronder alzheimer. Voor alzheimer geldt dat bij 5% van de gevallen sprake is van een erfelijke mutatie waardoor de ziekte op vroege leeftijd ontstaat. Gemiddeld zijn deze jonge alzheimerpatiënten rond de vijftig wanneer de ziekte zich openbaart. Maar het komt ook voor dat ze pas dertig zijn. Daarnaast komt alzheimer voor bij meerdere personen in een familie. Bij alzheimer op jonge leeftijd vallen in eerste instantie de geheugenproblemen niet gelijk op. Vaak is er sprake van een afname van initiatief en veranderingen in gedrag. Op den duur zorgt dat voor problemen op het werk, in het sociale leven en natuurlijk thuis. Iemand kan zelfs in een psychiatrisch circuit belanden omdat de symptomen (helemaal op deze jonge leeftijd) soms ook toegeschreven kunnen worden aan een depressie of relatieproblemen.

Je bent jong, hebt een leuke baan, een fijn gezin. De toekomst lacht je toe. Maar dan begin je steeds meer te vergeten: de shampoo uit je haar spoelen of welke boodschappen je wilde halen.

Alzheimer in de toekomst

Dementie is een enorm gezondheidsprobleem dat alleen maar groter zal worden. Doordat steeds meer mensen de leeftijdsgrens van 65 jaar halen en die groep steeds vaker de leeftijdsgrens van tachtig haalt, zal over een paar jaar het aantal mensen met dementie fors toenemen. Sinds 1950 is het aantal dementerenden in Nederland al vervijfvoudigd: van 50.000 naar 270.000. De komende 25 jaar zal dit aantal oplopen naar ten minste een half miljoen.

"Je bent niet helemaal gelijkwaardig meer. Ik heb altijd de leiding." Op NPO Start bekijk je de hele aflevering. 

Deel alinea

De precieze oorzaak van alzheimer is nog altijd een raadsel en een goed medicijn ertegen is ook nog niet gevonden. De medicijnen die nu op de markt zijn, bestrijden alleen bepaalde symptomen van dementie. De oorzaak pakken ze helaas (nog) niet aan. Al meer dan een eeuw zijn de meest voorkomende vormen van dementie bekend. Sindsdien is er veel bereikt en door wetenschappelijke doorbraken weten we steeds meer over alzheimer.

Zo doen onderzoekers in april 2018 een belangrijke ontdekking: ze weten het schadelijke alzheimer-eiwit te neutraliseren waardoor het niet langer gevaarlijke processen in de hersenen veroorzaakt. En in 2019 ontdekken onderzoekers van het Amsterdam UMC een zeldzame genetische variant die de kans op het krijgen van de ziekte van Alzheimer en twee andere vormen van dementie sterk lijkt te verkleinen.

Niettemin is er nog een lange weg te gaan. Zo moet vervolgonderzoek uitwijzen of er gevolgen van het medicijngebruik op lange termijn zijn, en wat het effect op de rest van het lichaam is. Streven blijft de ziekte van Alzheimer ooit tot het verleden te laten behoren.

© Alzheimer Nederland

In 2017 heeft Alzheimer Nederland tijdens de collecteweek een recordbedrag opgehaald. Dit jaar gaan de collectanten van 5 tot 10 november weer de straat op onder het motto: samen stoppen we dementie!

In het kort

  • De alzheimer-eiwitten amyloïde en tau zorgen voor ophopingen en knopen in de hersenen. Die belemmeren de communicatie tussen zenuwcellen en zorgen er bovendien voor dat ze afsterven. 

  • De huisarts kan de diagnose dementie stellen. Daarna volgen vele vervolgonderzoeken. Een MRI-scan en hersenvochtonderzoek kunnen uitwijzen of het gaat om de ziekte van Alzheimer.

  • Alzheimer of een andere vorm van dementie kan herkend worden aan de volgende lijst met symptomen: vergeetachtigheid, problemen met dagelijkse handelingen, vergissingen met tijd en plaats, kwijtraken van spullen, taalproblemen, terugtrekken uit sociale situaties, onrust en/of slaapproblemen, gedragsverandering.

  • Bij de meeste alzheimerpatiënten verloopt het ziekteproces geleidelijk. Alzheimer in een later stadium zorgt ervoor dat iemand compleet afhankelijk wordt van de mensen in zijn omgeving. De precieze oorzaak van de ziekte is een raadsel en er is nog steeds geen goed medicijn gevonden.

  • Alzheimer komt voornamelijk voor bij ouderen. Bij 5% van de gevallen is er sprake van een erfelijke mutatie en ontstaat de ziekte al op vroege leeftijd.

  • Dementie is een enorm gezondheidsprobleem en wordt alleen maar groter. De komende 25 jaar zal het aantal mensen met dementie oplopen naar ten minste een half miljoen. Door veel onderzoek en wetenschappelijke doorbraken weten we steeds meer over de ziekte van Alzheimer. 

Deel dit venster